
Sukta 8.49
Indra
हे सूक्त उग्र व उदार मघवान इंद्राची स्तुती करते. त्याची अक्षय शक्ती व संपत्ती गायकाला उन्नत करून ‘प्रशिक्षित’ करतात; भरलेल्या कातडीपिशवीतून पाणी वाहावे तसे प्रेरित विचार प्रवाहित होतात. कण्व ऋषी आणि त्यांच्या संलग्न जनांना इंद्राने पूर्वी दिलेल्या सहाय्याची आठवण हे सूक्त करून देते; आणि त्या स्मरणाला वर्तमान विनंतीत रूपांतरित करून तेजस्वी, गोधन-हिरण्यसमृद्धी व विजयदायी पाठबळ मागते.
Mantra 1
अभि प्र वः सुराधसमिन्द्रमर्च यथा विदे । यो जरितृभ्यो मघवा पुरूवसुः सहस्रेणेव शिक्षति ॥
हे जनहो, उत्तम दान देणाऱ्या इंद्राची स्तुती करा, जेणेकरून तुम्ही त्याला जाणाल व अनुभवाल. तो मघवा—अनेक वसुंनी समृद्ध—जरीतृ (स्तुतिकर्ता) याला जणू सहस्रगुण बळाने शिक्षित करून समृद्ध करतो.
Mantra 2
शतानीकेव प्र जिगाति धृष्णुया हन्ति वृत्राणि दाशुषे । गिरेरिव प्र रसा अस्य पिन्विरे दत्राणि पुरुभोजसः ॥
शंभर ध्वजांच्या सैन्यासारखा तो धृष्टपणे पुढे सरकतो; दाशुष् (दानकर्ता) यासाठी तो वेगाने वृत्रांचा संहार करतो. पर्वतावरून वाहणाऱ्या रसांप्रमाणे त्याची दाने फुगून-उफाळून येतात—तो पुरुभोजस्, बहुभोग व महाबलवान.
Mantra 3
आ त्वा सुतास इन्दवो मदा य इन्द्र गिर्वणः । आपो न वज्रिन्नन्वोक्यं सरः पृणन्ति शूर राधसे ॥
हे गिर्वण इंद्रा, मद देणारे सुतसोम-बिंदू तुझ्याकडे येतात. हे वज्रिन्, जसे प्रवाहातील पाणी सरोवर भरून टाकते, तसेच ते, हे शूरा, तुझ्या राधस् (दानकार्य) साठी तुला परिपूर्ण करतात.
Mantra 4
अनेहसं प्रतरणं विवक्षणं मध्वः स्वादिष्ठमीं पिब । आ यथा मन्दसानः किरासि नः प्र क्षुद्रेव त्मना धृषत् ॥
हा मधुमय सार प्या—जो विलंबरहित, सुरक्षितपणे पार नेणारा, वाणीची शक्ती विस्तार करणारा, आणि आत्म्यास परम मधुर आहे. आणि तू आनंदाने दीप्त झालास की, तो आमच्या पुढे ओत—तुझ्याच स्वाभाविक अंतर्बलाने निर्भयपणे—जसा लहानसा प्रवाह आपल्या वेगाने पुढे वाहत स्वतःला ओततो तसा.
Mantra 5
आ नः स्तोममुप द्रवद्धियानो अश्वो न सोतृभिः । यं ते स्वधावन्त्स्वदयन्ति धेनव इन्द्र कण्वेषु रातयः ॥
विचाराने प्रेरित होऊन आमच्या स्तोत्राकडे धावून ये—जसा अश्व सोम-पिळणाऱ्यांसह धावतो. हे स्वधावान् इंद्रा, तुझ्यासाठी धेनू ते मधुर करतात—कण्वांमध्ये जागृत होणारी दाने.
Mantra 6
उग्रं न वीरं नमसोप सेदिम विभूतिमक्षितावसुम् । उद्रीव वज्रिन्नवतो न सिञ्चते क्षरन्तीन्द्र धीतयः ॥
त्या उग्र वीराजवळ आम्ही नमस्काराने उपविष्ट होतो—तुझी विभूती, तुझी अक्षय संपदा. हे वज्रिन् इंद्रा, जसा वरून भरलेला मशक ओततो, तशा प्रेरित धीत्या (प्रज्ञाप्रवाह) धारांसारख्या झरतात.
Mantra 7
यद्ध नूनं यद्वा यज्ञे यद्वा पृथिव्यामधि । अतो नो यज्ञमाशुभिर्महेमत उग्र उग्रेभिरा गहि ॥
हे आत्ता असो, वा यज्ञात असो, वा पृथ्वीवर असो—म्हणून, हे उग्र-मनाच्या, आपल्या शीघ्रगामी (अश्वां) सहित आमच्या यज्ञ-हविषाकडे ये; हे उग्र, उग्र शक्तीं सहित ये.
Mantra 8
अजिरासो हरयो ये त आशवो वाता इव प्रसक्षिणः । येभिरपत्यं मनुषः परीयसे येभिर्विश्वं स्वर्दृशे ॥
तुझे हरित (तांबूसवर्ण) अश्व अजीर—अथक—आणि आशु आहेत; उसळत्या वाऱ्यासारखे वेगवान. त्यांच्याच द्वारा तू मनुष्यांची संतती सर्व बाजूंनी व्यापून/रक्षण करतोस; त्यांच्याच द्वारा सर्व जगाला स्वर्गाच्या प्रकाशाचे दर्शन घडवितोस.
Mantra 9
एतावतस्त ईमह इन्द्र सुम्नस्य गोमतः । यथा प्रावो मघवन्मेध्यातिथिं यथा नीपातिथिं धने ॥
हे इंद्रा, गोमंत—प्रकाश-‘गवां’ (ज्ञानकिरणां) ने समृद्ध—तुझ्या सुम्नाचा (अनुग्रहाचा) इतकाच भाग आम्ही मागतो. हे मघवन्, जसा तू मेध्यातिथीचे रक्षण केलेस, तसा धनप्राप्तीत तू नीपातिथीचेही रक्षण केलेस.
Mantra 10
यथा कण्वे मघवन्त्रसदस्यवि यथा पक्थे दशव्रजे । यथा गोशर्ये असनोॠजिश्वनीन्द्र गोमद्धिरण्यवत् ॥
जसे, हे मघवन् (उदार दाता), त्रसदस्युच्या प्रसंगात तू कण्वाला साहाय्य केलेस; जसे दहा व्रज (कुंपणे/आवरणे) असलेल्या पक्थमध्ये; जसे गोशर्य येथे तू ऋजिश्वनासाठी (गो-समृद्धी) जिंकलीस—तसेच, हे इंद्रा, आम्हांस गोमद् (किरण/गो-युक्त) व हिरण्यवत् (सुवर्ण-समृद्ध) प्रकाश-धन प्रदान कर।
It asks Indra for empowering help—victory and protection—and for prosperity described as cattle-and-gold wealth, along with the flow of inspired thought for the worshipper.
Remembering Indra’s past support functions as proof of his reliability: “as you helped them then, help us now,” turning tradition into a present request.
It portrays Indra as the source of dhī (vision and insight): when he is invoked, prayer and understanding pour forth naturally, like water from a full container.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.