Sukta 12
Sukta 10.12
Agni (as Hotṛ) with cosmic frame Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)
Triṣṭubh (probable)
हे सूक्त द्यावा-पृथिवी (आकाश–पृथ्वी) या विशाल विश्वचौकटीत हौतृ (आह्वान करणारा याजक) म्हणून अग्नीचे आवाहन करते; यज्ञ हा मर्त्यांना देवांच्या सान्निध्यास योग्य बनविणारा उपाय आहे असे ते दर्शविते. ते ऋत (विश्वसत्य/व्यवस्था) आणि सत्यवाणीच्या आदिम दर्शनापासून पुढे जाऊन, आपण दैवी नियमाचे उल्लंघन केले आहे काय अशी शोधक आत्मचौकशी करते; आणि शेवटी अग्नीने ऐकावे, धनवाहक रथ जुंपावा, व त्या दोन लोकांना यज्ञकर्मात आणावे अशी थेट विनंती करून समाप्त होते.
Mantras
Mantra 1
द्यावा ह क्षामा प्रथमे ऋतेनाभिश्रावे भवतः सत्यवाचा । देवो यन्मर्तान्यजथाय कृण्वन्त्सीदद्धोता प्रत्यङ्स्वमसुं यन् ॥
द्यावा आणि क्षामा, आदिमध्ये, ऋताने सत्यवाणी होऊन प्रसिद्ध झाले. देव, मर्त्यांना यज्ञयोग्य करीत, होता म्हणून बसला तेव्हा, तो आपल्या असु (प्राण) कडे प्रत्यङ् झाला—अंतर्मुख होऊन प्रवृत्त झाला.
Mantra 2
देवो देवान्परिभूॠतेन वहा नो हव्यं प्रथमश्चिकित्वान् । धूमकेतुः समिधा भाऋजीको मन्द्रो होता नित्यो वाचा यजीयान् ॥
ऋत (सत्य-नियम) यांच्या बळावर देवांनाही परिभवून उभा असलेला तो देव, प्रथमच—जाणता होऊन—आमचे हवि येथे वाहून आणो. धूमकेतू (धुराला ध्वजा करणारा), समिधांनी प्रज्वलित, भृजीक (ज्वलंत) मंद्र होतृ—नित्य—वाणीने अधिक यजनीय, तो यज्ञ वहन करो.
Mantra 3
स्वावृग्देवस्यामृतं यदी गोरतो जातासो धारयन्त उर्वी । विश्वे देवा अनु तत्ते यजुर्गुर्दुहे यदेनी दिव्यं घृतं वाः ॥
गायीच्या स्रोतापासून जन्मलेले, विशाल (उर्वी) ते जेव्हा देवाची अमृतता धारण करतात, तेव्हा सर्व देव तुमच्या त्या यजुस् (यज्ञ-वचन) मागे चालतात. ते जणू दोन उज्ज्वल (एनी) पासून दिव्य घृताचे दुहन करतात.
Mantra 4
अर्चामि वां वर्धायापो घृतस्नू द्यावाभूमी शृणुतं रोदसी मे । अहा यद्द्यावोऽसुनीतिमयन्मध्वा नो अत्र पितरा शिशीताम् ॥
तुमच्या वृद्धीसाठी मी स्तुती करतो—घृतस्नू आपः आणि द्यावा-भूमी, माझे वचन ऐका, हे दोन रोदसी. जेव्हा तेजस्वी द्यावः प्राण-नीति (असुनीति) घेऊन येतात, तेव्हा इथेच आमच्यासाठी दोन्ही पितरौ मधुरतेला धार लावोत—आमचा अंतर्याग तीक्ष्ण व फलदायी करोत.
Mantra 5
किं स्विन्नो राजा जगृहे कदस्याति व्रतं चकृमा को वि वेद । मित्रश्चिद्धि ष्मा जुहुराणो देवाञ्छ्लोको न यातामपि वाजो अस्ति ॥
आपल्याकडून राजाने खरोखर काय घेतले? त्याच्या व्रताचे (नियमाचे) आपण कुठे उल्लंघन केले? हे खरेच कोण जाणतो? मित्रही—यज्ञात आहुती देत आणि देवांना हाक मारत—त्यांच्या येण्यासाठी श्लोकासारखा स्पष्ट मार्ग शोधू शकत नाही; तरीही वाज (बल-समृद्धी) अस्तित्वात आहे.
Mantra 6
दुर्मन्त्वत्रामृतस्य नाम सलक्ष्मा यद्विषुरूपा भवाति । यमस्य यो मनवते सुमन्त्वग्ने तमृष्व पाह्यप्रयुच्छन् ॥
इथे अमृताचे (अमरत्वाचे) नाव धरणे कठीण होते—लक्षण एकच, पण ते अनेक रूपांनी प्रकटते. हे अग्ने, बलवान, यमाचा जो सुमन्तु (सद्बुद्धी/शुभ-मन) मनुष्याकरिता आहे, त्याचे रक्षण कर—अप्रयुच्छन्, कधीही न चुकता, त्याला सांभाळ.
