Sukta 27

Mantra 1

असत्सु मे जरितः साभिवेगो यत्सुन्वते यजमानाय शिक्षम् । अनाशीर्दामहमस्मि प्रहन्ता सत्यध्वृतं वृजिनायन्तमाभुम् ॥

असत् अवस्थांमध्ये, हे जरितः (स्तोता), माझा वेगवान आघात तेव्हा होतो जेव्हा सोम पिळणाऱ्या यजमानासाठी मला शिक्षण दिले जाते. मी आनंदहीन दात्याचा संहारक आहे; सत्याच्या विरुद्ध मिथ्या-धर्म धरून वाकड्या मार्गाने जाणाऱ्यास मी प्रहार करतो.

Mantra 2

यदीदहं युधये संनयान्यदेवयून्तन्वा शूशुजानान् । अमा ते तुम्रं वृषभं पचानि तीव्रं सुतं पञ्चदशं नि षिञ्चम् ॥

जेव्हा मी युद्धासाठी निघतो आणि देवरहितांना—जे देहाच्या गर्वाने फुगलेले—एकत्र आणतो, तेव्हा घरी तुझ्यासाठी मी प्रबळ वृषभ-बल (वीर्य) सिद्ध करतो; तीव्र पिळलेला सोम, पूर्ण पंधरापटी मापाने, मी ओततो.

Mantra 3

नाहं तं वेद य इति ब्रवीत्यदेवयून्त्समरणे जघन्वान् । यदावाख्यत्समरणमृघावदादिद्ध मे वृषभा प्र ब्रुवन्ति ॥

‘असे’ असे म्हणणारा तो मला माहीत नाही—तरीही त्याने रणात देवरहितांचा वध केला आहे. जेव्हा त्याने त्या समर-घर्षणाला, धावून येणाऱ्या धक्क्यासारखे, स्पष्ट पाहिले—तेव्हा खरोखरच माझ्या अंतरी वृषभ-शक्ती प्रकट होऊन बोलू लागतात.

Mantra 4

यदज्ञातेषु वृजनेष्वासं विश्वे सतो मघवानो म आसन् । जिनामि वेत्क्षेम आ सन्तमाभुं प्र तं क्षिणां पर्वते पादगृह्य ॥

मी अज्ञात आणि गुंतागुंतीच्या वाटांमध्ये असताना, समृद्धी धारण करणाऱ्या सर्व शक्ती—हे मघवन्—माझ्याबरोबर होत्या. मी जिंकतो; मी क्षेम, सुरक्षित व स्थिर अवस्था, प्राप्त करतो. पावलाचा आधार धरून मी पुढे सरकतो आणि कठीणतेच्या पर्वतावरही अडथळा घालणाऱ्याला क्षीण करतो.

Mantra 5

न वा उ मां वृजने वारयन्ते न पर्वतासो यदहं मनस्ये । मम स्वनात्कृधुकर्णो भयात एवेदनु द्यून्किरणः समेजात् ॥

मी मनात संकल्प धारण केला की न गुंतागुंतीचे मार्ग मला अडवतात, न पर्वत. माझ्या स्वन/नादाच्या ध्वनीने कठोर-कर्ण भयही मागे सरते; आणि दिवसांच्या मागोमाग जाणारी किरण एकवटून समस्वरतेने गतिमान होते.

Mantra 6

दर्शन्न्वत्र शृतपाँ अनिन्द्रान्बाहुक्षदः शरवे पत्यमानान् । घृषुं वा ये निनिदुः सखायमध्यू न्वेषु पवयो ववृत्युः ॥

इथे दिसतात ते—शिजवलेले पेय पिऊनही इन्द्रविरहित; बाहूने गिळणारे, बाणाच्या मार्गाकडे धावणारे. किंवा जे सखा-शक्तीची निंदा करतात—त्यांच्यावर धार लावलेल्या कडा परत फिरतात, पुन्हा पुन्हा प्रत्यावर्तित होतात.

