Sukta 40
Sukta 8.40
Nabhāka (as indicated by the refrain/epithet nabhāka-vat in the hymn; traditional attribution)
Indrāgnī (dual deity: Indra and Agni conjoint)
Jagatī (probable; requires full metrical count verification against pada lengths)
हे सूक्त इंद्र–अग्नींना विजय व संरक्षणाची संयुक्त शक्ती म्हणून आवाहन करते. “दृढ-स्थापित” संघर्षांत टिकून राहून जय मिळवण्यासाठी सहाय्यक असा रयी (समृद्धी/धन) देण्याची प्रार्थना करते. त्याच रणांगणात शत्रू विखुरले जावोत अशी वारंवार विनंती आहे; आणि अंतःस्थ अग्नी (अग्नी) वनातील वाऱ्यासारखा अडथळे भेदत मार्ग काढतो असे वर्णन करते. शेवटी, वर्तमान स्तुतीचा संबंध पूर्वज ऋषींशी जोडून, “त्रि-आधारित” शांती व समृद्धींवर प्रभुत्व मागते.
Mantras
Mantra 1
इन्द्राग्नी युवं सु नः सहन्ता दासथो रयिम् । येन दृळ्हा समत्स्वा वीळु चित्साहिषीमह्यग्निर्वनेव वात इन्नभन्तामन्यके समे ॥
हे इंद्रा-अग्नी, तुम्ही दोघेही जयशाली; आम्हांस रयि—समृद्धी—द्या, ज्यायोगे दृढ समरांत भेदता न येणाऱ्यावरही आम्ही विजय मिळवू. आणि अंतःस्थ अग्नी, वनांतून वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखा, त्या याच रणक्षेत्रात अन्य (विरोधी) शक्तींना दूर हाकलून देओ.
Mantra 2
नहि वां वव्रयामहेऽथेन्द्रमिद्यजामहे शविष्ठं नृणां नरम् । स नः कदा चिदर्वता गमदा वाजसातये गमदा मेधसातये नभन्तामन्यके समे ॥
आम्ही तुम्हांस अडवू इच्छित नाही; उलट आम्ही इंद्रालाच यजतो—नरांतील नर, अतिशय शक्तिमान. तो कधी तरी आपल्या अश्वासह आमच्याकडे येवो—वाज-साति (बल-समृद्धीची प्राप्ती) साठी, आणि मेधा-साति (प्रकाशमय बुद्धीची प्राप्ती) साठी; त्या याच रणक्षेत्रात अन्य (विरोधी) दूर हाकलले जावोत.
Mantra 3
ता हि मध्यं भराणामिन्द्राग्नी अधिक्षितः । ता उ कवित्वना कवी पृच्छ्यमाना सखीयते सं धीतमश्नुतं नरा नभन्तामन्यके समे ॥
ते दोघे—इंद्र व अग्नी—आवेगांच्या व भारांच्या मध्यभागी अधिष्ठित आहेत. ते दोघे कवी, कवित्वशक्तीने, विचारले गेले असता सख्यभावाने जुळून, संयुक्त ‘धीत’ (एकत्रित विचार) प्राप्त करो. हे नरांनो (वीरांनो), त्याच समरक्षेत्रात इतर (शत्रू) विखुरले जावोत.
Mantra 4
अभ्यर्च नभाकवदिन्द्राग्नी यजसा गिरा । ययोर्विश्वमिदं जगदियं द्यौः पृथिवी मह्युपस्थे बिभृतो वसु नभन्तामन्यके समे ॥
नभाकाप्रमाणे, यजसा (यज्ञमय) वाणीने इंद्र-अग्नीची अभ्यर्चना करा. कारण या दोघांतच हे सर्व जग धारण झाले आहे—हा द्यौ (स्वर्ग) आणि ही महती पृथिवी—ज्यांच्या उपस्थे (अंकात) ते ‘वसु’ (धन/तेज) धारण करतात. त्याच समरक्षेत्रात इतर विखुरले जावोत.
Mantra 5
प्र ब्रह्माणि नभाकवदिन्द्राग्निभ्यामिरज्यत । या सप्तबुध्नमर्णवं जिह्मबारमपोर्णुत इन्द्र ईशान ओजसा नभन्तामन्यके समे ॥
नभाकाप्रमाणे, इंद्र-अग्नीकरिता ‘ब्रह्माणि’ (स्तुति-मंत्र) प्रेषित करा. ज्यांनी सप्त-बुध्न अर्णव (सात आधारांचा महासागर) उघडला, जिह्म-बार (वाकडी अडथळा-आड) असलेले आवरण फोडले—तो इंद्र, ओजाने ईशान (अधिपती)—त्याच समरक्षेत्रात इतर विखुरले जावोत.
