Rig Veda Sukta 30
Mandala 10Sukta 3015 Mantras

Sukta 30

Sukta 10.30

Devata

Āpaḥ (Waters); with Mitra-Varuṇa invoked as upholders of great dhāsi (support)

हे सूक्त आपः (जल) यांना जिवंत, दैवी शक्ती म्हणून स्तुतिते—ज्या मधुरता, शुद्धीकरण आणि मंगल आधार यज्ञात व मानवी जीवनात आणतात. जलांचे उपकारकत्व मित्‍र–वरुण यांच्या विशाल ‘धासी’ (धारण/पोषणाचा आधार) या संकल्पनेशी जोडले आहे; आणि शेवटी इंद्रासाठी सोम पिळला जात असताना आपः बर्हिसावर ‘आसन घेऊन’ बसतात, अशा याज्ञिक दृश्याने सूक्ताची सांगता होते.

Mantras

Mantra 1

प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेत्वपो अच्छा मनसो न प्रयुक्ति । महीं मित्रस्य वरुणस्य धासिं पृथुज्रयसे रीरधा सुवृक्तिम् ॥

वाणी (ब्रह्म) द्वारे देवमार्गाकडे पथ पुढे जावो; मनाच्या नियोजित प्रेरणेप्रमाणे आपः (जल-तत्त्व) कडे जा. दूरगामीसाठी सुवृक्ति—सु-रचित स्तुती—स्थापित कर; मित्र व वरुण यांची धासि (धारण-शक्ती/पोषक आधार) महान आहे.

Mantra 2

अध्वर्यवो हविष्मन्तो हि भूताच्छाप इतोशतीरुशन्तः । अव याश्चष्टे अरुणः सुपर्णस्तमास्यध्वमूर्मिमद्या सुहस्ताः ॥

हे अध्वर्युहो, हवि धारण करणारे तुम्हीच; अभिलाषी होऊन त्या आकांक्षी जलांकडे जा. आज कुशल हातांनी ती लाट प्रवाहित करा, जिला वरून अरुण, सु-पर्ण (सुंदर पंखांचा) पाहतो.

Mantra 3

अध्वर्यवोऽप इता समुद्रमपां नपातं हविषा यजध्वम् । स वो दददूर्मिमद्या सुपूतं तस्मै सोमं मधुमन्तं सुनोत ॥

हे अध्वर्युहो, जलांच्या समुद्राकडे जा; हविने अपाम् नपात् यांचे यजन करा. तो तुम्हाला आज सु-शुद्ध लाट देईल; त्याच्यासाठी मधुररसयुक्त सोम पिळा.

Mantra 4

यो अनिध्मो दीदयदप्स्वन्तर्यं विप्रास ईळते अध्वरेषु । अपां नपान्मधुमतीरपो दा याभिरिन्द्रो वावृधे वीर्याय ॥

जो इंधनाविना जलांच्या अंतरातच तेजाने झळकतो—त्यालाच विप्र यज्ञांत पूजतात. हे अपाम् नपात्, मधुमती आपः प्रदान कर; ज्यांमुळे इंद्र वीर्याकरिता वाढतो.

Mantra 5

याभिः सोमो मोदते हर्षते च कल्याणीभिर्युवतिभिर्न मर्यः । ता अध्वर्यो अपो अच्छा परेहि यदासिञ्चा ओषधीभिः पुनीतात् ॥

ज्या कल्याणी, युवती कन्यांबरोबर सोम आनंदित होतो व प्रियकराप्रमाणे हर्षित होतो—हे अध्वर्यु, त्या आपः (जलदेवी) कडे जा; जेव्हा तू त्यांना मिसळून औषधींनी शुद्ध करशील.

Mantra 6

एवेद्यूने युवतयो नमन्त यदीमुशन्नुशतीरेत्यच्छ । सं जानते मनसा सं चिकित्रेऽध्वर्यवो धिषणापश्च देवीः ॥

असेच, इच्छुक युवक जेव्हा इच्छुक युवतींकडे येतो, तेव्हा त्या युवती त्या युवकाशी नम्र होतात. मनाने त्या एकाच ज्ञानात, एकाच बोधात एकरूप होतात—हे अध्वर्युजनहो—धिषणा आणि दिव्य आपः.

Mantra 7

यो वो वृताभ्यो अकृणोदु लोकं यो वो मह्या अभिशस्तेरमुञ्चत् । तस्मा इन्द्राय मधुमन्तमूर्मिं देवमादनं प्र हिणोतनापः ॥

ज्याने तुमच्यासाठी बंद अवस्थांतून एक अवकाश निर्माण केला, ज्याने तुम्हाला महान अभिशस्ति (दमन/पीडा) यातून मुक्त केले—त्या इंद्रासाठी मधुमय ऊर्मि, देव-आदान (दैवी रसअनुभव) प्रवाहित करा; हे आपः, त्याला गती द्या.

Mantra 8

प्रास्मै हिनोत मधुमन्तमूर्मिं गर्भो यो वः सिन्धवो मध्व उत्सः । घृतपृष्ठमीड्यमध्वरेष्वापो रेवतीः शृणुता हवं मे ॥

हे सिन्धवो (नद्यांनो)! त्याच्यासाठी मधुमंत ऊर्मि (लाट) प्रवाहित करा—तो गर्भ, तो मधुरतेचा उत्स जो तुमच्यात अंतर्निहित आहे. हे रेवती (समृद्ध) आपः! माझा हवन/आह्वान ऐका; अध्वर (यज्ञ)ांत घृत-पृष्ठ (घृत-आधारित, दीप्त) ते स्तुत्य आहे.