Mantra 7

अभूर्वौक्षीर्व्यु आयुरानड्दर्षन्नु पूर्वो अपरो नु दर्षत् । द्वे पवस्ते परि तं न भूतो यो अस्य पारे रजसो विवेष ॥

तू प्रकट झालास; तू वाढलास; तू आयुष्य विस्तारून ते प्राप्त केलेस. आता पूर्वीचेही दिसते आणि आता नंतरचेही दिसते. दोन तीक्ष्ण धारा त्याला सर्व बाजूंनी वेढून राहतात—या रजस् (मध्यलोक/अंतरिक्ष)च्या पलीकडे उतरून परतीरी प्रवेश केलेला तो असा कोणीही होत नाही.

Mantra 8

गावो यवं प्रयुता अर्यो अक्षन्ता अपश्यं सहगोपाश्चरन्तीः । हवा इदर्यो अभितः समायन्कियदासु स्वपतिश्छन्दयाते ॥

गायी—बलाच्या यव (अन्न/धान्य)ाशी जुळवलेल्या किरणांसारख्या—आर्य-प्रेरणेने चालू लागल्या; मी त्यांना गोपांसह (रक्षकांसह) विचरताना पाहिले. आर्याचे आवाहन सर्व बाजूंनी एकत्र झाले—त्यांत आत्म्याचा सत्य स्वामी (स्वपति) किती दूरपर्यंत संमती देतो आणि आनंद मानतो?

Mantra 9

सं यद्वयं यवसादो जनानामहं यवाद उर्वज्रे अन्तः । अत्रा युक्तोऽवसातारमिच्छादथो अयुक्तं युनजद्ववन्वान् ॥

जेव्हा आम्ही—मनुष्यांमध्ये यवसा (गवत) खाणारे—आणि मी—यव (धान्य) खाणारा—वज्र-बलाच्या विशाल क्षेत्रात आत एकत्र होतो, तेव्हा युक्त शक्ती सहाय्य-प्रदाता शोधते; आणि जी शक्ती अजून अयुक्त आहे, तिला विजयी (ववन्वान्) पुरुष जूळवतो.

Mantra 10

अत्रेदु मे मंससे सत्यमुक्तं द्विपाच्च यच्चतुष्पात्संसृजानि । स्त्रीभिर्यो अत्र वृषणं पृतन्यादयुद्धो अस्य वि भजानि वेदः ॥

इथेच मी मनात उच्चारलेले सत्य धारण करतो—द्विपाद व चतुष्पाद शक्तींना योग्य संयोगात मी स्थापू शकतो. पण जो कोणी येथे स्त्री-शक्तींनीसह वृषभ (वृषण) विरुद्ध युद्ध छेडतो, स्वतः खऱ्या युद्धशक्तीविना—त्याचा हिस्सा मी, जाणणारा, वेगळा करून वाटून देतो; त्याच्या वाट्याला मर्यादा घालतो.

Mantra 11

यस्यानक्षा दुहिता जात्वास कस्तां विद्वाँ अभि मन्याते अन्धाम् । कतरो मेनिं प्रति तं मुचाते य ईं वहाते य ईं वा वरेयात् ॥

जिची कन्या रथहीन आहे—तिला कोण विद्वान ‘अंधा’ म्हणत मानील? माझ्याविरुद्धचा ‘माप/बंधन’ कोण सैल करतो—तिला वाहून नेणारा, की तिला वरण करू इच्छिणारा?

Mantra 12

कियती योषा मर्यतो वधूयोः परिप्रीता पन्यसा वार्येण । भद्रा वधूर्भवति यत्सुपेशाः स्वयं सा मित्रं वनुते जने चित् ॥

युवचित्त आणि वधू-भाव यांसाठी स्त्री-शक्ती किती महान आहे—जेव्हा ती प्रशंसनीय धन/वर्याने परितृप्त होते. वधू सु-पेशा (सुंदर रूप-रचना) असली की भद्र/मंगल होते; ती स्वतः जनांमध्येही मित्राला जिंकून घेते.

