
Sukta 10.11
Traditional: often attributed within RV 10.11 to a seer of the late Maṇḍala 10 corpus (exact r̥ṣi uncertain from provided data)
Varuṇa (with Aditi as source-power; ṛtu as sacred rhythm)
Triṣṭubh (probable)
हा उत्तरकालीन मंडल १० मधील सूक्त, ऋत (विश्वव्यवस्था) याचे रक्षण करणाऱ्या वरुणाच्या सर्वज्ञ पालकत्वाला अदितीच्या जीवनदायी शक्तीशी आणि यज्ञाच्या योग्य वेळेशी—ऋतु (समय-नियम) शी—जोडतो. पुढे तो अग्नीला कार्यकारी याज्ञिक पुरोहित-अग्नी म्हणून वळतो; स्तुती-आह्वानांनी तो वर्धिष्णु व्हावा, समृद्धीसह जवळ यावा, आणि देवांना तसेच दोन लोकांना यज्ञकर्मात आणावे अशी प्रार्थना करतो.
Mantra 1
वृषा वृष्णे दुदुहे दोहसा दिवः पयांसि यह्वो अदितेरदाभ्यः । विश्वं स वेद वरुणो यथा धिया स यज्ञियो यजतु यज्ञियाँ ऋतून् ॥
बलवानाने बलवानासाठी, दुध काढण्याच्या क्रियेद्वारे, दिव्य प्रवाह—अदितीच्या त्या अच्युत, वेगवान पयस्-धारा—दोहून काढल्या. वरुण प्रकाशमय ‘धिया’ने यथार्थ रीतीने सर्व जाणतो; आपल्यातील यज्ञिय (यज्ञकर्ता-शक्ती) ऋताचे पवित्र ऋतू यजन करो.
Mantra 2
रपद्गन्धर्वीरप्या च योषणा नदस्य नादे परि पातु मे मनः । इष्टस्य मध्ये अदितिर्नि धातु नो भ्राता नो ज्येष्ठः प्रथमो वि वोचति ॥
वेगवान गंधर्वी आणि जल—त्या कन्या—नदीच्या नादाभोवती माझ्या मनाचे रक्षण करो. इष्ट-यज्ञाच्या मध्यभागी अदिती आम्हांस स्थिर करो; आमचा ज्येष्ठ भ्राता, प्रथमजन्मा, आमच्यासाठी उद्घोष करतो.
Mantra 3
सो चिन्नु भद्रा क्षुमती यशस्वत्युषा उवास मनवे स्वर्वती । यदीमुशन्तमुशतामनु क्रतुमग्निं होतारं विदथाय जीजनन् ॥
तथापि ती भद्रा उषा—समृद्धीने परिपूर्ण, यशस्विनी, स्वर्वती—मनूसह वास करते. कारण जेव्हा साधक, इच्छुकांच्या इच्छेप्रमाणे, क्रतुच्या अनुक्रमाने, विदथासाठी अग्नी—होता—यास जागवितात, तेव्हा ती मनुष्याजवळ निवास करण्यास येते.
Mantra 4
अध त्यं द्रप्सं विभ्वं विचक्षणं विराभरदिषितः श्येनो अध्वरे । यदी विशो वृणते दस्ममार्या अग्निं होतारमध धीरजायत ॥
मग प्रेरित श्येनाने तो व्यापक, दीप्तिमान, दूरदर्शी द्रप्स अध्वराच्या मार्गात आणला. जेव्हा आर्य जन अद्भुत अग्नीला होतारूपाने निवडतात, तेव्हा खरोखरच धीर-प्रज्ञेचा जन्म होतो.
Mantra 5
सदासि रण्वो यवसेव पुष्यते होत्राभिरग्ने मनुषः स्वध्वरः । विप्रस्य वा यच्छशमान उक्थ्यं वाजं ससवाँ उपयासि भूरिभिः ॥
हे अग्ने! तू सदैव रम्य आहेस; मनुष्य जेव्हा स्वध्वर—सुव्यवस्थित यज्ञ—करतो, तेव्हा होत्रा (आह्वान-क्रिया) यांच्या द्वारा तू यवासा-गवतासारखा पुष्ट होतोस. आणि जेव्हा विप्र (ऋषी) प्रयत्नशील होऊन उक्थ्य—स्तोत्रास योग्य—वाज (बल/समृद्धी) जिंकतो, तेव्हा तू विपुल ऐश्वर्यांसह जवळ येतोस.
Mantra 6
उदीरय पितरा जार आ भगमियक्षति हर्यतो हृत्त इष्यति । विवक्ति वह्निः स्वपस्यते मखस्तविष्यते असुरो वेपते मती ॥
हे पितरांनो! जागे व्हा—जार (प्रियतम) पुढे येतो; तो भग (भाग्य-देव) मिळवू इच्छितो. हृदयात प्रेरित झालेला उत्साही पुढे झेपावतो. वह्नि (हविवाहक) विवेक करतो; तो सुकार्य करीत राहतो; मख (यज्ञ)ाची शक्ति बळकट होते; असुर-बल मनात थरथरते.
Mantra 7
यस्ते अग्ने सुमतिं मर्तो अक्षत्सहसः सूनो अति स प्र शृण्वे । इषं दधानो वहमानो अश्वैरा स द्युमाँ अमवान्भूषति द्यून् ॥
हे अग्ने, सहसः सूनो! जो मर्त्य तुझी सुमति—कल्याणकारी प्रेरणा—प्राप्त करतो, तो पूर्णपणे ऐकला जातो. इष (प्रेरणेचा प्रवाह) धारण करून, ऊर्जेच्या अश्वांनी वहमान होत, तो द्युमान व अमवान होतो; तो दिवसांना प्रकाशाने विभूषित करतो.
Mantra 8
यदग्न एषा समितिर्भवाति देवी देवेषु यजता यजत्र । रत्ना च यद्विभजासि स्वधावो भागं नो अत्र वसुमन्तं वीतात् ॥
हे अग्ने, जेव्हा ही समिती देवांमध्ये देवी होऊन—पूज्य, हे यजत्र—प्रकट होते, तेव्हा हे स्वधावन्, तू रत्नांचे विभाजन करीत असता, इथे आम्हांस वसुमंत, आध्यात्मिक समृद्धीने परिपूर्ण असा भाग प्रदान कर.
Mantra 9
श्रुधी नो अग्ने सदने सधस्थे युक्ष्वा रथममृतस्य द्रवित्नुम् । आ नो वह रोदसी देवपुत्रे माकिर्देवानामप भूरिह स्याः ॥
हे अग्ने, सदनात, सधस्थे आमचे ऐक; अमृताच्या धनाने वेगवान असा रथ जुंप. हे देवपुत्रा, दोन्ही रोदसी आम्हाकडे आण; देवांपासून दूर होऊ नकोस—इथेच रहा, इथून हटू नकोस.
It opens with Varuṇa (supported by Aditi and the idea of ṛta/ṛtu), but it also strongly invokes Agni as the priestly fire who makes the ritual work and brings the gods near.
Ṛta is the truth-order that keeps the world and moral life steady; ṛtu is its right timing, often felt as the seasons and the proper moments for sacrifice.
That Varuṇa grant right understanding and order, and that Agni, strengthened by invocation, come with abundance and bring the gods and the Two Worlds to the worshipper’s rite.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.