Sukta 72
Sukta 10.72
Bṛhaspati / Angirasa-tradition (hymn as cosmogonic revelation; traditional attribution varies in ancillary lists)
Devāḥ (the Gods collectively); underlying cosmogonic powers of manifestation
Triṣṭubh (11-syllable pādas; typical for reflective/cosmogonic statements)
हे सृष्टिविषयक सूक्त देवतांची “जन्मे” (जन्म) आणि त्यांची व्यवस्था यांवर चिंतन करते; सृष्टी ही क्रमाक्रमाने प्रकट होणारी अभिव्यक्ती आहे असे दाखवते—जी प्रेरित वाणीने आणि नंतरच्या अंतर्दृष्टीने खऱ्या अर्थाने “दिसू” शकते. दक्षा आणि अदिती यांच्याभोवतीची विरोधाभासी वंशपरंपरा ते उलगडते, आणि शेवटी अदितीचे सात पुत्र व मार्तांडाचा पुनरागमन हा संकेत पुढे आणते; प्रकटतेच्या आतच अमरत्व आणि मर्त्यत्व एकत्र कसे उद्भवते हे व्यक्त करते.
Mantras
Mantra 1
देवानां नु वयं जाना प्र वोचाम विपन्यया । उक्थेषु शस्यमानेषु यः पश्यादुत्तरे युगे ॥
आता आम्ही देवांचे जन्म आणि कर्मे विपन्य—दीप्त, विवेकपूर्ण वाणीने प्रकट करू. उच्चारल्या जाणाऱ्या उक्थांमध्ये तोच खरोखर पाहतो, जो उत्तर युगात—प्रथम सृष्टी-रचनांच्या पलीकडे—दृष्टी ठेवू शकतो.
Mantra 2
ब्रह्मणस्पतिरेता सं कर्मार इवाधमत् । देवानां पूर्व्ये युगेऽसतः सदजायत ॥
ब्रह्मणस्पतीने, जसा कुशल कर्मार (लोहार) फुंकर देऊन धातू एकत्र जुळवतो, तसा या रूपांना एकवटून सुसंगत केले. देवांच्या पूर्व्य युगात असत्पासून सत् जन्मले—अव्यक्तातून व्यवस्था उदयास आली.
Mantra 3
देवानां युगे प्रथमेऽसतः सदजायत । तदाशा अन्वजायन्त तदुत्तानपदस्परि ॥
देवांच्या प्रथम युगात असत्पासून सत् उत्पन्न झाले. तेव्हा आशा—दिशा—अनुजन्मल्या; आणि त्यांच्यासह उत्तानपद—विस्तीर्ण पावलांचे आधार—चहूबाजूंनी प्रकट झाले, ज्यांवर जग उभे राहू शकेल.
Mantra 4
भूर्जज्ञ उत्तानपदो भुव आशा अजायन्त । अदितेर्दक्षो अजायत दक्षाद्वदितिः परि ॥
विस्तीर्ण पादाधारांसह (उत्तानपद) पृथ्वी उत्पन्न झाली; अंतरिक्ष प्रकट झाले आणि आकांक्षेच्या दिशा जन्मल्या. अदितीपासून दक्ष उत्पन्न झाला, आणि दक्षापासून पुन्हा अदिती—अनंतता आपल्या सुव्यवस्थित सामर्थ्याने परिभ्रमण करून परत येते.
Mantra 5
अदितिर्ह्यजनिष्ट दक्ष या दुहिता तव । तां देवा अन्वजायन्त भद्रा अमृतबन्धवः ॥
कारण, हे दक्षा, अदिती खरोखर तुझ्यापासून—तुझी कन्या म्हणून—जन्मली; आणि तिच्यानंतर देव जन्मले—कल्याणकारी, अमृतबंधनाने जोडलेले, अनंत-विस्ताराचे पुत्र.
Mantra 6
यद्देवा अदः सलिले सुसंरब्धा अतिष्ठत । अत्रा वो नृत्यतामिव तीव्रो रेणुरपायत ॥
जेव्हा देव त्या जलात, सुबद्ध व एकाग्र होऊन, तेथे उभे राहिले—तेव्हा, जणू नृत्य करणाऱ्यांसारखे—तुमची तीक्ष्ण रजः (अंधार-धूळ) दूर झाली; जागृत गतीसमोर आवरण सैल झाले.
Mantra 7
यद्देवा यतयो यथा भुवनान्यपिन्वत । अत्रा समुद्र आ गूळ्हमा सूर्यमजभर्तन ॥
जेव्हा देव यति-स्वरूप संयमी साधक होऊन सर्व भुवने परिपूर्ण करू लागले—तेव्हा समुद्रात लपलेला तो गूढ सूर्य त्यांनी वर आणला; अथांग गर्भातून प्रकाश पुन्हा प्रकट केला।
Mantra 8
अष्टौ पुत्रासो अदितेर्ये जातास्तन्वस्परि । देवाँ उप प्रैत्सप्तभिः परा मार्ताण्डमास्यत् ॥
अदितीचे आठ पुत्र तिच्या देहातून जन्मले. सातांना घेऊन ती देवांकडे गेली; पण आठवा—मार्तांड—तिने दूर टाकला, कारण तो अजून मर्त्य-रूप होता; देवसभेस योग्य नव्हता।
Mantra 9
सप्तभिः पुत्रैरदितिरुप प्रैत्पूर्व्यं युगम् । प्रजायै मृत्यवे त्वत्पुनर्मार्ताण्डमाभरत् ॥
सात पुत्रांसह अदिती प्राचीन युगचक्राकडे पुढे गेली; पण पुन्हा तिने मार्तांडाला परत आणले—प्रजेसाठी, आणि मृत्यूसाठीही: देहधारणेत मर्त्य अंश परत येतो, जोवर तो परिष्कृत होऊन नव्याने घडत नाही।
Frequently Asked Questions
It reflects on how the Gods come into manifestation and how cosmic order (ṛta) is established. It uses the figures of Aditi and Dakṣa to express creation as an unfolding of infinity and organizing power.
The hymn presents a paradox to show that creation is not a simple one-way sequence. Dakṣa stands for formative intelligence, Aditi for unbounded wholeness, and their mutual relation expresses how order and infinity depend on each other in manifestation.
Mārtāṇḍa represents the mortal element within creation. His return “toward birth and toward death” conveys that mortality and repeated embodiment are part of the cosmic process until transformation and full realization are achieved.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.