Sukta 88

Mantra 1

हविष्पान्तमजरं स्वर्विदि दिविस्पृश्याहुतं जुष्टमग्नौ । तस्य भर्मणे भुवनाय देवा धर्मणे कं स्वधया पप्रथन्त ॥

हविष्-पान करणारा, अजर, स्वर्विद्—स्वर्लोकाचा ज्ञाता—दिवि-स्पृश्, जो स्वर्गाला स्पर्श करतो; अग्नीत आहुती होऊन आवाहनित, तृप्त व प्रिय झाला. त्याच्या धारणासाठी, भुवनाच्या होण्यासाठी, देवांनी स्वधेनें कर्म आणि धर्म विस्तारले.

Mantra 2

गीर्णं भुवनं तमसापगूळ्हमाविः स्वरभवज्जाते अग्नौ । तस्य देवाः पृथिवी द्यौरुतापोऽरणयन्नोषधीः सख्ये अस्य ॥

तमसाने गिळलेले, अंधारात लपलेले भुवन—अग्नी जन्मताच—प्रकट झाले; स्वःचा प्रकाश उदयास आला. त्याच्या सख्यासाठी देवांनी—पृथ्वी, द्यौः आणि आपः यांनी—औषधी (वनस्पती) उत्पन्न केल्या.

Mantra 3

देवेभिर्न्विषितो यज्ञियेभिरग्निं स्तोषाण्यजरं बृहन्तम् । यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् ॥

यज्ञास योग्य देवांनी प्रेरित होऊन मी अजर व विराट अशा अग्नीची स्तुती करतो—जो आपल्या भानू (दीप्ती) ने पृथ्वी, द्यौ (स्वर्ग) आणि या दोन लोकांमधील अंतरिक्ष यांना विस्तारून स्थापन करतो.

Mantra 4

यो होतासीत्प्रथमो देवजुष्टो यं समाञ्जन्नाज्येना वृणानाः । स पतत्रीत्वरं स्था जगद्यच्छ्वात्रमग्निरकृणोज्जातवेदाः ॥

जो प्रथम होता—देवजुष्ट, देवांना प्रिय—ज्याला त्यांनी आज्याने अभिषेक करून निवडून स्वीकारले; तोच पंखधारी गतिमान, कार्यासाठी त्वरित, जगतात स्थिर झाला. तेव्हा जातवेदस् अग्नीने जगताला तेजस्वी यात्रेस योग्य असे निवासस्थान केले.

Mantra 5

यज्जातवेदो भुवनस्य मूर्धन्नतिष्ठो अग्ने सह रोचनेन । तं त्वाहेम मतिभिर्गीर्भिरुक्थैः स यज्ञियो अभवो रोदसिप्राः ॥

हे जातवेदस्, हे अग्ने! तू भुवनाच्या मस्तकावर, रोचन (दीप्ती) सह उभा राहिलास तेव्हा—आम्ही मतीने, गीर्भिः (प्रेरित वाणीने) आणि उक्थांनी (स्तोत्रांनी) तुला शोधून आवाहन केले. अशा रीतीने तू यज्ञास योग्य अशी शक्ती झालास; आणि रोदसी (द्यौ-पृथ्वी) भरून विस्तारलीस.

Mantra 6

मूर्धा भुवो भवति नक्तमग्निस्ततः सूर्यो जायते प्रातरुद्यन् । मायामू तु यज्ञियानामेतामपो यत्तूर्णिश्चरति प्रजानन् ॥

रात्री अग्नी आपल्या भुवन/अस्तित्वाचा शिखर (मूर्धा) होतो; त्याच्यापासूनच प्रातः उदय पावणारा सूर्य जन्मतो. ही यज्ञीय शक्तींचीच अद्भुत माया आहे—जेव्हा आपः (जलधारा) वेगाने धावतात, जन्मांना जाणून त्यांना प्रकट करतात.

