
Sukta 10.118
Agni
Gāyatrī (probable; compact 3-pāda structure typical of gāyatrī-style address)
हा लघु अग्निसूक्त योग्य रीतीने प्रज्वलित झाल्यावर यज्ञाग्नी उर्ध्वगामी होतो, तुपात रमतो, आणि शत्रुत्वाने हवन ‘गिळणारा’ (अत्रिण) याचा संहार करून अर्पणाचे रक्षण करतो, असे वर्णन करतो. अमर गृहमती (निवासाचा अधिपती) म्हणून अग्नीची स्तुती करून, मर्त्यांमध्ये आवाहन केलेला तो रक्षण, शुद्धीकरण, आणि विधी योग्य क्रमाने स्थापन करण्यासाठी पुकारला जातो, असे सांगतो.
Mantra 1
अग्ने हंसि न्यत्रिणं दीद्यन्मर्त्येष्वा । स्वे क्षये शुचिव्रत ॥
हे अग्नी! मर्त्यांमध्ये दीप्त होत, यज्ञ-हविष्य हरण करणाऱ्या त्या भक्षकाला तू नष्ट करतोस. आपल्या स्व-क्षयात (निज धामात), शुचिव्रत—पवित्र व्रतधारी—तू स्थिर आहेस.
Mantra 2
उत्तिष्ठसि स्वाहुतो घृतानि प्रति मोदसे । यत्त्वा स्रुचः समस्थिरन् ॥
हे स्वाहुत (सु-आहूत), तू उठतोस आणि घृत (तुपाच्या धारां)मध्ये आनंद मानतोस; कारण स्रुच् (यज्ञ-चमचा) यांनी तुला तुझ्या स्थानी दृढपणे स्थापिले आहे.
Mantra 3
स आहुतो वि रोचतेऽग्निरीळेन्यो गिरा । स्रुचा प्रतीकमज्यते ॥
जेव्हा त्याचे आह्वान होते, तेव्हा इळनीय अग्नी मंत्र-स्वराच्या वाणीने सर्वत्र उजळून निघतो. स्रुचा (हवनी)ने त्याचे प्रतीक—अग्रभाग—अभिषिक्त होते; त्याचा प्रकट मुख कर्मासाठी सज्ज होतो.
Mantra 4
घृतेनाग्निः समज्यते मधुप्रतीक आहुतः । रोचमानो विभावसुः ॥
घृताने अग्नीचा पूर्ण अभिषेक होतो; आहूत झाल्यावर त्याचे मुख मधूसारखे मधुर होते. तेजस्वी विभावसु आपले प्रकाश-धन सर्वत्र पसरवितो.
Mantra 5
जरमाणः समिध्यसे देवेभ्यो हव्यवाहन । तं त्वा हवन्त मर्त्याः ॥
हे हव्यवाहन! ज्वाळेत वाढत तू देवांसाठी प्रज्वलित केला जातोस. मर्त्य तुलाच हाक मारतात.
Mantra 6
तं मर्ता अमर्त्यं घृतेनाग्निं सपर्यत । अदाभ्यं गृहपतिम् ॥
मर्त्य त्या अमर्त्य अग्नीची घृताने उपासना करतात—अदाभ्य, गृहपती.
Mantra 7
अदाभ्येन शोचिषाग्ने रक्षस्त्वं दह । गोपा ऋतस्य दीदिहि ॥
हे अग्ने! तुझ्या अजेय ज्वालेने रक्षस् (राक्षसी अंधार) दग्ध कर. ऋत (सत्य-व्यवस्था) याचा गोपा होऊन दीप्त हो—आमच्यातील ऋताचे रक्षण कर.
Mantra 8
स त्वमग्ने प्रतीकेन प्रत्योष यातुधान्यः । उरुक्षयेषु दीद्यत् ॥
हे अग्ने! तुझ्या प्रतीकाने (दृश्य अग्ररूपाने) यातुधान (मायावी भक्षक) यांना प्रतिघात कर—मागे ढकलून दग्ध कर. उरुक्षय (विस्तीर्ण निवासस्थानी) मध्ये ज्वलंत हो, व्यापक आश्रयांत प्रकाश पसरव.
Mantra 9
तं त्वा गीर्भिरुरुक्षया हव्यवाहं समीधिरे । यजिष्ठं मानुषे जने ॥
उरुक्षय, हव्यवाह, यजिष्ठ—हे अग्ने, गीर्भिः (स्तुत्यांनी) त्यांनी तुला समिधा केले (प्रज्वलित केले). मानुष जनी यज्ञकर्मात तू सर्वाधिक समर्थ आहेस.
It praises Agni as the sacred fire who becomes strong when properly invoked, enjoys ghee offerings, and protects the sacrifice by driving away harmful forces.
Atriṇa is a harmful ‘devourer’—a figure for anything that steals, spoils, or obstructs the offering (ritual error, hostility, or negative influence).
Gṛhapati means “lord of the house.” Agni is the household fire who guards the home and the rite, making the dwelling a stable place for sacred order and purity.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.