Sukta 123
Sukta 10.123
Traditionally associated with Vena (or a Vena-related seer) in RV 10.123; exact attribution varies by Anukramaṇī traditions.
Vena / Gandharva-Sūrya complex (a luminous messenger/mediator power); Sūrya and the Waters are central supporting powers in the verse.
Triṣṭubh (11-syllable cadence; typical of RV 10 hymns with expansive imagery).
ऋग्वेद 10.123 सूक्त वेंनाचे स्तवन तेजस्वी, मध्यस्थ शक्ती म्हणून करते—याचा अर्थ अनेकदा गंधर्व–सूर्य संकुल असा घेतला जातो—जी जन्म, प्रकटीकरण आणि विश्वातील विरोधी तत्त्वांचे संयोग यांना प्रेरित करते. मंत्र गर्भस्थ प्रकाश, जल-आणि सूर्य यांचा संगम, तसेच कामार्थक-प्रतीकात्मक दिव्य मिलन अशा ठळक प्रतिमांतून पुढे जातात; आणि शेवटी “थेंब/किरण” तीनही लोकांत ऋत (व्यवस्था) प्रस्थापित करतो, असा निष्कर्ष येतो.
Mantras
Mantra 1
अयं वेनश्चोदयत्पृश्निगर्भा ज्योतिर्जरायू रजसो विमाने । इममपां संगमे सूर्यस्य शिशुं न विप्रा मतिभी रिहन्ति ॥
हा वेन पृश्निगर्भा (बहुवर्ण गर्भांना) प्रेरित करतो; जन्म-झिल्लीमध्ये गुंडाळलेला ज्योति, रजस्च्या विस्तीर्ण विमानात स्थित. अपां (जल) आणि सूर्य यांच्या या संगमस्थानी, विप्र त्याला आपल्या मतिभिः (ध्यान-विचारांनी)—नवजात शिशूसारखे—स्नेहाने चाटून पोसतात.
Mantra 2
समुद्रादूर्मिमुदियर्ति वेनो नभोजाः पृष्ठं हर्यतस्य दर्शि । ऋतस्य सानावधि विष्टपि भ्राट् समानं योनिमभ्यनूषत व्राः ॥
समुद्र-गर्भातून वेन ऊर्मि (लाट) वर उचलतो; नभोजाः (आकाशजात) होऊन तो हर्यत (सुवर्णिम) याचे पृष्ठ प्रकट करतो. ऋताच्या शिखरावर, सर्वोच्च विष्टपात, तेजस्वी शक्ती एकाच समान योनीकडे—संमतीचे गान करत—अभिमुख होतात.
Mantra 3
समानं पूर्वीरभि वावशानास्तिष्ठन्वत्सस्य मातरः सनीळाः । ऋतस्य सानावधि चक्रमाणा रिहन्ति मध्वो अमृतस्य वाणीः ॥
एकाच समान स्रोताकडे प्राचीन माता धावून येतात; एकाच नीळात वासराभोवती एकत्र उभ्या राहतात. ऋताच्या शिखरावर चालत त्या अमृताच्या मधुर वाणी—मधुरस—चाटून प्रकट करतात.
Mantra 4
जानन्तो रूपमकृपन्त विप्रा मृगस्य घोषं महिषस्य हि ग्मन् । ऋतेन यन्तो अधि सिन्धुमस्थुर्विदद्गन्धर्वो अमृतानि नाम ॥
रूप जाणून विप्रांनी ते घडविले; ते मृगाच्या घोषाकडे आणि महिषाच्या हाकेकडेच गेले. ऋतानुसार चालत ते नदी-प्रवाहावर स्थिर झाले; गंधर्वाने अमृत नावे शोधून काढली.
Mantra 5
अप्सरा जारमुपसिष्मियाणा योषा बिभर्ति परमे व्योमन् । चरत्प्रियस्य योनिषु प्रियः सन्त्सीदत्पक्षे हिरण्यये स वेनः ॥
अप्सरा आपल्या जाराकडे हसत—ती योषा—त्याला परम व्योमात धारण करते. प्रियाच्या योनींमध्ये संचारत, स्वतःही प्रिय, वेन सुवर्ण पंखावर आसनस्थ होतो.
Mantra 6
नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तं हृदा वेनन्तो अभ्यचक्षत त्वा । हिरण्यपक्षं वरुणस्य दूतं यमस्य योनौ शकुनं भुरण्युम् ॥
जेव्हा तू नाके (स्वर्गात) सुपर्ण पक्ष्यासारखा जवळून उडतोस, तेव्हा हृदयाने शोधणारे तुला पाहतात. सुवर्ण-पक्षांचा, वरुणाचा दूत, यमाच्या योनीत असलेला तो शकुन—तू अजेय वेगाने संचार करतोस.
Mantra 7
ऊर्ध्वो गन्धर्वो अधि नाके अस्थात्प्रत्यङ्चित्रा बिभ्रदस्यायुधानि । वसानो अत्कं सुरभिं दृशे कं स्वर्ण नाम जनत प्रियाणि ॥
ऊर्ध्व होऊन गंधर्व नाके (स्वर्गात) उभा आहे; अंतर्मुख होऊन, उज्ज्वल आयुधे धारण करतो. दृष्टीसाठी सुगंधित तेज परिधान करून, ‘स्वर्’ या नामाने तो प्रिय वस्तूंना जन्म देतो.
Mantra 8
द्रप्सः समुद्रमभि यज्जिगाति पश्यन्गृध्रस्य चक्षसा विधर्मन् । भानुः शुक्रेण शोचिषा चकानस्तृतीये चक्रे रजसि प्रियाणि ॥
द्रप्स (रस-बिंदू) जेव्हा समुद्राकडे जातो, तेव्हा गृध्राच्या दूरदृष्टीने पाहत धर्म धारण करतो. भानु आपल्या शुक्ल शोचिष् (दीप्त ज्वाला) ने आनंदित होऊन, तृतीय रजस्-लोकात प्रिय वस्तूंना स्थापन करतो.
Frequently Asked Questions
Vena is portrayed as a radiant, mediating power—often associated with a Gandharva-like messenger quality—who brings hidden light into manifestation and links the Sun with the Waters.
The hymn uses birth imagery to describe insight: illumination first appears subtle and protected, and the seers’ focused contemplation ‘nurtures’ it until it becomes clear, stable knowledge.
When inner vitality (Waters) meets clarity (Sun), a mediating light arises that can be cultivated through disciplined thought, leading to alignment with ṛta—truth, right order, and right action.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.