Mantra 9

तं सिन्धवो मत्सरमिन्द्रपानमूर्मिं प्र हेत य उभे इयर्ति । मदच्युतमौशानं नभोजां परि त्रितन्तुं विचरन्तमुत्सम् ॥

हे सिन्धवो! तो मत्सर (उन्मादक) ऊर्मि (लाट) पुढे पाठवा—इन्द्र-पान (इन्द्राने पिलेला) जो उभय लोकांत गती करतो. मद-च्युत (आनंदरस झरणारा), औशान (बलवान), नभो-ज (मेघजन्मा) असा तो उत्स, त्रि-तन्तु (त्रिविध तंतु/सूत्र) याभोवती परि-परि विचरतो.

Mantra 10

आवर्वृततीरध नु द्विधारा गोषुयुधो न नियवं चरन्तीः । ऋषे जनित्रीर्भुवनस्य पत्नीरपो वन्दस्व सवृधः सयोनीः ॥

आता, हे ऋषे! त्या आपः (जलदेवता) यांचे वंदन कर—ज्या फिरत-फिरत चालतात, द्विधारा (दोन धारांनी) प्रवाहित होतात; गोषु-युध (गो-प्रकाशासाठी युद्ध करणारे) योद्धे जसे नियत ध्येयाकडे जातात तसे त्या पुढे सरकतात. त्या जनित्री (जननी), भुवनस्य पत्नी (लोकांच्या पत्नी) आहेत; सवृधः (एकत्र वाढणाऱ्या), सयोनी (एकाच योनी/उद्गमाच्या)—त्यांना नमस्कार कर.

Mantra 11

हिनोता नो अध्वरं देवयज्या हिनोत ब्रह्म सनये धनानाम् । ऋतस्य योगे वि ष्यध्वमूधः श्रुष्टीवरीर्भूतनास्मभ्यमापः ॥

हे देवयज्या आपः! आमचा अध्वर-यज्ञ प्रवृत्त करा; धनांच्या प्राप्तीसाठी ब्रह्म (प्रेरित वाणी)ही प्रवृत्त करा. ऋताच्या योगात तुमचे ऊधः उघडून ओतून द्या; आमच्यासाठी शीघ्र-श्रवण व तत्पर-प्रतिसाद देणाऱ्या शक्ती व्हा, हे आपः.

Mantra 12

आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः क्रतुं च भद्रं बिभृथामृतं च । रायश्च स्थ स्वपत्यस्य पत्नीः सरस्वती तद्गृणते वयो धात् ॥

हे रेवती (समृद्ध) आपः! तुम्हीच वसु (निधी) म्हणून वास करता; तुम्ही भद्र क्रतु (संकल्प-शक्ती) आणि अमृत, तसेच ऋत धारण करता. तुम्ही उत्तम संतति-स्वामित्वाच्या पत्नीही आहात; गाणाऱ्यास तेच प्राणबल (वयः) सरस्वती देवो.

Mantra 13

प्रति यदापो अदृश्रमायतीर्घृतं पयांसि बिभ्रतीर्मधूनि । अध्वर्युभिर्मनसा संविदाना इन्द्राय सोमं सुषुतं भरन्तीः ॥

जेव्हा आपः येताना दिसतात—घृत, पयः-धारा आणि मधु धारण करून—तेव्हा त्या अध्वर्यु-याजकांच्या मनोभावाशी जागरूक संविदान होऊन, इंद्रासाठी सुषुत (उत्तमरीत्या पिळलेला) सोम घेऊन येतात.

Mantra 14

एमा अग्मन्रेवतीर्जीवधन्या अध्वर्यवः सादयता सखायः । नि बर्हिषि धत्तन सोम्यासोऽपां नप्त्रा संविदानास एनाः ॥

समृद्धी देणाऱ्या, जीवन-धन देणाऱ्या या आपः येथे आल्या आहेत. हे अध्वर्युहो, हे सख्यांनो, त्यांना आसन द्या. हे सोम-सेवकांनो, त्यांना बर्हिषी (पवित्र कुशासनावर) स्थापन करा—परस्पर संविदेत एकरूप झालेले हे ‘अपां नप्तृ’ (जलाचे पुत्र) अर्पणासाठी सिद्ध आहेत.

Mantra 15

आग्मन्नाप उशतीर्बर्हिरेदं न्यध्वरे असदन्देवयन्तीः । अध्वर्यवः सुनुतेन्द्राय सोममभूदु वः सुशका देवयज्या ॥

उत्सुक व संमतीने आपः आल्या; देवांना अभिलाषणाऱ्या त्या या अध्वरात, या बर्हिष-आसनावर येऊन बसल्या. हे अध्वर्युहो, इंद्रासाठी सोम पिळा; तुमची देवयज्या (देवसेवा) शुभशक्तीने समर्थ झाली आहे.

Frequently Asked Questions

The primary deity is Āpaḥ (the divine Waters), often spoken of as rivers (sindhavaḥ). Mitra–Varuṇa are also invoked as upholders of a great sustaining support (dhāsi) that stabilizes the rite and order.

It asks the Waters to come to the sacrifice, hear the poet’s call, and send a ‘honeyed wave’—symbolizing sweetness, nourishment, purification, and prosperity for the worshippers.

The closing verse places the Waters inside the Soma ritual: once the Waters have ‘sat’ on the sacred seat (barhis), the priests are told to press Soma for Indra, showing that the Waters’ blessing supports the main offering’s success.

Read Rig Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App