Sarga 74
परशुरामप्रादुर्भावः — The Appearance of Parasurama on the Return from Mithila
बालकाण्ड
रात्र संपल्यावर विश्वामित्रांनी रघुवंशी दोन्ही राजकुमारांना आशीर्वाद देऊन उत्तर दिशेच्या पर्वतांकडे (हिमालयाभिमुख) प्रस्थान केले. मग दशरथांनी जनकांचा निरोप घेतला व अयोध्येकडे परतीचा प्रवास सुरू केला; जनकही थोडे अंतर सोबत आले आणि कन्याधन म्हणून विपुल दान दिले—मोठमोठे गोव्रज, उत्तम वस्त्रे, सुवर्ण-रत्ने, दास-दासी, तसेच चतुरंगिणी सेना (हत्ती, घोडे, रथ, पायदळ)। मार्गात पुढे ऋषी चालत असताना पक्ष्यांचे घोर अशुभसे आवाज उठले, तर हरिणे उजव्या बाजूने शुभ संकेत देत गेली. या मिश्र निमित्तांनी अस्वस्थ झालेल्या राजाने वसिष्ठांना विचारले. वसिष्ठ म्हणाले—पक्ष्यांचा कलरव एखाद्या महान, दिव्य व कठोर घटनेची सूचना करतो; पण हरिणे शमन व मंगल दर्शवितात, म्हणून शोक सोडावा। तेवढ्यातच वादळ, पाऊस व घोर अंधार पसरला; सूर्य झाकला गेला आणि राखेसारखी धूळ सैन्यावर दाटली. अनेक जण मूर्च्छित झाले; परंतु राजा, त्यांचे पुत्र आणि प्रमुख ऋषी धैर्याने स्थिर राहिले. त्या भयावह अंधारात त्यांनी भृगुवंशी जामदग्न्य परशुरामांना पाहिले—जटाधारी, तेजस्वी, हातात परशु, विजेसारखे धनुष्य व प्रधान बाण घेऊन, त्रिपुरघ्न शिवासारखे भयानक। पूर्वीच्या क्षत्रियसंहारक क्रोधाची आठवण होऊन मुनि साशंक झाले; त्यांनी अर्घ्य देऊन मधुर वचने बोलत त्यांना शांत केले. परशुरामांनी सत्कार स्वीकारून थेट राम दाशरथींशी संवाद सुरू केला—ज्यामुळे पुढील प्रसंगात तपस्वी अधिकार, क्षात्रतेज आणि धर्मसंयम यांची कसोटी उभी राहिली।
Shlokas
Verse 1
अथ रात्र्यां व्यतीतायां विश्वामित्रो महामुनिः।आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम् ।।।।आशीर्भि: पूरयित्वा च कुमारांश्च सराघवान्।
रात्रि व्यतीत झाल्यावर महामुनि विश्वामित्रांनी दोन्ही राजांचा निरोप घेतला; आणि राघवकुमारांना आशीर्वादांनी परिपूर्ण करून उत्तर पर्वताकडे प्रस्थान केले।
Verse 2
विश्वामित्रे गते राजा वैदेहं मिथिलाधिपम् ।आपृष्ट्वाऽथ जगामाशु राजा दशरथ: पुरीम्।।।।
विश्वामित्र निघून गेल्यावर राजा दशरथाने मिथिलाधिपती वैदेह जनकांचा निरोप घेतला आणि शीघ्रच आपल्या पुरी अयोध्येकडे प्रस्थान केले॥
Verse 3
गच्छन्तं तं तु राजानमन्वगच्छन्नराधिप:।।।।अथ राजा विदेहानां ददौ कन्याधनं बहु।
राजा दशरथ निघाल्यावर नराधिप जनक काही अंतरापर्यंत त्यांच्यामागे गेले. नंतर विदेहांचा राजा जनक यांनी आपल्या कन्यांसाठी विपुल कन्याधन दिले।
Verse 4
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वर:।कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यंबराणि च।।।।हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ।ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।।।।
