Dashati 4
Soma Pavamāna’s purification through the pavitra (filter) and his enthronement as the life-giving, wealth-bestowing draught in the sacrifice
Soma Pavamāna
Bright forward-driving and exultant—suited to the ‘flow’ of purified Soma and the promise of gifts
Within the Pavamāna corpus the seer attribution is often treated as traditional/collective; the excerpted mantras do not allow a secure rishi-family identification.
या दशकात सोम पवमान पवित्र (गाळणी) मधून शुद्ध होत यज्ञात जीवनदायी, धन-समृद्धी देणारा मधुर रस म्हणून बर्हिसावर प्रतिष्ठित होतो. ऋत्विजांच्या प्रेषा (आज्ञा) आणि ऋतानुसार योग्य कर्मकांड यांचे पालन अधोरेखित आहे; सोम प्रेरित वाणी/गीत म्हणून आणि सद्मन् (यज्ञासन) कडे पवित्र अभिगमन म्हणूनही वर्णिला आहे. ही शुद्धीकरण-क्रिया एक पावन रूपांतरण ठरते—सोम देवांस योग्य होतो, ऋत व ब्रह्मन् यांचा सेतू बनतो आणि यज्ञाच्या शुद्धतेचे फळ म्हणून पशुधन, विपुलता व बळ प्रदान करतो. विशेषतः इंद्र हा मधुर सोमाचा प्रमुख ग्राही; त्या रसाने त्याचे सामर्थ्य नव्याने जागृत होऊन यजमानास उदार दान व समृद्धी प्राप्त होते. धीस (अंतर्दृष्टी) आणि ब्रह्मन् (मंत्ररचना) सोमाकडे प्रवाहित होत विश्व-यज्ञीय समन्वय दृढ करतात.
Mantras
Mantra 1
प्र तु द्रव परि कोशं नि षीद नृभिः पुनानो अभि वाजमर्ष अश्वं न त्वा वाजिनं मर्जयन्तो ऽच्छा बर्ही रशनाभिर्नयन्ति
आता प्रवाहित हो; पात्राभोवती येऊन स्थिर बस. ऋत्विजांनी शुद्ध केलेला तू वाज (बल) कडे वाह. जसे लोक वेगवान अश्वाला सजवून घासतात, तसेच वाज-प्रदाता, वाजिन्, तुला रशना (लगाम) यांनी ओढत पवित्र बर्हि (कुशासन) कडे नेतात.
Mantra 2
प्र काव्यमुशनेव ब्रुवाणो देवो देवानां जनिमा विवक्ति महिव्रतः शुचिबन्धुः पावकः पदा वराहो अभ्येति रेभन्
उशनसाप्रमाणे काव्य-ज्ञान उच्चारत हा देव देवांच्या जन्मकथेला उलगडतो. महिव्रत, शुचिशी बंध असलेला, पावक—पदगतीत वराहासारखा—स्तुतीगायक (रेभन्) कडे पुढे सरकतो.
Mantra 3
तिस्रो वाच ईरयति प्र वह्निरृतस्य धीतिं ब्रह्मणो मनीषाम् गावो यन्ति गोपतिं पृच्छमानाः सोमं यन्ति मतयो वावशानाः
तो त्रिविध वाणीला प्रवृत्त करतो; वह्नि (यज्ञ-वाहक) ऋताची धिति, ब्रह्माची मनीषा पुढे नेतो. गायी गोपती (पशुपती) ला विचारत विचारत त्याच्याकडे जातात; उत्कंठित मती सोमाकडे जातात.
Mantra 4
अस्य प्रेषा हेमना पूयमानो देवो देवेभिः समपृक्त रसम् सुतः पवित्रं पर्येति रेभन्मितेव सद्म पशुमन्ति होता
त्याच्या आज्ञांचे पालन करून, आणि हेम (सुवर्ण) विधीने, देव—शुद्ध होऊन—पिळलेला सोम-रस, देवांशी समपृक्त होऊन, पवित्र (गाळणी) मधून प्रवाहित होतो। गायकासारखा तो सद्म (पवित्र आसन/धाम) जवळ येतो; तो होतृ—पशु-सम्पदा (गोधन) फलरूपाने देणारा.