Mantra 7

दृशेन्यो यो महिना समिद्धोऽरोचत दिवियोनिर्विभावा । तस्मिन्नग्नौ सूक्तवाकेन देवा हविर्विश्व आजुहवुस्तनूपाः ॥

जो दर्शनीय आहे, जो आपल्या महिमेने समिद्ध होऊन तेजस्वी झाला—ज्याची योनि (आधार) दिवीत आहे, जो सर्वत्र प्रकाशमान आहे। त्या अग्नीत देवांनी, स्वतःचे तनूपाः (स्व-रक्षक) होऊन, सुक्तवाक् (सु-वचन) यांच्या सामर्थ्याने सर्व हवि अर्पण केले.

Mantra 8

सूक्तवाकं प्रथममादिदग्निमादिद्धविरजनयन्त देवाः । स एषां यज्ञो अभवत्तनूपास्तं द्यौर्वेद तं पृथिवी तमापः ॥

सुक्तवाक् (सु-वचन) प्रथम; त्यातूनच देवांनी अग्नीला उत्पन्न केले, आणि त्यातूनच हवीलाही उत्पन्न केले। तेच त्यांचे यज्ञ झाले—तनूपाः (स्व-रक्षक) होऊन; त्याला द्यौः जाणते, त्याला पृथिवी जाणते, त्याला आपः (जल) जाणतात.

Mantra 9

यं देवासोऽजनयन्ताग्निं यस्मिन्नाजुहवुर्भुवनानि विश्वा । सो अर्चिषा पृथिवीं द्यामुतेमामृजूयमानो अतपन्महित्वा ॥

ज्या अग्नीला देवांनी उत्पन्न केले, ज्यामध्ये सर्व भुवनांनी आपापल्या आहुती अर्पिल्या—तो आपल्या अर्चिष् (ज्वाला-तेज)ने पृथ्वी, द्यौः (स्वर्ग) आणि हे (अधोलोक) तापवीत, आपल्या मार्गावर ऋजु-गतीने चालत, आपल्या महत्त्व (महिमा) सामर्थ्याने दीप्त झाला.

Mantra 10

स्तोमेन हि दिवि देवासो अग्निमजीजनञ्छक्तिभी रोदसिप्राम् । तमू अकृण्वन्त्रेधा भुवे कं स ओषधीः पचति विश्वरूपाः ॥

कारण दिवि (स्वर्गात) स्तोम (स्तुती-हिम्न) याने देवांनी अग्नीला जन्म दिला; आपल्या शक्तींनी त्याला दोन रोदसी (द्यावा-पृथिवी) भरून टाकणारा केला. त्याला त्यांनी भुवे (भव-लोकांत) त्रिधा (तीन रूपांनी) घडविले; तो विश्वरूप ओषधींना पचवितो—परिपक्व करतो.

Mantra 11

यदेदेनमदधुर्यज्ञियासो दिवि देवाः सूर्यमादितेयम् । यदा चरिष्णू मिथुनावभूतामादित्प्रापश्यन्भुवनानि विश्वा ॥

जेव्हा यज्ञिय देवांनी त्याला दिवि (स्वर्गात) सूर्य—अदितीपुत्र—म्हणून स्थापिले, तेव्हा, जेव्हा ते दोन चरिष्णू (चालणारे) मिथुन (युगल) झाले, त्या क्षणापासून त्यांनी सर्व भुवने प्रत्यक्ष पाहिली.

Mantra 12

विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन् । आ यस्ततानोषसो विभातीरपो ऊर्णोति तमो अर्चिषा यन् ॥

समस्त विश्वासाठी देवांनी अग्नी—वैश्वानर—याला दिवसांचा ध्वज-चिन्ह केला. तोच तेजस्वी उषांना पसरवितो; चालता चालता तो आपल्या अर्चिषेने तमसाला झाकून दूर करतो.

