Sukta 21
Sukta 10.21
Agni (Hotar, Pāvakaśociṣ)
Jagatī or Triṣṭubh (requires full metrical count by pāda)
हे सूक्त यज्ञाचा होतृ म्हणून अग्नीची निवड करते आणि विधी सिद्ध करणारा व मन विस्तार करणारा तेजस्वी शुद्धिकारक म्हणून त्याची स्तुती करते. अग्नीचा प्राचीन जन्म व परंपरा (अथर्वन्, विवस्वत्, यम) यांचे स्मरण करून, त्याला लोकांमधील दूत तसेच नातेवाईक व कुळांमध्ये नव्या जीवनाचा व अंतर्दृष्टीचा “अंकुर” रोवणारी शक्ती म्हणून मांडते. उद्देश द्विविध आहे: विधीगत—योग्य रीतीने प्रज्वलित अग्नीमुळे यज्ञसफलता; आणि अंतर्मुख—अग्नीच्या शुद्ध ज्वाळेतून प्रकाशमान, स्थिर इच्छाशक्तीचे जागरण.
Mantras
Mantra 1
आग्निं न स्ववृक्तिभिर्होतारं त्वा वृणीमहे । यज्ञाय स्तीर्णबर्हिषे वि वो मदे शीरं पावकशोचिषं विवक्षसे ॥
आमच्या स्ववृक्ती (स्व-रचित कर्म) घेऊन, हे अग्ने, यज्ञासाठी तुलाच होता म्हणून वरीतो—ज्या यज्ञासाठी बर्हि (आसन) पसरलेले आहे. आमच्या मद (उत्साह) अवस्थेत तू पावक-शोचिष् (शुद्ध करणारी ज्वाला) असलेला बलवान प्रकट करू इच्छितोस।
Mantra 2
त्वामु ते स्वाभुवः शुम्भन्त्यश्वराधसः । वेति त्वामुपसेचनी वि वो मद ऋजीतिरग्न आहुतिर्विवक्षसे ॥
हे अग्ने! स्वाभुवः (स्वयंसिद्ध शक्ती) तुलाच शोभवतात; तू अश्वराधस् (वेग-समृद्ध) आहेस. तुझ्याकडेच उपसेचनी (अर्पण-धारा) वाहते; आमच्या मद (उत्साह) अवस्थेत ऋजीति (सरळ-गामी) आहुती तुझ्याप्रती स्वतःला व्यक्त करू पाहते।
Mantra 3
त्वे धर्माण आसते जुहूभिः सिञ्चतीरिव । कृष्णा रूपाण्यर्जुना वि वो मदे विश्वा अधि श्रियो धिषे विवक्षसे ॥
हे (अग्ने), तुझ्यामध्ये कर्माचे धर्म (नियम) जणू जुहू-करछुलांनी घृतधारा ओतल्याप्रमाणे आसन घेतात. तू कृष्ण आणि अर्जुन—म्हणजे तमस व ज्योती—ही रूपे सुव्यवस्थित करतोस; आमच्या मदे (उत्साह/आनंद) मध्ये तू सर्व श्रियः (ऐश्वर्य-दीप्ती) त्यांच्या अधिष्ठानावर स्थापन करतोस, त्यांना प्रकट करण्याची इच्छा धरून.
Mantra 4
यमग्ने मन्यसे रयिं सहसावन्नमर्त्य । तमा नो वाजसातये वि वो मदे यज्ञेषु चित्रमा भरा विवक्षसे ॥
हे अग्ने, हे सहसावन्, अमर्त्या—तू मनात जी रयि (समृद्धी/धन) धरतोस, ती आमच्यासाठी वाजसाति (बल-सम्पदेचा विजय) मिळविण्यासाठी आण. आमच्या मदे (उत्साह) मध्ये, यज्ञांत, ती चित्र (अद्भुत) निधीही आण—तिला प्रकट करण्याची इच्छा धरून.
Mantra 5
अग्निर्जातो अथर्वणा विदद्विश्वानि काव्या । भुवद्दूतो विवस्वतो वि वो मदे प्रियो यमस्य काम्यो विवक्षसे ॥
अथर्वणापासून जन्मलेला अग्नी सर्व काव्य (ऋषि-प्रेरित ज्ञान) जाणून घेतो. तो विवस्वताचा दूत झाला; आमच्या मदे (उत्साह/आनंद) मध्ये तू यमाचा प्रिय व काम्य (इष्ट) बल म्हणून प्रकट होऊ इच्छितोस—जो सत्यपथाने जीवाला पुढे नेतो.
Mantra 6
त्वां यज्ञेष्वीळतेऽग्ने प्रयत्यध्वरे । त्वं वसूनि काम्या वि वो मदे विश्वा दधासि दाशुषे विवक्षसे ॥
हे अग्ने, यज्ञांत, पुढे सरकणाऱ्या अध्वरात, लोक तुझी स्तुती करतात. दाशुषे (दाता) साठी—ते प्रकट व्हावे अशी इच्छा धरून—तू आमच्या मदे (आनंद-उत्साहात) सर्व काम्य वसू, सर्व इच्छित धन, स्थापित करतोस.
Mantra 7
त्वां यज्ञेष्वृत्विजं चारुमग्ने नि षेदिरे । घृतप्रतीकं मनुषो वि वो मदे शुक्रं चेतिष्ठमक्षभिर्विवक्षसे ॥
हे अग्ने, यज्ञांत मनुष्यांनी तुला—ऋत्विज, चारु—आसीन केले आहे. घृतप्रतीक (घृत-दीप्त मुख) होऊन, आमच्या मदे, अक्षमिः (दर्शन-नेत्रांनी), शुक्रम् आणि चेतिष्ठम् (अत्यंत प्रबुद्ध) सामर्थ्य प्रकट करण्यास तू उद्यत होतोस.
Mantra 8
अग्ने शुक्रेण शोचिषोरु प्रथयसे बृहत् । अभिक्रन्दन्वृषायसे वि वो मदे गर्भं दधासि जामिषु विवक्षसे ॥
हे अग्ने, तुझ्या शुक्र (दीप्त) शोचिषाने तू उरु—बृहत्—हा विशाल विस्तार वाढवितोस. अभिक्रन्दन करीत, वृष-बलासारखा तू ओघळतोस; आमच्या मदे, जामिषु (आमच्या कुळ-बंधांत) अंतरी गर्भ ठेवतोस—नवजन्म प्रकट व्हावा अशी इच्छा धरून.
Frequently Asked Questions
Agni is the main deity—praised as the Hotṛ (invoking priest) and as the bright, purifying fire (pāvakaśociṣ) who carries offerings to the gods.
These names place Agni in an ancient sacred lineage: Atharvan as the first kindler, Vivasvat as a solar/cosmic order he serves as messenger, and Yama as the lord of the path of the ancestors—showing Agni as a bridge between worlds.
Ritually it asks for fertility, continuity, and prosperity in the clan; inwardly it suggests Agni kindles a new birth of clarity and right will within one’s own nature and community.
Ask anything about Sukta 21 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.