मिथिलेश्वराने गायींची शतसहस्रे, तसेच श्रेष्ठ लोकरी कम्बळे आणि विपुल क्षौम, मलमल व रेशमी वस्त्रे दान म्हणून दिली।
Verse 5
गवां शतसहस्राणि बहूनि मिथिलेश्वर:।कम्बलानां च मुख्यानां क्षौमकोट्यंबराणि च।।1.74.4।।हस्त्यश्वरथपादातं दिव्यरूपं स्वलङ्कृतम् ।ददौ कन्यापिता तासां दासीदासमनुत्तमम् ।।1.74.5।।
कन्यांच्या पित्याने दिव्य रूपाने अलंकृत असे उत्तम दासी-दास, तसेच हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळही प्रदान केले।
Verse 6
हिरण्यस्य सुवर्णस्य मुक्तानां विद्रुमस्य च।।।।ददौ परमसंहृष्ट: कन्याधनमनुत्तमम्।
परम हर्षाने त्याने अनुपम कन्याधन—सोने, श्रेष्ठ सुवर्णालंकार, मोती आणि प्रवाळ—अर्पण केले।
Verse 7
दत्त्वा बहु धनं राजा समनुज्ञाप्य पार्थिवम्।।।।प्रविवेश स्वनिलयं मिथिलां मिथिलेश्वर:।
अतिशय धन देऊन आणि राजाची विधिवत् अनुमती घेऊन, मिथिलेश्वर मिथिलेत आपल्या निवासस्थानी प्रविष्ट झाला।
Verse 8
राजाऽप्ययोध्याधिपतिस्सह पुत्रैर्महात्मभि:।ऋषीन् सर्वान् पुरस्कृत्य जगाम सबलानुग:।।।।
अयोध्येचा अधिपती राजा दशरथही महात्मा पुत्रांसह, सर्व ऋषींना पुढे ठेवून, सैन्य व अनुचरांसह निघाला।
Verse 9
गच्छन्तं तं नरव्याघ्रं सर्षिसङ्घं सराघवम्।।।।घोरा: स्म पक्षिणो वाचो व्याहरन्ति ततस्तत:।
राघवांसह व ऋषिसंघासह तो नरव्याघ्र पुढे जात असता, इकडे-तिकडे पक्षी घोर व अशुभ अशी वाणी काढू लागले।
Verse 10
भौमाश्चैव मृगा स्सर्वे गच्छन्ति स्म प्रदक्षिणम्।।।।तान् दृष्ट्वा राजशार्दूलो वसिष्ठं पर्यपृच्छत।
सर्व भूमिचर मृग व पशु प्रदक्षिणा करीत उजवीकडे चालले होते। ते पाहून राजशार्दूल दशरथाने वसिष्ठांना विचारले॥
Verse 11
असौम्या: पक्षिणो घोरा मृगाश्चापि प्रदक्षिणा:।।।।किमिदं हृदयोत्कम्पि मनो मम विषीदति।
पक्षी भयंकर व अशुभ दिसत आहेत; तरीही मृग प्रदक्षिणा करीत आहेत. हे काय? माझे हृदय थरथरते, आणि मन विषादात बुडते॥
Verse 12
राज्ञो दशरथस्यैतच्छ्रुत्वा वाक्यं महानृषि:।।।।उवाच मधुरां वाणीं श्रूयतामस्य यत्फलम्।
राजा दशरथाचे हे वचन ऐकून महर्षींनी मधुर वाणीने म्हटले—“याचा जो फल आहे, ते ऐका।”॥
Verse 13
उपस्थितं भयं घोरं दिव्यं पक्षिमुखाच्च्युतम्।।।।मृगा: प्रशमयन्त्येते सन्तापस्त्यज्यतामयम्।
पक्ष्यांच्या मुखातून पडलेल्या ध्वनींनी जणू दैवी संकेत देऊन घोर भय उपस्थित केले आहे। पण हे मृग संकट-शमन दर्शवितात; म्हणून हा संताप सोडून द्या॥
Verse 14
तेषां संवदतां तत्र वायु: प्रादुर्बभूव ह।।।।कम्पयन् पृथिवीं सर्वां पातयंश्च द्रुमांच्छुभान्।
ते तेथे परस्पर संवाद करीत असता सहसा प्रचंड वारा उठला; त्याने सारी पृथ्वी हादरविली आणि सुंदर वृक्षही पाडून टाकले।
Verse 15
तमसा संवृतस्सूर्य स्सर्वा न प्रबभुर्दिश।।।।भस्मना चावृतं सर्वं संमूढमिव तद्बलम्।
