Sarga 73

Verse 1

यस्मिंस्तु दिवसे राजा चक्रे गोदानमुत्तमम् ।तस्मिं स्तु दिवसे शूरो युधाजित्समुपेयिवान् ॥१॥

ज्या दिवशी राजाने उत्तम गोदान केले, त्याच दिवशी शूर युधाजित् तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 2

पुत्रः केकयराजस्य साक्षाद्भरतमातुलः ।दृष्ट्वा पृष्ट्वा च कुशलं राजानमिदमब्रवीत् ॥२॥

केकयराजाचा पुत्र युधाजित्—जो भरताचा सख्खा मामा होता—राजा दशरथांना भेटला. त्यांना पाहून व कुशल विचारून तो असे बोलला.

Verse 3

केकयाधिपती राजा स्नेहात् कुशलमब्रवीत् ।येषां कुशलकामोऽसि तेषां सम्प्रत्यनामयम् ॥३॥

केकयाधिपती राजाने स्नेहाने कुशल-क्षेम विचारले आणि म्हणाला—“ज्यांचे कल्याण तू इच्छितोस, ते सध्या निरामय व सुरक्षित आहेत.”

Verse 4

स्वस्रीयं मम राजेन्द्र द्रष्टुकामो महीपतिः ।तदर्थमुपयातोऽहमयोध्यां रघुनन्दन ॥४॥

हे राजेंद्र! केकयराजाला माझ्या बहिणीच्या पुत्राला पाहण्याची इच्छा होती; म्हणूनच, हे रघुनंदन, मी अयोध्येला आलो आहे।

Verse 5

श्रुत्वा त्वहमयोध्यायां विवाहार्थं तवात्मजान् ।मिथिलामुपयातांस्तु त्वया सह महीपते ॥५॥त्वरयाभ्युपयातोऽहं द्रष्टुकाम स्स्वसुस्सुतम् ।

हे महीपते! अयोध्येत हे ऐकून की आपण आपल्या पुत्रांसह त्यांच्या विवाहासाठी मिथिलेला आला आहात, मी माझ्या बहिणीच्या पुत्राला पाहण्याच्या इच्छेने घाईघाईने येथे आलो।

Verse 6

अथ राजा दशरथः प्रियातिथिमुपस्थितम् ॥६॥दृष्ट्वा परमसत्कारैः पूजार्हं समपूजयत् ।

तेव्हा राजा दशरथांनी आलेल्या प्रिय अतिथीस पाहून, पूज्य अशा त्या अतिथीचा परम सत्काराने यथोचित सन्मान व पूजन केले।

Verses 7-8

ततस्तामुषितो रात्रिं सह पुत्रैर्महात्मभिः ॥७॥प्रभाते पुनरुत्थाय कृत्वा कर्माणि कर्मवित् ।ऋषींस्तदा पुरस्कृत्य यज्ञवाटमुपागमत् ॥८॥

यानंतर राजा महात्मा पुत्रांसह ती रात्रि काढून, प्रभाती उठून कर्मवित् म्हणून नियत कर्मे केली; आणि ऋषींना अग्रस्थानी ठेवून यज्ञवाटेत गेला।

Verses 9-10

युक्ते मुहूर्ते विजये सर्वाभरणभूषितैः ।भ्रातृभिस्सहितो रामः कृतकौतुकमंगलः ॥९॥वसिष्ठं पुरतः कृत्वा महर्षीनपरानपि ।पितु स्समीपमाश्रित्य तस्थौ भ्रातृभिरावृतः ॥१०॥

‘विजय’ या शुभ मुहूर्तावर, कौतुक-मंगल विधी पूर्ण करून, सर्व अलंकारांनी भूषित राम भाऊबंधांसह आला। वसिष्ठ व इतर महर्षींना पुढे ठेवून, पित्याच्या समीप जाऊन, भावांनी वेढलेला तो तेथे उभा राहिला।

