Sukta 86
Sukta 10.86
Traditionally: Indra-related dialogue hymn; RV 10.86 often connected with Indra and Vṛṣākapi (and Indrāṇī) in later tradition
Indra (with Vṛṣākapi as prominent figure)
Trishtubh (likely; narrative/dialogue hymns commonly Triṣṭubh)
ऋग्वेद 10.86 हे इंद्र आणि गूढ वृषाकपी यांच्यावर केंद्रित, तसेच इंद्राणीही संवादात सहभागी होणारे, एक जिवंत संवाद-सूक्त आहे. “इंद्र सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ/उच्च आहे” अशी पुनःपुन्हा येणारी स्तुती या सूक्ताची चौकट बनते. विनोदी, घरगुती छटेआड हे सूक्त स्पर्धा, निष्ठा, आणि सोमप्रेरित शक्तीचा योग्य मार्गाने प्रवाह कसा व्हावा याचा शोध घेते, ज्यायोगे इंद्राचे सार्वभौम सामर्थ्य पुन्हा दृढ व पुनर्स्थापित होते. तसेच फलनिष्पत्ती, उपचार, असामान्य जन्म अशा लोककथात्मक मांडणीही ते जतन करते—इंद्राची क्षमता जीवांना बंधनांपलीकडे उचलून नेण्याची चिन्हे म्हणून.
Mantras
Mantra 1
वि हि सोतोरसृक्षत नेन्द्रं देवममंसत । यत्रामदद्वृषाकपिरर्यः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
सोमरसाचे पिळवटे वाहून निघाले; तरीही त्यांनी देव इंद्राला तृप्त केले नाही. जिथे वृषाकपि—आर्य, पुष्ट्यांच्या मध्ये, माझा सखा—उन्मत्त झाला, तिथेच इंद्र सर्वांहून वर उठून उभा राहिला, सर्वोत्कृष्ट.
Mantra 2
परा हीन्द्र धावसि वृषाकपेरति व्यथिः । नो अह प्र विन्दस्यन्यत्र सोमपीतये विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे इंद्रा, वृषाकपीच्या व्यथेमुळे प्रेरित होऊन तू खरोखर दूर धावतोस. पण सोमपानासाठी ते तुला दुसरीकडे सापडणार नाही; कारण इंद्र सर्वांहून वर उठतो तो केवळ यथार्थ आनंदाने, चंचल विखुरणाने नव्हे.
Mantra 3
किमयं त्वां वृषाकपिश्चकार हरितो मृगः । यस्मा इरस्यसीदु न्वर्यो वा पुष्टिमद्वसु विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हा वृषाकपि—हा हरितवर्ण मृगासारखा बल—तुझ्याशी काय करून बसला? तू कोणासाठी ईर्ष्येने जळतोस? वृद्धि-समृद्धीचे धन धारण करणाऱ्या त्या आर्यासाठी काय? पण इंद्र—तेजस्वी सामर्थ्याचा स्वामी—सर्वांहून उन्नत आहे.
Mantra 4
यमिमं त्वं वृषाकपिं प्रियमिन्द्राभिरक्षसि । श्वा न्वस्य जम्भिषदपि कर्णे वराहयुर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
ज्या वृषाकपिला तू प्रिय मानून, हे इंद्रा, रक्षण करतोस—आता तर कुत्राही त्याच्यावर झडप घालतो, कान चावतो. वराह-प्रेरित वेग आवरला जावो; इंद्र सर्व चंचल गतींपेक्षा उन्नत आहे.
Mantra 5
प्रिया तष्टानि मे कपिर्व्यक्ता व्यदूदुषत् । शिरो न्वस्य राविषं न सुगं दुष्कृते भुवं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
माझ्यातील प्रिय, सुबक घडवलेल्या शक्ती—कपि-बल—प्रकट झाल्या आणि जे बांधलेले होते ते सैल झाले. तरीही मी त्याचे शिर चिरडले; दुष्कृत्यासाठी सोपा मार्ग नसतो. इंद्र सर्वांहून उन्नत आहे; तो शक्तींना योग्य मापात स्थिर करतो.
Mantra 6
न मत्स्त्री सुभसत्तरा न सुयाशुतरा भुवत् । न मत्प्रतिच्यवीयसी न सक्थ्युद्यमीयसी विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
माझ्यासारखी सु-कल्याणात अधिक सुस्थिर-आसीन स्त्री नाही; शुभ प्राप्त करण्यात माझ्याहून अधिक शीघ्र कोणी नाही. मला कोणीही मागे टाकू शकत नाही; स्पर्धेत माझ्याविरुद्ध जांघ उचलू शकत नाही; कारण इंद्र सर्वांहून उत्तम (उच्च) आहेत.
