Devīkṛta-praśna-varṇana (Description of the Goddess’s Questions) / देवीकृतप्रश्नवर्णनम्

Verse 1

व्यास उवाच । साधु पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिर्भाग्यवत्तमैः । दुर्लभं हि शिवज्ञानं प्रणवार्थप्रकाशकम्

व्यास म्हणाले—हे विप्रहो, तुम्ही परम भाग्यवान; तुम्ही उत्तम प्रश्न केला आहे. शिवज्ञान अत्यंत दुर्लभ असून तेच प्रणव (ॐ) चा अर्थ प्रकाशमान करते।

Verse 2

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलास संहितायां देवीदेवसंवादे देवीकृतप्रश्नवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील षष्ठ्या कैलाससंहितेत देवी-देव (पार्वती-शिव) संवादांत ‘देवीकृत प्रश्नवर्णन’ नामक दुसरा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 3

जायते न हि सन्देहो नेतरेषामिति श्रुतिः । शिवभक्तिविहीनानामिति तत्त्वार्थनिश्चयः

खरोखर येथे संशय उत्पन्न होत नाही—अशी श्रुती सांगते; परंतु इतरांस तसे नाही। हे निश्चित तत्त्व आहे की शिवभक्तिविहीनांना तत्त्वार्थाचा निश्चय व फल प्राप्त होत नाही।

Verse 4

दीर्घसत्रेण युष्माभिर्भगवानम्बिकापतिः । उपासित इतीदं मे दृष्टमद्य विनिश्चितम्

तुमच्या दीर्घ सत्रयज्ञाने भगवान् अंबिकापतीची नक्कीच उपासना झाली आहे—हे आज मी स्पष्ट पाहिले व निश्चित केले।

Verse 5

तस्माद्वक्ष्यामि युष्माकमितिहासम्पुरातनम् । उमामहेशसम्वादरूपमद्भुतमास्तिकाः

म्हणून, हे आस्तिकांनो, मी तुम्हाला एक पुरातन पवित्र इतिहास सांगतो—जो उमा आणि महेश यांच्या संवादरूपाने अद्भुत आहे।

Verse 6

पुराखिलजगन्माता सती दाक्षायणी तनुम् । शिवनिन्दाप्रसङ्गेन त्यक्त्वा च जनकाध्वरे

पूर्वी अखिल जगन्माता सती दाक्षायणीने शिवनिंदेच्या प्रसंगामुळे पित्याच्या दक्षयज्ञात देहत्याग केला।

Verse 7

ततः प्रभावात्सा देवी सुताऽभूद्धिमवद्गिरेः । शिवार्थमतपत्सा वै नारदस्योपदेशतः

त्यानंतर त्या दिव्य प्रभावाने ती देवी हिमवानाची कन्या झाली. नारदांच्या उपदेशाने शिवप्राप्तीसाठी तिने तप केले।

Verse 8

तस्मिन्भूधरवर्य्ये तु स्वयंवरविधानतः । देवेशे च कृतोद्वाहे पार्वती सुखमाप सा

त्या श्रेष्ठ पर्वतावर स्वयंवर-विधानानुसार, देवेश (भगवान् शिव) यांच्याशी विवाह विधिपूर्वक संपन्न झाल्यावर पार्वतीने परम सुख प्राप्त केले।

Verse 9

तथैकस्मिन्महादेवी समये पतिना सह । सूपविष्टा महाशैले गौरी देवमभाषत

अशा प्रकारे एकदा महादेवी गौरी पतीसह महाशैलावर सुखपूर्वक बसून देव (शिव) यांना बोलू लागली।

Verse 10

महादेव्युवाच । भगवन्परमेशान पञ्चकृत्यविधायक । सर्वज्ञ भक्तिसुलभ परमामृतविग्रह

महादेवी म्हणाली— हे भगवन्, हे परमेशान! पञ्चकृत्यांचे विधाते, सर्वज्ञ, भक्तिसुलभ, परम अमृतस्वरूप!

Verse 12

दाक्षायणीन्तनुं त्यक्त्वा तव निन्दाप्रसंगतः । आसमद्य महेशान पुत्री हिमवतो गिरेः । कृपया परमेशान मंत्रदीक्षाविधानतः । मां विशुद्धात्मतत्त्वस्थां कुरु नित्यं महेश्वर

तुझ्या निंदेच्या प्रसंगामुळे दाक्षायणीचे देहत्याग करून, हे महेशान, आता मी हिमवत्‌गिरीची कन्या होऊन तुझ्या शरण आले आहे। हे परमेशान, कृपा करून मंत्रदीक्षाविधीनुसार मला सदैव शुद्ध आत्मतत्त्वात स्थिर कर, हे महेश्वर।

Verse 13

इति सम्प्रार्थितो देव्या देवः शीतांशु भूषणः । प्रत्युवाच ततो देवीं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

अशा प्रकारे देवीने विनविल्यावर, चंद्रभूषण देवांनी मग अंतःकरणात आनंद भरून देवीला उत्तर दिले।

Verse 14

महादेव उवाच । धन्या त्वं देवदेवशि यदि जातेदृशी मतिः । कैलास शिखरं गत्वा करिष्ये त्वां च तादृशीम्

महादेव म्हणाले— हे देवदेवेशी, जर तुझ्यात अशी समज उत्पन्न झाली असेल तर तू धन्य आहेस। कैलासशिखरावर जाऊन मी तुलाही त्याच अवस्थेत करीन।

Verse 15

ततो हिमवतो गत्वा कैलासम्भूधरेश्वरम् । जगौ दीक्षाविधानेन प्रणवादीन्मनून् क्रमात्

मग हिमवत्‌पासून जाऊन कैलास पर्वताच्या ईश्वराकडे, दीक्षाविधीनुसार त्यांनी प्रणव (ॐ) इत्यादी मंत्र क्रमाने उच्चारले।

