Sukta 64

Mantra 1

कथा देवानां कतमस्य यामनि सुमन्तु नाम शृण्वतां मनामहे । को मृळाति कतमो नो मयस्करत्कतम ऊती अभ्या ववर्तति ॥

देवांच्या कोणत्या प्रकारे, आणि कोणत्या गमनमार्गात, खरोखर ऐकणाऱ्या ‘सुमन्तु’ या नामाचे स्मरण आपण मनात धारण करू? कोण आम्हाला मृदुता/आनंद देतो, कोण आमच्यासाठी कल्याणकारी सुख घडवतो; कोणती शक्ति आपल्या ऊति (सहाय्य) घेऊन आमच्याकडे वळते?

Mantra 2

क्रतूयन्ति क्रतवो हृत्सु धीतयो वेनन्ति वेनाः पतयन्त्या दिशः । न मर्डिता विद्यते अन्य एभ्यो देवेषु मे अधि कामा अयंसत ॥

कर्मांचे क्रतु (संकल्प-शक्ति) हृदयांत ऋतुच्या नियमानुसार चालतात; धीत्या (प्रेरित विचार) आकांक्षा करतात, आणि वेना (कामना) दिशांकडे उडून जातात. यांपलीकडे दुसरा कोणताही मृदुता-दाता आढळत नाही; देवांवरच माझ्या कामना अधिष्ठित झाल्या आहेत.

Mantra 3

नरा वा शंसं पूषणमगोह्यमग्निं देवेद्धमभ्यर्चसे गिरा । सूर्यामासा चन्द्रमसा यमं दिवि त्रितं वातमुषसमक्तुमश्विना ॥

वाणीने तू नराशंस, गूढ पूषण, आणि देवांनी प्रज्वलित केलेल्या अग्नीची स्तुती करतोस. सूर्य व मास, चंद्रमस्, दिव्यातील यम, त्रित, वात, उषस्, रात्रि, आणि अश्विनौ—या सर्व देवशक्तींची तू स्तुती करतोस; जागरण व व्यवस्था घडविण्यासाठी त्या आहूत आहेत.

Mantra 4

कथा कविस्तुवीरवान्कया गिरा बृहस्पतिर्वावृधते सुवृक्तिभिः । अज एकपात्सुहवेभिॠक्वभिरहिः शृणोतु बुध्न्यो हवीमनि ॥

कशा प्रकारे, कोणत्या वाणीने, महावीर-ध्वनी असलेला कवी—बृहस्पती—सु-रचित स्तुतिंनी वाढतो? सुह्वान ऋक्-गायकांसह अज एकपात ऐको; आणि गहन-तळाचा सर्प—बुध्न्य—हविषाच्या वेळी श्रवण करो.

Mantra 5

दक्षस्य वादिते जन्मनि व्रते राजाना मित्रावरुणा विवाससि । अतूर्तपन्थाः पुरुरथो अर्यमा सप्तहोता विषुरूपेषु जन्मसु ॥

दक्षाच्या जन्मात व व्रतात, हे अदिती, तू दोन राजे—मित्र व वरुण—यांची उपासना करतेस. अजेय मार्गांचा, अनेक रथांचा अर्यमन्—सप्त-होता—विविध रूपांच्या जन्मांत (ऋताचा) अधिकार आणि आर्य-मार्गाची श्रेष्ठ गती स्थापन करतो.

Mantra 6

ते नो अर्वन्तो हवनश्रुतो हवं विश्वे शृण्वन्तु वाजिनो मितद्रवः । सहस्रसा मेधसाताविव त्मना महो ये धनं समिथेषु जभ्रिरे ॥

आमचा हवन-आह्वान ऐकणारे ते अर्वन्त—वेगवान वाजिन्, मित-द्रव (मोजका वेग) असलेले—सर्वांनी आमचे आवाहन ऐकावे. जे महान शक्ती स्वभावबलाने सहस्रगुण मेधा-साधना जिंकतात, आणि समरांत धन घेऊन आले आहेत—त्या आमच्या सहाय्यास येवोत.