Mantra 7
उवे अम्ब सुलाभिके यथेवाङ्ग भविष्यति । भसन्मे अम्ब सक्थि मे शिरो मे वीव हृष्यति विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे अंबे, हे सुलाभिके! जसे होईल तसेच होईल. माझे आसन दृढ आहे, माझी जांघ दृढ आहे; माझे शिरही जणू विस्तार पावून हर्षित होते—कारण इंद्र सर्वांहून उत्तम (उच्च) आहेत.
Mantra 8
किं सुबाहो स्वङ्गुरे पृथुष्टो पृथुजाघने । किं शूरपत्नि नस्त्वमभ्यमीषि वृषाकपिं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे सुबाहो, हे स्वङ्गुरे, हे पृथुष्टे, हे पृथुजांघने! हे शूरपत्नी, तू वृषाकपीवर का आक्रमण करतेस? इंद्र सर्वांहून उत्तम (उच्च) आहेत.
Mantra 9
अवीरामिव मामयं शरारुरभि मन्यते । उताहमस्मि वीरिणीन्द्रपत्नी मरुत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हा अस्थिर जन मला जणू वीर्यहीन, नायक-बलरहित समजतो. पण मी तर वीरिणी—इंद्राची पत्नी, मरुतांची सखी. इंद्र सर्वांपेक्षा उत्तम, सर्वांपेक्षा उंच आहे; म्हणून माझे तेज व बळ क्षीण होऊ शकत नाही.
Mantra 10
संहोत्रं स्म पुरा नारी समनं वाव गच्छति । वेधा ऋतस्य वीरिणीन्द्रपत्नी महीयते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
पूर्वी नारी संहोत्र—समूह होम-यज्ञ—आणि समान सभेत जात असे. पण आता इंद्राची वीरिणी-शक्ती महिमान्वित होते—ती ऋत (सत्य-नियम) ची वेधा, विधानकर्त्री आहे. इंद्र सर्वांपेक्षा उत्तम, सर्वांपेक्षा उंच आहे; त्याच्या उत्कर्षाने यज्ञही अंतःसंयोग होतो.
Mantra 11
इन्द्राणीमासु नारिषु सुभगामहमश्रवम् । नह्यस्या अपरं चन जरसा मरते पतिर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
स्त्रियांमध्ये इंद्राणी ही परम सुभगा आहे असे मी ऐकले आहे. कारण तिचा पती जरेने म्लान होत नाही—यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही. इंद्र सर्वांपेक्षा उत्तम, सर्वांपेक्षा उंच आहे; त्याच्याशी आत्म्याच्या संधी-बंधनात बळाचा क्षय होत नाही.
Mantra 12
नाहमिन्द्राणि रारण सख्युर्वृषाकपेॠते । यस्येदमप्यं हविः प्रियं देवेषु गच्छति विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे इंद्राणी! वृषाकपीपासून वेगळ्या कोणत्याही सख्यात मी रमण करत नाही. ज्याचे हे ‘अप्य’ (जल-संबंधी) हवि देवांमध्ये प्रिय होऊन पोहोचते. परंतु इंद्र सर्वांपेक्षा उत्तम (उच्च) आहे.
Mantra 13
वृषाकपायि रेवति सुपुत्र आदु सुस्नुषे । घसत्त इन्द्र उक्षणः प्रियं काचित्करं हविर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे रेवती! हे दीप्तिमय समृद्धियुक्ते! हे सुपुत्रवती! होय, हे सुस्नुषे (सद्गृहवधू)! इंद्र—उक्षण (वीर्यवान वृषभ-बल)—तुझ्यासाठी एखादे प्रिय, फलदायी हवि भक्षण करो. इंद्र सर्वांपेक्षा उत्तम आहे.
Mantra 14
उक्ष्णो हि मे पञ्चदश साकं पचन्ति विंशतिम् । उताहमद्मि पीव इदुभा कुक्षी पृणन्ति मे विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
माझ्यासाठी ते पंधरा उक्षणांना वीससोबत एकत्र शिजवतात. आणि मीही त्या पुष्ट मेदाचा भक्षण करतो; माझ्या दोन्ही कुक्षी भरतात. इंद्र सर्वांपेक्षा उत्तम आहे.
Mantra 15
वृषभो न तिग्मशृङ्गोऽन्तर्यूथेषु रोरुवत् । मन्थस्त इन्द्र शं हृदे यं ते सुनोति भावयुर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
जसा तीक्ष्ण-शिंगांचा वृषभ कळपांत गर्जतो, तसा, हे इंद्रा, तुझा मंथन (सोम-मंथन) हृदयाला शांती देणारा आहे—भावयु (जागवणारा/उत्साह देणारा) तुझ्यासाठी जो सोम सूनोति करून सिद्ध करतो, तोच हा प्रेस; त्यायोगे इंद्र सर्वांपेक्षा उंच ठरतो.
