Sukta 146
Sukta 10.146
Araṇyānī (Goddess/Power of the Forest)
हे लघु सूक्त अरण्यानीची—वनाची जिवंत उपस्थिती—स्तुती करते. ती निर्भय, गूढ व सहज न सापडणारी आहे; समृद्धीने पोसणारी असूनही ग्रामजीवनाच्या चौकटीपलीकडे राहते. वनातील रहस्यमय ध्वनीविश्व—हाका, तडतड, फांद्यांचे तुटणे आणि कल्पनेत ऐकू येणारे आवाज—यांचे चित्रण करून, एकांताला दैवी व पोषणकारी वातावरणात रूपांतरित करते. शेवटी अरण्यानी सुगंधित, विपुल आणि वन्य जीवांची माता आहे; नांगराने न स्पर्शलेली, न नांगरलेली भूमीची अधिष्ठात्री म्हणून तिचे गौरवगान केले आहे.
Mantras
Mantra 1
अरण्यान्यरण्यान्यसौ या प्रेव नश्यसि । कथा ग्रामं न पृच्छसि न त्वा भीरिव विन्दती३ँ ॥
हे अरण्यानी, हे अरण्यानी—जणू घसरून निघून जाशील तसे अदृश्य होणारी—तू ग्रामाबद्दल का विचारत नाहीस? थरथरीच्या आवाक्याबाहेर असल्यासारखे, कोणतेही भय तुला गाठत नाही.
Mantra 2
वृषारवाय वदते यदुपावति चिच्चिकः । आघाटिभिरिव धावयन्नरण्यानिर्महीयते ॥
चिच्चिक (झिंगूर) जवळ येणाऱ्या वृषारव (वृषभ-गर्जना)ला हाक देतो, आणि जणू आघातांच्या खडखडाटाने सर्व काही धावू लागावे तसे करतो—तेव्हा अरण्यानी महान होते, वनातील स्पंदित जीवनाने महिमामय होते।
Mantra 3
उत गाव इवादन्त्युत वेश्मेव दृश्यते । उतो अरण्यानिः सायं शकटीरिव सर्जति ॥
आणि तेथे—जणू गायी चरतात; आणि जणू एखादे घर दिसते. आणि अरण्यानी सायंकाळी शकटी (गाडी/रथ)च्या चरचराटासारखे नाद सोडते—विस्तीर्ण एकांतात हालचाल करणाऱ्या जीवनाची चिन्हे।
Mantra 4
गामङ्गैष आ ह्वयति दार्वङ्गैषो अपावधीत् । वसन्नरण्यान्यां सायमक्रुक्षदिति मन्यते ॥
‘गाय—हा हाक मारतो!’ ‘लाकूड—हे तोडून पाडले!’ अरण्यानीत वसताना, सायंकाळी माणूस असे मानतो—‘कोणीतरी आक्रोश केला.’—असा हा वन, एकाकी जाणिवेला सजीव उपस्थितींमध्ये रूपांतरित करतो।
Mantra 5
न वा अरण्यानिर्हन्त्यन्यश्चेन्नाभिगच्छति । स्वादोः फलस्य जग्ध्वाय यथाकामं नि पद्यते ॥
अरण्यानी कोणाला घायाळ करत नाही—जोपर्यंत दुसरा कोणी वैरभावाने तिच्याशी भिडायला जवळ येत नाही. मधुर फळाचा आस्वाद घेऊन ती आपल्या इच्छेप्रमाणे विसावते; ती विस्तीर्ण चेतना कोणालाही इजा करत नाही, जोवर शत्रुत्वाने तिला छेडले जात नाही.
Mantra 6
आञ्जनगन्धिं सुरभिं बह्वन्नामकृषीवलाम् । प्राहं मृगाणां मातरमरण्यानिमशंसिषम् ॥
अंजनाच्या सुगंधाने सुवासित, सुरभि, विपुल अन्नसमृद्ध, नांगराने न वश झालेली—अरण्यानी, मृगांची माता—तिचेच मी अग्रभागी स्तवन करून प्रशंसा केली.
Frequently Asked Questions
Araṇyānī is the divine power of the forest—an unseen, living presence associated with wilderness, fragrance, nourishment, and the protection of wild creatures.
The hymn teaches reverence for the forest as sacred and sustaining, and it reframes the forest’s uncertain sounds and solitude as signs of a protective, motherly presence rather than fear.
It may be recited before entering forests or during nature worship to cultivate calm, respect for wildlife, and a sense of protection and harmony with the natural world—especially at dusk or twilight.
Ask anything about Sukta 146 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