Mantra 7
यस्मिन्देवा विदथे मादयन्ते विवस्वतः सदने धारयन्ते । सूर्ये ज्योतिरदधुर्मास्यक्तून्परि द्योतनिं चरतो अजस्रा ॥
ज्या आसनात देव विदथ (प्रेरित सभा) मध्ये आनंदित होतात, तिथेच ते विवस्वताचे सदन धारण करतात. सूर्यांत त्यांनी ज्योती स्थापिली; मासांद्वारे रात्रींची रचना क्रमाने केली; आणि अजरस्र ते युगल दीप्तिमान पथाभोवती संचार करते—काळाच्या ऋताचा, लयबद्ध विधानाचा स्थैर्य देत.
Mantra 8
यस्मिन्देवा मन्मनि संचरन्त्यपीच्ये न वयमस्य विद्म । मित्रो नो अत्रादितिरनागान्त्सविता देवो वरुणाय वोचत् ॥
ज्या गूढ मन-आकाशात देव एकत्र संचार करतात—ते आम्हांस ठाऊक नाही. येथे मित्र व अदिती आम्हांला अनाघ (निर्दोष) करो; देव सविता आमच्यासाठी वरुणास वचन सांगो—अंतर्निहित ऋत (नियम) पुनः स्थिर होवो आणि मार्ग पुन्हा उघडो.
Mantra 9
श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युक्ष्वा रथममृतस्य द्रवित्नुम् । आ नो वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामप भूरिह स्याः ॥
हे अग्ने, सदनात, सधस्थे (दृढ आधारात) आमचे ऐक; अमृताचे द्रविण (धन) वाहणारा रथ जुंप. हे देवपुत्रा, दोन्ही रोदसी (द्यावा-पृथिवी) आम्हांजवळ आण; देवांपासून दूर होऊ नको—इथेच आमच्यासह उपस्थित व क्रियाशील राहा.
Inside Sukta 12
How it unfolds
- Where it opens
A primordial scene: Heaven and Earth become renowned through ṛta and true speech, as Agni takes his seat as Hotṛ and turns inward toward life-breath.
- Development
The hymn shifts into ethical-cosmic questioning—what law (vrata) has been crossed, what has the King (Varuṇa-like sovereign of ṛta) ‘taken,’ and who can truly know—while still maintaining the possibility of vāja (plenitude/force).
- Climax
The tension peaks in the recognition that even orderly invocation can feel blocked, intensifying the need for Agni as the one who clears the way and re-establishes alignment with ṛta.
- Where it settles
A clear closing petition: Agni, hear us, yoke the wealth-bearing chariot of immortality, bring the Two Worlds near, and remain present among the gods and with the worshippers.
The deity: Agni, within the cosmic frame of Dyāvā-Pṛthivī
- In the VedaAgni is the divine fire and the Hotṛ who sits at the ritual seat, kindles the offering, and calls the gods; he is also described as turning inward toward his own asu (life-breath), linking outer rite with inner vitality. Dyāvā-Pṛthivī (the Two Worlds) form the encompassing stage on which ṛta and sacrifice become effective.
- Cosmic functionMediator between humans and gods, carrier of oblations, establisher of ṛta through yajña, and opener of the ‘path’ for divine arrival; as linked with Heaven and Earth, he stabilizes the rite within the cosmic order.
- Inner significanceThe awakened will and luminous intelligence that ‘invokes’ higher powers; the inward-turning breath/attention that makes speech truthful and action aligned with ṛta, transforming anxiety about fault into renewed consecration.
Famous verses
ṛtenābhiśrāve bhavataḥ satyavācā
kiṃ svin no rājā jagṛhe
śrudhī no agne
Attributes of the deity
- Hotṛ (invoking priest)
- Messenger and carrier of offerings
- Kindler of ṛta and satya-vāc (true speech)
- Wealth-giver (draviṇas) and bringer of vāja (vital force/strength)
- Connector of Rodasī (Heaven–Earth) with the sacrificial seat
- Listener to prayer (śrudhī) and guide of the divine coming
Also by this seer
- No secure additional hymns can be assigned to this ṛṣi from the internal evidence of the Rigveda
The rite, step by step
- Prepare the altar/seat (sadana, sadhasthe) and establish the sacred space as a ‘firm foundation’.
- Kindle Agni and seat him as Hotṛ; recite invitatory verses to align speech with ṛta (satya-vāc).
- Confess uncertainty or possible overstepping of vrata (divine law) and seek restoration of right relation through prayer and offering.
- Invoke the gods through Agni; request the opening of a clear ‘path/voice’ for their approach.
- Conclude with a direct hearing-request (śrudhī), yoking of Agni’s chariot of wealth (dravitnu), and the bringing-near of Rodasī (Heaven and Earth) to stabilize the rite.
Offerings
- Ghee (ājya)
- Milk/curds as suited to household oblations
- Soma or soma-associated offerings where applicable in larger rites
- Fuel sticks (samidh) and fragrant substances
Frequently Asked Questions
Agni is the main deity, especially as Hotṛ (the priest who invokes the gods). Heaven and Earth (Dyāvā-Pṛthivī/Rodasī) form the cosmic setting that Agni is asked to bring near to the ritual.
It reflects anxiety about having crossed a divine rule (vrata) and not knowing the exact fault. The “King” sounds like the sovereign power of ṛta (often associated with Varuṇa-like authority), before the hymn returns to seeking restoration through Agni and the rite.
It is a direct ritual prayer: ‘Hear us, Agni; yoke your chariot of immortal riches; bring Heaven and Earth to us; stay present.’ In simple terms, it asks for divine attention, successful invocation, and a stable, fruitful ceremony.
Ask anything about Sukta 12 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