Mantra 16
न सेशे यस्य रम्बतेऽन्तरा सक्थ्या कपृत् । सेदीशे यस्य रोमशं निषेदुषो विजृम्भते विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
ज्याचा गुप्त आवेग मांडींच्या मध्ये वळवळतो, त्याला अधिपत्य नाही; पण ज्याचे रोमश बळ बसल्यावर विस्तारून जागे होते, त्यालाच अधिपत्य आहे—त्यायोगे इंद्र सर्वांपेक्षा उंच ठरतो.
Mantra 17
न सेशे यस्य रोमशं निषेदुषो विजृम्भते । सेदीशे यस्य रम्बतेऽन्तरा सक्थ्या कपृद्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
ज्याचे रोमश बळ बसल्यावरही फक्त जांभईसारखे (विजृम्भते) पसरते, त्याला अधिपत्य नाही; पण ज्याचा आवेग मांडींच्या मध्ये गतिमान होतो, त्यालाच अधिपत्य आहे—(या संवादातील उलटबासीने) त्यायोगे इंद्र सर्वांपेक्षा उंच ठरतो.
Mantra 18
अयमिन्द्र वृषाकपिः परस्वन्तं हतं विदत् । असिं सूनां नवं चरुमादेधस्यान आचितं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे इंद्रा, हा वृषाकपि मारला गेलेला परस्वन्त शोधून काढतो. त्याने असि (तलवार), पिळलेला सोम, नवा चरु (शिजवलेले हवि), आणि इंधनाने भरलेली गाडी—हे सर्व घेतले; अशा रीतीने इंद्र सर्वांहून वर उन्नत होतो.
Mantra 19
अयमेमि विचाकशद्विचिन्वन्दासमार्यम् । पिबामि पाकसुत्वनोऽभि धीरमचाकशं विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
आता मी विवेक-दीप्त होऊन चालतो, दास (अंधकार-सेवक) आणि आर्य यांना वेगळे ओळखीत. मी सु-पक्व/सु-पिळलेला सोम पितो, आणि धीर बुद्धीकडे प्रकाशमान होतो—अशा रीतीने इंद्र सर्वांहून वर उन्नत होतो.
Mantra 20
धन्व च यत्कृन्तत्रं च कति स्वित्ता वि योजना । नेदीयसो वृषाकपेऽस्तमेहि गृहाँ उप विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
धन्व (उजाड विस्तार) आणि कृतंत्र (कापलेले मार्ग) ओलांडून—ती किती योजने दूर आहेत? हे वृषाकपि, अधिक जवळ ये; घरांकडे, गृहांत ये—अशा रीतीने इंद्र सर्वांहून वर उन्नत होतो.
Mantra 21
पुनरेहि वृषाकपे सुविता कल्पयावहै । य एष स्वप्ननंशनोऽस्तमेषि पथा पुनर्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे वृषाकपी, पुन्हा परत ये; आपण ‘सुविता’ (शुभ-गमन) नीट रचू या. हाच तो मार्ग आहे जो स्वप्न-भ्रमाचा नाश करतो; याच मार्गाने तू पुन्हा घरी जातोस—अशा रीतीने इंद्र सर्वांहून वर, सर्वोच्च उन्नत होतो.
Mantra 22
यदुदञ्चो वृषाकपे गृहमिन्द्राजगन्तन । क्व स्य पुल्वघो मृगः कमगञ्जनयोपनो विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
हे वृषाकपे, तुम्ही दोघे उत्तर दिशेकडे जात, हे इंद्रा, घरी आलात तेव्हा—तो धूळ उडवणारा, जनांना अस्वस्थ करणारा मृग कुठे आहे? तो कोणाकडे गेला?—अशा रीतीने इंद्र सर्वांहून वर, सर्वोच्च उन्नत होतो.
Mantra 23
पर्शुर्ह नाम मानवी साकं ससूव विंशतिम् । भद्रं भल त्यस्या अभूद्यस्या उदरमामयद्विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥
मानवी स्त्री पर्शु हिने खरोखर एकाच वेळी वीस जणांना जन्म दिला. जिचे उदर पीडित होते तिला मंगलमय शुभ फल प्राप्त झाले—कारण इंद्र सर्वांहून वर उन्नत होऊन तिलाही विश्वाच्या दडपणातून पार घेऊन गेला.
Frequently Asked Questions
Vṛṣākapi is a prominent, somewhat mysterious figure in this dialogue hymn, portrayed as exulting amid abundance and becoming a point of tension in Indra’s household. The hymn uses him to explore rivalry and the proper orientation of power and offering toward Indra.
The repeated line functions like a refrain that re-establishes Indra’s supremacy whenever the dialogue becomes conflicted or ambiguous. It signals that all relationships, offerings, and energies find their right place only under Indra’s sovereign force.
Both. Its domestic, argumentative tone can sound humorous, but it serves a serious ritual and spiritual purpose: to correct misalignment, restore harmony, and affirm the victorious power that brings prosperity and release from affliction.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.