Verse 16

उक्त्वा मंत्रांश्च तान्देवीं कृत्वा शुद्धात्मनि स्थिताम् । सार्द्धं देव्या महादेवो देवोद्यानं गतोऽभवत्

ते मंत्र उच्चारून महादेवांनी देवीला शुद्ध आत्म्यात स्थिर केले; मग देवीसह महादेव दिव्य उद्यानात गेले।

Verse 17

ततः सुमालिनीमुख्यैर्दैव्याः प्रियसखीजनैः । समाहृतैः प्रफुल्लैस्तैः पुष्पैः कल्पतरूद्भवैः

त्यानंतर सुमालिनी प्रमुख दिव्य प्रिय सखींनी कल्पतरूजन्य पूर्ण उमललेली पुष्पे पूजाअर्पणासाठी गोळा केली।

Verse 18

अलंकृत्य महादेवीं स्वांकमारोप्य शंकरः । प्रहृष्टवदनस्तस्थौ विलोक्य च तदाननम्

महादेवीला अलंकृत करून शंकरांनी तिला आपल्या मांडीवर बसविले। आनंदित मुखाने ते तेथेच स्थिर राहिले आणि तिच्या मुखकमलाचे दर्शन घेत राहिले।

Verse 19

ततः प्रियकथा जाताः पार्वतीपरमेशयोः । हिताय सर्वलोकानां साक्षाच्छ्रुत्यर्थं सम्मिता

त्यानंतर पार्वती व परमेश्वर यांच्यात प्रिय व अंतरंग संवाद झाले; ते सर्व लोकांच्या हितासाठी वेदतात्पर्याशी सुसंगत असे होते।

Verse 20

तदा सर्वजगन्माता भर्तुरंकं समाश्रिता । विलोक्य वदनं भर्तुरिदमाहः तपोधनाः

तेव्हा सर्वजगन्माता पतीच्या मांडीचा आश्रय घेऊन, स्वामीचे मुख पाहून असे म्हणाली—हे तपोधन ऋषींनो!

Verse 22

कथम्प्रणव उत्पन्नः कथं प्रणव उच्यते । मात्राः कति समाख्याताः कथं वेदादिरुच्यते

प्रणव कसा उत्पन्न झाला आणि त्याला ‘प्रणव’ असे का म्हणतात? त्याच्या किती मात्रा सांगितल्या आहेत? आणि तो वेदाचा आदिरूप कसा म्हणतात?

Verse 23

देवताः कति च प्रोक्ताः कथं वेदादिभावना । क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता व्याप्यव्यापकता कथम्

देवता किती सांगितले आहेत? वेदादि शास्त्रांची भावना-चिंतन कसे समजावे? क्रिया किती प्रकारच्या म्हटल्या आहेत? आणि व्याप्य-व्यापक तत्त्व कसे स्पष्ट करावे?

Verse 24

ब्रह्माणि पंच मंत्रेऽस्मिन्कथं तिष्ठंत्यनुक्रमात् । कलाः कति समाख्याताः प्रपंचात्मकता कथम्

या मंत्रात पाच ‘ब्रह्म’ अनुक्रमे कसे स्थित आहेत? कला किती सांगितल्या आहेत? आणि हा मंत्र प्रपंचस्वरूप कसा होतो?

Verse 25

वाच्यवाचकसम्बन्धस्थानानि च कथं शिव । कोऽत्राधिकारी विज्ञेयो विषयः क उदाहृतः

हे शिवा, वाच्य-वाचक संबंधाची स्थाने/रूपे कशी समजावीत? येथे अधिकारी कोण मानावा? आणि कोणता विषय प्रतिपादिला आहे?

Verse 26

सम्बन्धः कोत्र विज्ञेयः किंप्रयोजनमुच्यते । उपासकस्तु किंरूपः किं वा स्थानमुपासनम्

येथे कोणता संबंध जाणावा? त्याचे प्रयोजन काय सांगितले आहे? उपासकाचे स्वरूप कसे? आणि उपासनेचे योग्य स्थान व विधी कोणते?

Verse 27

उपास्यं वस्तु किंरूपं किं वा फलमुपासितुः । अनुष्ठान विधिः कोवा पूजास्थानं च किं प्रभो

हे प्रभो, उपास्य तत्त्वाचे स्वरूप कसे आहे? उपासकाला कोणते फळ मिळते? अनुष्ठानाची विधी कोणती, आणि पूजेचे योग्य स्थान कोणते?

Verse 28

पूजायां मण्डलं किं वा किं वा ऋष्यादिकं हर । न्यासजातविधिः को वा को वा पूजाविधिक्रमः

हे हर, पूजेत मण्डल काय आणि ऋषि इत्यादी प्रारंभिक विवरण कोणते? विविध न्यासांची विधी कोणती, आणि पूजाविधीचा क्रम कोणता?

Verse 29

एतत्सर्वं महेशान समाचक्ष्व विशेषतः । श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यद्यस्ति मयि ते कृपा

हे महेशान, हे सर्व मला विशेषतः सांगावे. जर माझ्यावर तुझी कृपा असेल, तर मी हे तत्त्वतः ऐकू इच्छितो.

Verse 30

इति देव्या समापृष्टो भगवानिन्दुभूषणः । सम्प्रशस्य महेशानीं वक्तुं समुपचक्रमे

देवीने असे विचारताच चंद्रभूषण भगवानांनी महेशानी (पार्वती)ची यथोचित स्तुती करून बोलण्यास आरंभ केला।