Sukta 90

Mantra 1

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । स भूमिं विश्वतो वृत्वात्यतिष्ठद्दशाङ्गुलम् ॥

पुरुष सहस्रशीर्ष, सहस्राक्ष, सहस्रपाद आहे. तो पृथ्वीला सर्व बाजूंनी व्यापूनही, तिच्या पलीकडे—दशाङ्गुल परिमाणाने—अधिक उभा आहे.

Mantra 2

पुरुष एवेदं सर्वं यद्भूतं यच्च भव्यम् । उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति ॥

पुरुषच हे सर्व आहे—जे भूत आहे आणि जे भविष्य आहे. आणि तो अमृतत्वाचा ईशान आहे; कारण तो अन्नाने अतिरोहण करतो—पोषणतत्त्वाने देहधारी जीवनात प्रवेश करूनही त्यापलीकडे उन्नत होतो.

Mantra 3

एतावानस्य महिमातो ज्यायाँश्च पूरुषः । पादोऽस्य विश्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि ॥

एवढाच त्याचा महिमेचा विस्तार आहे; आणि पुरुष याहूनही अधिक महान आहे. त्याचा एक पाद सर्व भूत-प्राणी आहे; त्याचे तीन पाद दिव्यात अमृत—अमर—रूपाने स्थित आहेत.

Mantra 4

त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः पादोऽस्येहाभवत्पुनः । ततो विष्वङ्व्यक्रामत्साशनानशने अभि ॥

पुरुषाचे तीन पाद ऊर्ध्व उचलले; त्याचा एक पाद पुन्हा येथे प्रकट झाला. त्यानंतर तो सर्वत्र पसरला—जे खातात आणि जे खात नाहीत, त्या दोन्हीकडे—सर्वांत व्यापून.

Mantra 5

तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः ॥

त्याच्यापासून विराट् उत्पन्न झाली; आणि विराट् वरून/पासून पुरुष प्रकट झाला. तो जन्मला आणि अधिकच विस्तारला—पृथ्वीच्या मागेही आणि पुढेही.

Mantra 6

यत्पुरुषेण हविषा देवा यज्ञमतन्वत । वसन्तो अस्यासीदाज्यं ग्रीष्म इध्मः शरद्धविः ॥

देवांनी पुरुषाला हवि करून यज्ञाचा विस्तार केला; तेव्हा वसंत त्याचे आज्य (तूप) झाला, ग्रीष्म त्याचे इध्म (समिधा/इंधन) झाला आणि शरद् त्याची हवि (आहुती) झाली.

Mantra 7

तं यज्ञं बर्हिषि प्रौक्षन्पुरुषं जातमग्रतः । तेन देवा अयजन्त साध्या ऋषयश्च ये ॥

तो यज्ञ त्यांनी बर्हिषी (पवित्र आसनावर) प्रोक्षण केला—अग्रतः जन्मलेल्या त्या पुरुषावर. त्याच्याद्वारे देवांनी यजन केले; साध्यगण आणि ऋषीही.

Mantra 8

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः सम्भृतं पृषदाज्यम् । पशून्ताँश्चक्रे वायव्यानारण्यान्ग्राम्याश्च ये ॥

त्या सर्वहुत यज्ञातून पृषदाज्य (चित्तेदार/विविधवर्ण घृत-तत्त्व) संचित झाले. त्यातूनच त्याने पशू निर्माण केले—वायव्य, आरण्य आणि ग्राम्य—जे आहेत.

Mantra 9

तस्माद्यज्ञात्सर्वहुत ऋचः सामानि जज्ञिरे । छन्दांसि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥

त्या सर्वहुत यज्ञापासून ऋचा आणि सामगान उत्पन्न झाले; त्याच्यापासून छंद उत्पन्न झाले; आणि त्याच्यापासून यजुस्-मंत्रही प्रकट झाले.

Mantra 10

तस्मादश्वा अजायन्त ये के चोभयादतः । गावो ह जज्ञिरे तस्मात्तस्माज्जाता अजावयः ॥

त्याच्यापासून अश्व उत्पन्न झाले—जे काही उभयतः-दन्त आहेत; त्याच्यापासून गायी उत्पन्न झाल्या; आणि त्याच्यापासून अजा व अवयः (बकरी व मेंढी)ही जन्मल्या.

Mantra 11

यत्पुरुषं व्यदधुः कतिधा व्यकल्पयन् । मुखं किमस्य कौ बाहू का ऊरू पादा उच्येते ॥

जेव्हा त्यांनी पुरुषाला विस्तारून अनेक प्रकारे रचले, तेव्हा त्याचे मुख काय झाले? त्याचे बाहू कोणते झाले? त्याच्या ऊरू कोणत्या म्हणतात, आणि त्याचे पाद कोणते?

Mantra 12

ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद्बाहू राजन्यः कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ॥

त्याचे मुख ब्राह्मण झाले; त्याच्या भुजा राजन्य (क्षत्रिय) झाल्या. त्याच्या ऊरू वैश्य झाले; त्याच्या पायांपासून शूद्र उत्पन्न झाला.

Mantra 13

चन्द्रमा मनसो जातश्चक्षोः सूर्यो अजायत । मुखादिन्द्रश्चाग्निश्च प्राणाद्वायुरजायत ॥

चंद्रमा मनापासून उत्पन्न झाला; सूर्य नेत्रापासून उत्पन्न झाला. मुखापासून इंद्र व अग्नी उत्पन्न झाले; प्राणापासून वायू उत्पन्न झाला.

Mantra 14

नाभ्या आसीदन्तरिक्षं शीर्ष्णो द्यौः समवर्तत । पद्भ्यां भूमिर्दिशः श्रोत्रात्तथा लोकाँ अकल्पयन् ॥

नाभीपासून अंतरिक्ष झाले; शिरापासून द्यौ (स्वर्ग) सुव्यवस्थित झाला. पायांपासून पृथ्वी (भूमी) झाली; कानापासून दिशा—अशा रीतीने त्यांनी लोकांची रचना केली.

Mantra 15

सप्तास्यासन्परिधयस्त्रिः सप्त समिधः कृताः । देवा यद्यज्ञं तन्वाना अबध्नन्पुरुषं पशुम् ॥

सात परिधी होत्या, आणि तीनदा सात समिधा सिद्ध केल्या. देव यज्ञाचा विस्तार करीत असता, त्यांनी पुरुषाला पशु-आहुती म्हणून बांधले.

Mantra 16

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् । ते ह नाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः ॥

यज्ञाने देवांनी यज्ञालाच यजन केले; तेच ऋताचे प्रथम धर्म-विधान होते. त्या महिम्याने ते परम नाक (स्वर्ग) येथे पोहोचले, जिथे प्राचीन साध्य देव वास करतात.