Mantra 13

पत्तो जगार प्रत्यञ्चमत्ति शीर्ष्णा शिरः प्रति दधौ वरूथम् । आसीन ऊर्ध्वामुपसि क्षिणाति न्यङ्ङुत्तानामन्वेति भूमिम् ॥

पडलेला असतानाही तो जागा होतो; जे प्रत्यञ्च (परत येणारे) आहे तेच तो खातो. शिराने तो शिरासाठी वरूथ (रक्षण-कवच) ठेवतो. बसून तो वरचे क्षीण करतो; खालीकडे उलटा, ताणून, तो भूमीचा अनुगमन करतो. अशा रीतीने योग्य अभिमुखता मिळेपर्यंत जीव उलटसुलट गतींमध्ये चालत राहतो.

Mantra 14

बृहन्नच्छायो अपलाशो अर्वा तस्थौ माता विषितो अत्ति गर्भः । अन्यस्या वत्सं रिहती मिमाय कया भुवा नि दधे धेनुरूधः ॥

बृहन्, उजळवर्ण, अपलाश (पानरहित) अश्व ठाम उभा आहे. माता—अंतःप्रेरणेने प्रेरित—गर्भाला खाते/पोषते. दुसऱ्याच्या वत्साला चाटत ती हंबरते—कशा ‘भुव’ (होणे/भवन) मुळे धेनू आपले ऊध (थन) खाली ठेवते?

Mantra 15

सप्त वीरासो अधरादुदायन्नष्टोत्तरात्तात्समजग्मिरन्ते । नव पश्चातात्स्थिविमन्त आयन्दश प्राक्सानु वि तिरन्त्यश्नः ॥

सात वीरशक्ती अधर (खाली) पासून वर उठल्या; आठ उत्तर (वरच्या) बाजूकडून शेवटी एकत्र झाल्या. नऊ मागून आल्या—घनसमूहात दृढ; दहा पुढून—अश्न (दगड) याची सानु (कटक/रिज) पसरवतात, प्रतिरोधी कठोरतेला भेदून मार्ग उघडतात.

Mantra 16

दशानामेकं कपिलं समानं तं हिन्वन्ति क्रतवे पार्याय । गर्भं माता सुधितं वक्षणास्ववेनन्तं तुषयन्ती बिभर्ति ॥

दहांमध्ये एक कपिल (तांबूस) शक्ति—स्वभावाने एकच—तिलाच ते क्रतु (संकल्प/यज्ञशक्ति) यासाठी आणि पार जाण्याच्या क्रमासाठी पुढे हाकतात. माता आपल्या वक्षस्थळांत सुस्थापित गर्भ धारण करते; त्याला तुष्ट करत, आघात न करता, पोसून त्याची वाढ रूपात घडवते.

Mantra 17

पीवानं मेषमपचन्त वीरा न्युप्ता अक्षा अनु दीव आसन् । द्वा धनुं बृहतीमप्स्वन्तः पवित्रवन्ता चरतः पुनन्ता ॥

वीरांनी पुष्ट मेंढा शिजवला; फासे टाकले गेले, आणि ते दिवसाच्या गतीप्रमाणे चालले. जलांच्या अंतःस्थानी दोन महान धनुष्ये संचार करीत आहेत, पवित्र (शोधक) धारण करून; ती फिरत-फिरत शुद्ध करतात—सत्यास योग्य बनवतात.

Mantra 18

वि क्रोशनासो विष्वञ्च आयन्पचाति नेमो नहि पक्षदर्धः । अयं मे देवः सविता तदाह द्र्वन्न इद्वनवत्सर्पिरन्नः ॥

उच्च-क्रोश करणारे सर्व दिशांना निघून गेले; माप (नेम) शिजवते, पण अर्धा भाग पंख होऊन पिकत नाही. तेव्हा माझ्या देव सवित्यानं असे म्हटले: ‘ज्याचे अन्न लाकूड आहे तोही जिंकतो; ज्याचे अन्न तूप आहे तोही जिंकतो’—कारण योग्य पोषणच उर्ध्वारोहणाला आधार देते.