तमाने सूर्य आच्छादला; सर्व दिशा उजळेनात. भस्माने सर्वत्र आच्छादन झाले आणि ते सैन्य जणू संमूढ, स्तब्ध झाले।
Verse 16
वसिष्ठश्चर्षयश्चान्ये राजा च ससुतस्तदा ।।।।संसज्ञा इव तत्रासन् सर्वमन्यद्विचेतनम्।
तेव्हा वसिष्ठ व इतर ऋषी, तसेच पुत्रांसह राजा—हे तेथे जणू शुद्ध शुद्धीवर होते; बाकी सर्वजण बेशुद्ध झाले।
Verse 17
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्।भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्।ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् ।प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।।।
त्या घोर अंधारात, जणू भस्माने झाकलेल्या सैन्याच्या मध्ये, राजाने भीमाकार, जटामंडलधारी, भार्गव जामदग्न्य परशुराम—राजराजांचा मर्दक—यांना पाहिले. ते कैलासाप्रमाणे दुर्धर्ष, प्रलयाग्नीप्रमाणे असह्य, तेजाने जणू ज्वलंत आणि सामान्य जनांना दुर्निरीक्ष्य होते. खांद्यावर परशु अडकवून, विद्युत्समूहासारखा धनुष्य धरून, श्रेष्ठ बाण हातात घेऊन ते त्रिपुरघ्न शिवासारखे उभे होते।
Verse 18
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
त्या घोर अंधारात ती सेना जणू भस्माने झाकल्यासारखी दिसू लागली। तेव्हा दशरथाने जटामंडल धारण केलेला, भीषणाकृती, जमदग्नीचा पुत्र भार्गव परशुराम—राजराजांचा विमर्दक—यास पाहिले. तो कैलासासारखा दुर्धर्ष, प्रलयकालाग्नीसारखा दुस्सह, तेजाने जणू ज्वलंत; सामान्य जनांना पाहणेही कठीण असा होता. खांद्यावर परशु अडकवून, विद्युत्समूहासारखे चमकणारे धनुष्य हातात धरून आणि श्रेष्ठ बाण उचलून, तो त्रिपुरघ्न शिवासारखा भासला।
Verse 19
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
तो कैलास पर्वतासारखा दुर्धर्ष, प्रलयकाळच्या अग्नीसारखा दुस्सह; तेजाने जणू ज्वलंत, सामान्य जनांना पाहवतही न येणारा असा होता।
Verse 20
तस्मिंस्तमसि घोरे तु भस्मच्छन्नेव सा चमू:।।1.74.17।।ददर्श भीमसङ्काशं जटामण्डलधारिणम्। भार्गवं जामदग्न्यं तं राजराजविमर्दिनम्।।1.74.18।।कैलासमिव दुर्धर्षं कालाग्निमिव दुस्सहम्। ज्वलंतमिव तेजोभिर्दुर्निरीक्ष्यं पृथग्जनै:।।1.74.19।।स्कन्धे चासज्य परशुं धनुर्विद्युद्गणोपमम् । प्रगृह्य शरमुख्यं च त्रिपुरघ्नं यथा शिवम्।।1.74.20।।
त्या घोर अंधारात ती सेना जणू भस्माने झाकल्यासारखी दिसू लागली। तेव्हा दशरथाने जटामंडल धारण केलेला, भीषणाकृती, जमदग्नीचा पुत्र भार्गव परशुराम—राजराजांचा विमर्दक—यास पाहिले. तो कैलासासारखा दुर्धर्ष, प्रलयकालाग्नीसारखा दुस्सह, तेजाने जणू ज्वलंत; सामान्य जनांना पाहणेही कठीण असा होता. खांद्यावर परशु अडकवून, विद्युत्समूहासारखे चमकणारे धनुष्य हातात धरून आणि श्रेष्ठ बाण उचलून, तो त्रिपुरघ्न शिवासारखा भासला।
Verse 21