Mantra 13

वैश्वानरं कवयो यज्ञियासोऽग्निं देवा अजनयन्नजुर्यम् । नक्षत्रं प्रत्नममिनच्चरिष्णु यक्षस्याध्यक्षं तविषं बृहन्तम् ॥

कवींनी, यज्ञिय जनांनी आणि देवांनी अग्नी—वैश्वानर—याला अजर, अविनाशी असा उत्पन्न केला. तो प्राचीन नक्षत्र आहे; चरिष्णु असूनही क्षीण होत नाही—यक्ष-शक्तीचा अध्यक्ष, महाबलवान, महान.

Mantra 15

द्वे स्रुती अशृणवं पितॄणामहं देवानामुत मर्त्यानाम् । ताभ्यामिदं विश्वमेजत्समेति यदन्तरा पितरं मातरं च ॥

दोन श्रुती-प्रवाह मी ऐकले आहेत—पितरांचे, आणि देवांचे तसेच मर्त्यांचेही. त्या दोन्हीमुळेच हे सर्व चलायमान विश्व एकत्र येते; कारण ते पित्याच्या आणि माताच्या मध्ये स्थित आहे.

Mantra 16

द्वे समीची बिभृतश्चरन्तं शीर्षतो जातं मनसा विमृष्टम् । स प्रत्यङ्विश्वा भुवनानि तस्थावप्रयुच्छन्तरणिर्भ्राजमानः ॥

सम्यक्-सामंजस्याने चालणाऱ्या दोन शक्ती त्याला धारण करतात—तो जो चरतो, जो शिरःपासून जन्मलेला, आणि मनाने अंतःकरणात तपासून जाणलेला. तो प्रत्यङ् होऊन, अंतर्मुख वळून, सर्व भुवनांत स्थिर उभा राहतो; अरणीसारखा तेजस्वी विजेता-प्रभा अखंड झळकतो—अप्रयुच्छन्त, कधीही न ढळणारा.

Mantra 17

यत्रा वदेते अवरः परश्च यज्ञन्योः कतरो नौ वि वेद । आ शेकुरित्सधमादं सखायो नक्षन्त यज्ञं क इदं वि वोचत् ॥

जिथे अवर आणि पर—खाली व वर—एकत्र वाणी करतात, त्या दोन यज्ञनीय शक्तींमध्ये कोण आमच्यासाठी खरे जाणते? तरीही सखा ‘सधमाद’—सामूहिक आनंदात—प्रवेश करू शकतात; ते यज्ञापर्यंत पोहोचतात—हे स्पष्टपणे कोण सांगेल?

Mantra 18

कत्यग्नयः कति सूर्यासः कत्युषासः कत्यु स्विदापः । नोपस्पिजं वः पितरो वदामि पृच्छामि वः कवयो विद्मने कम् ॥

किती अग्नी, किती सूर्य, किती उषा, आणि किती तरी आपः (जले)? हे पितरांनो, मी तुम्हांला ज्ञानाचे केवळ ‘उपस्पिज’—वरवर कुरतडणे—करून बोलत नाही; हे कवयो, मी तुम्हांला विचारतो, जेणेकरून आपण जाणू—या अनेकांच्या मागे तो एक कोण आहे.

Mantra 19

यावन्मात्रमुषसो न प्रतीकं सुपर्ण्यो वसते मातरिश्वः । तावद्दधात्युप यज्ञमायन्ब्राह्मणो होतुरवरो निषीदन् ॥

उषेचे प्राकट्य जितक्या मापापर्यंत पोहोचते, तितक्याच मर्यादेत सुपर्ण—सुंदर पंखांचा मातरिश्वा वास करतो व संचार करतो. यज्ञाजवळ येऊन तो तितकेच अधिष्ठान स्थापन करतो; मग होतृचा अधीन ब्राह्मण ऋतात, नियोजित कर्मासाठी, आसनस्थ होतो.