Mantra 19

अपश्यं ग्रामं वहमानमारादचक्रया स्वधया वर्तमानम् । सिषक्त्यर्यः प्र युगा जनानां सद्यः शिश्ना प्रमिनानो नवीयान् ॥

दूरून मी तो चालता ‘ग्राम’ (समूह/सेना) पाहिला—चक्रांशिवाय वहन होणारा, स्वतःच्या ‘स्वधा’ (स्वनियम/अंतःशक्ती) नेच प्रवर्तणारा. आर्य (श्रेष्ठ) जनांच्या युग-परंपरा पुढे जूळवितो; आणि तो सदा-नवीन, तत्क्षणी जुन्या रचनांची कठोर पुरुषता मोडून टाकतो.

Mantra 20

एतौ मे गावौ प्रमरस्य युक्तौ मो षु प्र सेधीर्मुहुरिन्ममन्धि । आपश्चिदस्य वि नशन्त्यर्थं सूरश्च मर्क उपरो बभूवान् ॥

माझ्या या दोन गायी ‘प्रमर’ (प्रहारक/संहारक) याला जुंपलेल्या आहेत; त्यांना अडवू नकोस—त्या पुन्हा पुन्हा आपल्या बळाने मला मत्त करतात. त्याचा हेतू पाणीही विखुरून टाकते; आणि सूर्य—अंधार—वरचे आवरण बनून राहिला आहे, जोवर योग्य विजय सिद्ध होत नाही.

Mantra 21

अयं यो वज्रः पुरुधा विवृत्तोऽवः सूर्यस्य बृहतः पुरीषात् । श्रव इदेना परो अन्यदस्ति तदव्यथी जरिमाणस्तरन्ति ॥

हा वज्र अनेक प्रकारे वळविलेला; विराट् समृद्धीतून सूर्याचा सहाय्यक आहे. याच्यामुळे आणखी पलीकडची, दुसरी कीर्तीही आहे; अव्यथ (अचल) जन जरा-क्षयाच्या पलीकडे त्या पारगमनाला तरून जातात.

Mantra 22

वृक्षेवृक्षे नियता मीमयद्गौस्ततो वयः प्र पतान्पूरुषादः । अथेदं विश्वं भुवनं भयात इन्द्राय सुन्वदृषये च शिक्षत् ॥

वृक्षावरून वृक्षावर बांधलेली ती गौ रंभू लागली; मग पक्षी उडून गेले—तो पुरुष-भक्षक. तेव्हा हे सर्व भुवन, हे समग्र जग, भयाने थरथरले; आणि इंद्राला तसेच सोम पिळणाऱ्या ऋषीला आज्ञाधारकता शिकले.

Mantra 23

देवानां माने प्रथमा अतिष्ठन्कृन्तत्रादेषामुपरा उदायन् । त्रयस्तपन्ति पृथिवीमनूपा द्वा बृबूकं वहतः पुरीषम् ॥

देवांच्या मान-प्रमाणात प्रथम शक्ती स्थिर झाल्या; छेदन-भेदनातून त्यांच्या उच्चतर शक्ती वर उभ्या राहिल्या. तीन विस्तीर्ण पृथ्वीवर व तिच्या जलांवर तपतात; दोन ‘बृबूक’ आणि ‘पुरीष’—समृद्ध द्रव्य—वाहतात, सृष्टी-रचनेचे कार्य पुढे नेत.

Mantra 24

सा ते जीवातुरुत तस्य विद्धि मा स्मैतादृगप गूहः समर्ये । आविः स्वः कृणुते गूहते बुसं स पादुरस्य निर्णिजो न मुच्यते ॥

तीच तुझी जीवन-शक्ती आहे; आणि तिचे गूढही जाण. समर्ये—सत्-पूर्तीच्या संग्रामात—अशी दृष्टी लपवू नकोस. जो सूर्य-लोक प्रकट करतो, तरीही भूसा लपवतो—तो, द्वार-रक्षक, आपल्या आवरण-वस्त्रातून (निर्णिज्) मुक्त होत नाही.