Mantra 7

प्र वो वायुं रथयुजं पुरंधिं स्तोमैः कृणुध्वं सख्याय पूषणम् । ते हि देवस्य सवितुः सवीमनि क्रतुं सचन्ते सचितः सचेतसः ॥

तुमच्या स्तोत्रांनी रथयुग्त वायूला पुढे आणा; आणि सख्यभावासाठी पूषणाला—समृद्धीची शक्ती, जो अस्तित्व भरून टाकतो—स्तुत करा. कारण ते, सचेत व जागृत, सविता देवाच्या प्रेरक मार्गात त्याच्या क्रतूसह चालतात आणि उद्देशपूर्ण प्रज्ञेशी स्वतःला जोडतात.

Mantra 8

त्रिः सप्त सस्रा नद्यो महीरपो वनस्पतीन्पर्वताँ अग्निमूतये । कृशानुमस्तॄन्तिष्यं सधस्थ आ रुद्रं रुद्रेषु रुद्रियं हवामहे ॥

त्रिःसप्त प्रवाही नद्या, महान जलराशी, वनस्पतींचे अधिपती, पर्वत, आणि आमच्या रक्षणासाठी अग्नी—यांना आम्ही आवाहन करतो. विस्तार करणाऱ्या कृशानूला, आणि समान आसनात तिष्याला आम्ही बोलावतो; तसेच रुद्रांमध्ये रुद्रिय असलेल्या रुद्राला आम्ही हाक देतो.

Mantra 9

सरस्वती सरयुः सिन्धुरूर्मिभिर्महो महीरवसा यन्तु वक्षणीः । देवीरापो मातरः सूदयित्न्वो घृतवत्पयो मधुमन्नो अर्चत ॥

सरस्वती, सरयू आणि सिंधू त्यांच्या ऊर्मींसह—महान व महाबलवान—पोषक सहाय्य घेऊन, पोषणदायी प्रवाह वाहत, आमच्याकडे येवोत. हे देवी आपः, माता, आमची वाढ प्रेरित करणाऱ्या—घृतसमृद्ध व मधुमधुर दुधाने आम्हांला अर्चना करा (प्रकाशाने भरून टाका).

Mantra 10

उत माता बृहद्दिवा शृणोतु नस्त्वष्टा देवेभिर्जनिभिः पिता वचः । ऋभुक्षा वाजो रथस्पतिर्भगो रण्वः शंसः शशमानस्य पातु नः ॥

आणि विशाल द्यौची माता आमचे ऐको; देवजन्मा गणांसह पिता त्वष्टा आमचे वचन स्वीकारो. ऋभुक्षन्, वाज, रथस्पति आणि रण्व (आनंददायक) भग—हे सर्व—प्रयत्न करून सिद्धीत वाढणाऱ्या साधकाच्या स्तुतिवचनाचे आमच्यासाठी रक्षण करो.

Mantra 11

रण्वः संदृष्टौ पितुमाँ इव क्षयो भद्रा रुद्राणां मरुतामुपस्तुतिः । गोभिः ष्याम यशसो जनेष्वा सदा देवास इळया सचेमहि ॥

एकत्र दिसताना रण्व (आनंददायक) तो निवास—पोषणसमृद्ध घरासारखा; आणि रुद्रांना, मरुतांना अर्पिलेली स्तुती कल्याणकारी आहे. गोसंपदेसह आम्ही यशस्वी होऊ, जनांमध्ये कीर्तिमान होऊ; आणि हे देवांनो, सदा इळा (पोषक धारा) हिच्याशी संयुक्त होऊन आम्ही चालू.