Mantra 5
सोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः
सोम प्रवाहित होतो—तो मतीं (पवित्र विचार) यांचा जनक आहे; द्यौ (स्वर्ग)चा जनक, पृथ्वीचा जनक; अग्नीचा जनक, सूर्याचा जनक; इंद्राचा जनक, आणि विष्णूचाही जनक.
Mantra 6
अभि त्रिपृष्ठं वृषणं वयोधामाङ्गोषिणमवावशन्त वाणीः वना वसानो वरुणो न सिन्धूर्वि रत्नधा दयते वार्याणि
त्रि-आधार असलेल्या, बलवान सोम—प्राणशक्तीचे आसन—याच्याकडे वाणी गजरल्या. वन/लाकडी यज्ञोपकरणांत आवृत होऊन, वरुणासारखा, नदीप्रवाहासारखा, रत्नधारक सोम उत्तम वरांचे दान करीतो.
Mantra 7
अक्रान्त्समुद्रः प्रथमे विधर्मं जनयन्प्रजा भुवनस्य गोपाः वृषा पवित्रे अधि सानो अव्ये बृहत्सोमो वावृधे स्वानो अद्रिः
समुद्रासारखा सोम प्रथम सवनात पुढे सरसावला—विधि-धर्म स्थापन करीत, प्रजा उत्पन्न करीत, जगाचा गोप होऊन। लोकरूपी पवित्र (अव्य) वर ठेवलेला तो वृषभासारखा शक्तिमान; महान सोम वाढतो, आणि नाद करणारा अद्रि (दाबण्याचा दगड) त्याच्या संगतीला असतो.
Mantra 8
कनिक्रन्ति हरिरा सृज्यमानः सीदन्वनस्य जठरे पुनानः नृभिर्यतः कृणुते निर्णिजं गामतो मतिं जनयत स्वधाभिः
हरी (पिवळट-तांबूस) सोम ओतला जाताना किणकिणत्या नादाने सरकतो; लाकडी कुंडाच्या उदरात बसून स्वतःला शुद्ध करतो. ऋत्विजांच्या प्रेरणेने तो तेजस्वी शुद्धी घडवतो; तेथून तो गो-धन उत्पन्न करतो आणि आपल्या स्वधा-शक्तींनी पवित्र मती (ध्यान) जागवतो.
Mantra 9
एष स्य ते मधुमां इन्द्र सोमो वृषा वृष्णः परि पवित्रे अक्षाः सहस्रदाः शतदा भूरिदावा शश्वत्तमं बर्हिरा वाज्यस्थात्
हे इंद्रा! हा तुझ्यासाठी मधुमय सोम आहे—बलवानाचा वृषभ; तो पवित्र (गाळणी) मधून शुद्ध होऊन वाहिला आहे. सहस्रदाता, शतदाता, भूरिदावा (बहुदाता)—तो शाश्वततम बर्हिसावर, वाज्यस्थान (बलासन) येथे आपले स्थान धरो.
Mantra 10
पवस्व सोम मधुमां ऋतावापो वसानो अधि सानो अव्ये अव द्रोणानि घृतवन्ति रोह मदिन्तमो मत्सर इन्द्रपानः
हे सोम! मधुमय, ऋतावान् होऊन पवस्व—वाहत राहा; आपः (जल) वस्त्रासारखे धारण करून, अवि (ऊन) वर अधि-सान (ऊन-गाळणीवर ठेवलेला) होऊन—घृतवंत द्रोणांत अवरोह कर. अतिमदक, मत्सर (हर्षदायक) पेय, इंद्रपान (इंद्राचे पेय) तूच आहेस.
Frequently Asked Questions
It depicts Soma being pressed and purified through the pavitra (filter), then approaching the ritual seat and becoming the powerful, sweet offering that brings strength and prosperity.
Indra is the chief drinker of Soma in the ritual imagination; the verses present the honeyed Soma as ‘for Indra,’ so Indra’s empowerment and the sacrificer’s rewards are linked.
In this context it is the woollen strainer used in Soma-clarification; passing through it signifies Soma’s ritual purification and readiness to be offered to the gods.