Mantra 6
अपि वृश्च पुराणवद्व्रततेरिव गुष्पितमोजो दासस्य दम्भय । वयं तदस्य सम्भृतं वस्विन्द्रेण वि भजेमहि नभन्तामन्यके समे ॥
हे इंद्रा! जसे पुरातन काळी तसेच त्या गाठीने बांधलेल्या बळाला छेदून टाक; जसा व्रतभंग करणाऱ्याचा बंध कापला जातो तसा. दासाचे ओज (पराक्रम) चुरडून टाक. मग इंद्रासह आम्ही संचित वसु (धन/समृद्धी) वाटून घेऊ; आणि इतर जण त्याच रणभूमीत उधळून पडोत.
Mantra 7
यदिन्द्राग्नी जना इमे विह्वयन्ते तना गिरा । अस्माकेभिर्नृभिर्वयं सासह्याम पृतन्यतो वनुयाम वनुष्यतो नभन्तामन्यके समे ॥
हे इंद्रा-अग्नी! हे लोक आपल्या स्वराने, आपल्या गिरा (स्तोत्रवाणी)ने तुम्हांला हाक मारतात—तेव्हा आमच्या नरवीरांसह आम्ही तग धरू व जिंकू; जे लढतात त्यांच्याविरुद्धही, आणि जे जिंकण्यास उद्यत आहेत त्यांच्याविरुद्धही आम्ही विजय मिळवू; आणि इतर जण त्याच रणभूमीत उधळून पडोत.
Mantra 8
या नु श्वेताववो दिव उच्चरात उप द्युभिः । इन्द्राग्न्योरनु व्रतमुहाना यन्ति सिन्धवो यान्त्सीं बन्धादमुञ्चतां नभन्तामन्यके समे ॥
ते दोन श्वेत-दीप्तिमान, जे दिव (आकाश)ातून उंच उठून आपल्या प्रकाशांसह जवळ येतात—इंद्रा-अग्नींच्या व्रतानुसार नद्या वाहतात, (जल) वहात नेतात. त्यांनी त्यांना बंधनातून मुक्त करावे; आणि इतर जण त्याच रणभूमीत उधळून पडोत.
Mantra 9
पूर्वीष्ट इन्द्रोपमातयः पूर्वीरुत प्रशस्तयः सूनो हिन्वस्य हरिवः । वस्वो वीरस्यापृचो या नु साधन्त नो धियो नभन्तामन्यके समे ॥
हे इंद्रा! तुझ्या प्राचीन सहाय्ये अनेक आहेत; आणि तुझ्या स्तुत्याही अनेक आहेत, हे बलपुत्रा, हे हरिवः (हरित अश्वांचे धारक)। वीराच्या धनाशी जुळणारे हे संयोग, जे आता आमच्या धियो (प्रेरित बुद्धी) सिद्ध करतात—त्याच क्षेत्रात इतर सर्व विखुरले जावोत।
Mantra 10
तं शिशीता सुवृक्तिभिस्त्वेषं सत्वानमृग्मियम् । उतो नु चिद्य ओजसा शुष्णस्याण्डानि भेदति जेषत्स्वर्वतीरपो नभन्तामन्यके समे ॥
सुवृक्तींनी त्याला धार लावा—त्या उग्र, बलवान, ऋग्मिय (स्तोत्रार्ह) वीराला। कारण जो आपल्या ओजाने शुष्णाची अंडी फोडतो, तो अजूनही स्वर्वती (दीप्तिमान स्वर्गधारिणी) आपः—जलधारा—जिंकेल; त्याच क्षेत्रात इतर सर्व विखुरले जावोत।
Mantra 11
तं शिशीता स्वध्वरं सत्यं सत्वानमृत्वियम् । उतो नु चिद्य ओहत आण्डा शुष्णस्य भेदत्यजैः स्वर्वतीरपो नभन्तामन्यके समे ॥
त्याला धार लावा—त्या स्वध्वर (सुसंस्कृत यज्ञमार्ग)युक्त, सत्य, ऋत्विय (योग्य ऋतूत कार्य करणाऱ्या) यज्ञबळाला। कारण जो आपल्या सामर्थ्याने शुष्णाची अंडी फोडतो—तेव्हा स्वर्वती आपः, सूर्यप्रकाश धारण करणाऱ्या जलधारा, उफाळून प्रकट होतात आणि त्याच सत्तेच्या दुसऱ्या, उच्च स्तरावर दीप्त होतात।
Mantra 12
एवेन्द्राग्निभ्यां पितृवन्नवीयो मन्धातृवदङ्गिरस्वदवाचि । त्रिधातुना शर्मणा पातमस्मान्वयं स्याम पतयो रयीणाम् ॥
अशा रीतीने इंद्र–अग्नींसाठी नवी वाणी उच्चारली जाते—जशी पितरांनी म्हटली, जशी मंधाता म्हणाला, जशी अङ्गिरस ऋषींनी म्हटली. त्रिधातु-स्थापित शर्म/शांतीने आमचे रक्षण करा; आम्ही रयी (समृद्धी)चे स्वामी होऊ.