Mantra 12

यां मे धियं मरुत इन्द्र देवा अददात वरुण मित्र यूयम् । तां पीपयत पयसेव धेनुं कुविद्गिरो अधि रथे वहाथ ॥

हे मरुतांनो, हे इंद्रा, हे देवांनो, वरुणा-मित्रा—तुम्ही मला दिलेली ती प्रेरित ‘धी’ (अंतर्दृष्टी/बुद्धी) दूधाने धेनूला पोसावे तसे तुम्ही पोसा. माझ्या ‘गिरः’ (वचने) तुमच्या रथावर अधिरूढ करून तुम्ही वाहून नेाल का—त्यांना देवगतीत प्रवाहित कराल का?

Mantra 13

कुविदङ्ग प्रति यथा चिदस्य नः सजात्यस्य मरुतो बुबोधथ । नाभा यत्र प्रथमं संनसामहे तत्र जामित्वमदितिर्दधातु नः ॥

हे मरुतांनो, जसे कधी तुम्ही केले तसेच आमच्याकडेही लक्ष द्याल काय—तुमच्याच सजातीय, एकाच कुलबंधातील आम्हांकडे? ज्या नाभिस्थानी आम्ही प्रथम एकत्र संनद्ध झालो, तेथे अदिती आमच्यासाठी जामित्व—खरे नाते, अनंतात एकाच उद्गमाची एकता—स्थापो।

Mantra 14

ते हि द्यावापृथिवी मातरा मही देवी देवाञ्जन्मना यज्ञिये इतः । उभे बिभृत उभयं भरीमभिः पुरू रेतांसि पितृभिश्च सिञ्चतः ॥

कारण द्यावा-पृथिवी—या दोन महान माता—देवी आहेत; जन्माने देवांना जनितात आणि येथे यज्ञास योग्य आहेत. दोघीही आपल्या धारणशक्तींनी दोन्ही लोकांना धारण करतात; आणि पितरांसह अनेक रेतांसि—सृष्टीची बीजे—सिंचित/ओततात।

Mantra 15

वि षा होत्रा विश्वमश्नोति वार्यं बृहस्पतिररमतिः पनीयसी । ग्रावा यत्र मधुषुदुच्यते बृहदवीवशन्त मतिभिर्मनीषिणः ॥

ती होत्रा—याजकीय पुरोहित-कृती—विस्तीर्ण आहे; ती सर्व वरणीय संपत्ती प्राप्त करते—बृहस्पतीसह आणि अतिशय प्रशंसनीय अरमतीसह। जिथे ग्रावा ‘मधु-प्रेसक’ म्हणून उच्चारला जातो, तिथे मनीषी ऋषींनी आपल्या मतिंनी ‘बृहद्’ला निनादित केले—आमच्यात महान वाणी जागवित।

Mantra 16

एवा कविस्तुवीरवाँ ऋतज्ञा द्रविणस्युर्द्रविणसश्चकानः । उक्थेभिरत्र मतिभिश्च विप्रोऽपीपयद्गयो दिव्यानि जन्म ॥

अशा प्रकारे कवी—वीर्यवान, ऋतज्ञ (ऋत-व्यवस्थेचा जाणकार), द्रविणाचा अभिलाषी आणि निधींमध्ये आनंद मानणारा—येथे उक्थांनी (स्तुतिगीतांनी) व मतिंनी (प्रेरित विचारांनी) त्या विप्राने गया (जीवन-शक्ती) यांची दिव्य जन्मे पोसली.

Mantra 17

एवा प्लतेः सूनुरवीवृधद्वो विश्व आदित्या अदिते मनीषी । ईशानासो नरो अमर्त्येनास्तावि जनो दिव्यो गयेन ॥

अशा प्रकारे प्लतेचा मनीषी पुत्र, हे अदिती, हे सर्व आदित्यांनो, तुम्हांला वाढवीत राहिला. स्वामी व बलवान होऊन, अमर्त्य (अमर) शक्तीने, दिव्य जनांनी गया (जीवन-शक्ती) ने तुमची स्तुती केली.