तं दृष्ट्वा भीमसङ्काशं ज्वलन्तमिव पावकम्।वसिष्ठप्रमुखा विप्रा जपहोमपरायणा:।।।।सङ्गता मुनयस्सर्वे सञ्जजल्पुरथो मिथ:।
भृगुवंशी राम—भयानक तेजस्वी, जणू अग्नीसारखा ज्वलंत—यास पाहून वसिष्ठप्रमुख जप-होमपरायण ब्राह्मण-मुनी सर्वजण एकत्र झाले आणि परस्परांत हळुवार सल्लामसलत करू लागले।
Verse 22
कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति।।।।पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वर:।क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्।।।।
पितृवधाच्या अपमानाने तो अजूनही क्रुद्ध होऊन पुन्हा क्षत्रियांचा संहार करावयास निघाला आहे काय? पूर्वी क्षत्रियवध करून त्याचा क्रोध व संताप निवळला होता; म्हणून तो पुन्हा क्षत्रधर्माचा उच्छेद करील असे निश्चयाने वाटत नाही।
Verse 23
कच्चित्पितृवधामर्षी क्षत्रं नोत्सादयिष्यति।।1.74.22।।पूर्वं क्षत्रवधं कृत्वा गतमन्युर्गतज्वर:।क्षत्रस्योत्सादनं भूयो न खल्वस्य चिकीर्षितम्।।1.74.23।।
कन्यांच्या पित्याने दिव्य रूपाने अलंकृत असे उत्तम दासी-दास, तसेच हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळही प्रदान केले।
Verse 24
एवमुक्त्वाऽर्घ्यमादाय भार्गवं भीमदर्शनम्।ऋषयो राम रामेति वचो मधुरमब्रुवन्।।।।
असे बोलून ऋषींनी अर्घ्य हातात घेऊन भीषणदर्शन भार्गवाला मधुर वचने करून म्हणाले—“राम, राम।”
Verse 25
प्रतिगृह्य तु तां पूजामृषिदत्तां प्रतापवान्।रामं दाशरथिं रामो जामदग्न्योऽभ्यभाषत।।।।
ऋषींनी दिलेला तो पूजासन्मान स्वीकारून प्रतापवान राम जामदग्न्याने दाशरथी रामाशी संवाद केला।
Frequently Asked Questions
The chapter stages a dharma-sensitive response to fear and uncertainty: Daśaratha confronts contradictory omens and must choose between panic and disciplined inquiry; the sages then manage a potentially violent encounter by honoring Paraśurāma with arghya and measured speech, prioritizing restraint and protocol.
Vasiṣṭha’s counsel models nimitta-vicāra without fatalism: unsettling signs may indicate a powerful event, yet one should not abandon steadiness. The sarga also teaches that ritualized respect and calm address can de-escalate confrontation even when immense power is present.
Mithilā and Ayodhyā frame the political geography of departure and return; Viśvāmitra’s movement toward the northern mountains gestures to the Himālaya cultural horizon. Culturally, the sarga highlights kanyādhana (marriage-gift economy) and arghya (hospitality to ascetics) as formal instruments of alliance and social order.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.