Inside Sukta 40
How it unfolds
- Where it opens
A direct address to Indrāgnī as conquerors, requesting rayi and the power to prevail even over what is “hard to pierce.”
- Development
The hymn expands into communal and competitive settings: when peoples invoke the gods, the poet asks that “our men” endure and win, while opponents are driven away—Agni’s force pictured as a sweeping wind.
- Climax
The repeated wartime/protective refrain reaches its peak in the confident demand for victory and dispersal of rivals “in the same field,” grounded in divine companionship.
- Where it settles
The closing verse situates the praise in a lineage of ancestral utterance (Fathers, Mandhātṛ, Aṅgiras) and ends with a benediction: triple-founded peace and lordship over plenitudes (rayīṇām).
The deity: Indrāgnī
- In the VedaIndra-and-Agni are praised as joint “overcomers” who grant rayi, empower victory in contests, and protect the worshipper; Agni is the swift inner/fire-force, while Indra is the conquering, obstacle-breaking might.
- Cosmic functionThey coordinate celestial power (Indra’s victory, rain/force, breaking of resistance) with terrestrial-sacrificial power (Agni as the carrier of offerings and the igniting principle), ensuring order, protection, and successful outcomes in conflict and rite.
- Inner significanceIndra represents decisive will and conquering clarity; Agni represents aspiration, discipline, and the awakened flame of consciousness. Together they signify integrated power—right impulse + right execution—by which inner and outer adversities are dispersed.
The seer
- NabhākaTraditionally connected with the Nabhāka/Nābhāka line; specific gotra is not securely preserved in the Rigvedic Anukramaṇī tradition for this hymn. · Remembered as an ancient seer-name preserved through the hymn’s refrain/epithet (nabhāka-vat), associated with forceful, battle-ready invocations seeking victory and increase of rayi.
Famous verses
agnir vaneva vātaḥ
यदिन्द्राग्नी जना इमे विह्वयन्ते तना गिरा । अस्माकेभिर्नृभिर्वयं सासह्याम पृतन्यतो वनुयाम वनुष्यतो नभन्तामन्यके समे ॥tridhātunā śarmaṇā
Attributes of the deity
- Dual deity invoked as a single cooperative power
- Victory and protection in samat (contests/battles)
- Bestowers of rayi (wealth, abundance, inner plenitude)
- Agni as driving, purifying force “like wind in a forest”
- Indra as obstacle-breaker and champion of the invoking clan
Also by this seer
- Traditional attribution of RV 8.40 to Nabhāka (via Anukramaṇī-style notices and internal refrain markers)
- Later Vedic/Itihāsa memory preserves the name Nābhāga/Nabhāka in royal-seer contexts, though direct Rigvedic hymn attribution beyond this sukta is uncertain
The rite, step by step
- Prepare the āhavanīya fire; establish purity (ācamanam/saṃskāra as per śrauta/gṛhya setting).
- Kindle/brighten Agni and begin invocations to Indrāgnī with the opening verse(s), stating the aim: rayi and victory.
- Offer ghee (ājyāhuti) and, where applicable, soma oblations while reciting selected mantras (notably 8.40.1 and allied verses).
- Make protective/warding intention explicit: prayer that hostile forces be scattered and that one’s own men/forces endure (as in 8.40.7).
- Conclude with the final verse (8.40.12), sealing the rite with the request for “tridhātu śarma” (triple-founded peace/protection) and stable prosperity.
- Perform śānti/closing oblations and circumambulation/namaskāra according to the ritual tradition followed.
Offerings
- Ghṛta (clarified butter) into Agni
- Soma (in śrauta context)
- Samidh (fuel sticks) and fragrant offerings where customary
Frequently Asked Questions
Indrāgnī means Indra and Agni praised as a single allied power. Indra brings conquering force and breakthrough, while Agni is the igniting, purifying fire that carries offerings—together they grant protection, success, and abundance.
It asks for rayi (wealth/inner plenitude), the strength to endure and win in contests, and the scattering of hostile forces in the same field of struggle.
It is a request for stable, well-established protection and well-being on three levels—often understood as firm security in body, life-force, and mind (or in earth, midspace, and heaven), so prosperity can endure.
Ask anything about Sukta 40 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