Verse 11

वसिष्ठो भगवानेत्य वैदेहमिदमब्रवीत् ।राजा दशरथो राजन् कृतकौतुकमङ्गलैः ॥११॥पुत्रैर्नरवर श्रेष्ठ दातारमभिकाङ्क्षते ।

तेव्हा भगवान वसिष्ठ वैदेह जनकाजवळ जाऊन म्हणाले— “राजन्, नरवरश्रेष्ठ! कृतकौतुक-मंगल पूर्ण केलेल्या पुत्रांसह राजा दशरथ कन्यादात्याची प्रतीक्षा करीत आहेत।”

Verse 12

दातृप्रतिग्रहीतृभ्यां सर्वार्थाः प्रभवन्ति हि ॥१२॥स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व कृत्वा वैवाह्यमुत्तमम् ।

दाता आणि प्रतिग्राही—या दोघांमुळेच सर्व धर्मार्थ सिद्ध होतात. म्हणून तू स्वधर्माचे पालन करून हा उत्तम वैवाहिक संस्कार पूर्ण कर।

Verse 13

इत्युक्तः परमोदारो वसिष्ठेन महात्मना ॥१३॥प्रत्युवाच महातेजा वाक्यं परमधर्मवित् ।

महात्मा वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर परम उदार, महातेजस्वी आणि परम धर्मज्ञ जनकांनी योग्य शब्दांत प्रत्युत्तर दिले।

Verse 14

कस्स्थितः प्रतिहारो मे कस्याज्ञा सम्प्रतीक्ष्यते ॥१४॥स्वगृहे को विचारोऽस्ति यथा राज्यमिदं तव ।

तू कशाची वाट पाहत उभा आहेस—काय कुणा प्रतिहाराने तुला अडविले आहे? कोणाच्या आज्ञेची प्रतीक्षा करीत आहेस? आपल्या स्वगृहात कसला विचार? हे राज्य तर जणू तुझेच आहे।

Verse 15

कृतकौतुकसर्वस्वा वेदिमूलमुपागताः ॥१५॥मम कन्या मुनिश्रेष्ठ दीप्ता वह्नेरिवार्चिषः ।

हे मुनिश्रेष्ठ! माझ्या कन्यांनी सर्व मंगल-कौतुकादी विधी पूर्ण करून वेदीच्या मुळाशी येऊन उभ्या राहिल्या आहेत; त्या पवित्र अग्नीच्या ज्वाळांसारख्या तेजस्वी दिसत आहेत।

Verse 16

सज्जोऽहं त्वत्प्रतीक्षोऽस्मि वेद्यामस्यां प्रतिष्ठितः ॥१६॥अविघ्नं कुरुतां राजा किमर्थमवलम्बते ।

हे राजन्! मी सज्ज आहे; या वेदीवर उभा राहून तुझी प्रतीक्षा करीत आहे। विधी निर्विघ्न पार पडो—तू कशासाठी विलंब करीत आहेस?

Verse 17

तद्वाक्यं जनकेनोक्तं श्रुत्वा दशरथस्तदा ।प्रवेशयामास सुतान् सर्वानृषिगणानपि ॥१७॥

जनकाचे वचन ऐकून दशरथाने तेव्हा आपल्या सर्व पुत्रांना आणि जमलेल्या सर्व ऋषिगणांनाही मांडपात प्रवेश करविला।

Verses 18-19

ततो राजा विदेहानां वसिष्ठमिदमब्रवीत् ॥१८॥कारयस्व ऋषे सर्वमृषिभिः सह धार्मिक ।रामस्य लोकरामस्य क्रियां वैवाहिकीं विभो ॥१९॥

तेव्हा विदेहांचा राजा जनक वसिष्ठांना म्हणाला— “हे धर्मात्मन् ऋषी, हे विभो! इतर ऋषींसह मिळून लोकांना आनंद देणाऱ्या श्रीरामाच्या विवाहविधीची सर्व क्रिया विधिपूर्वक करून घ्या।”

Verses 20-23

तथेत्युक्त्वा तु जनकं वसिष्ठो भगवानृषिः ।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य शतानन्दं च धार्मिकम् ॥२०॥प्रपामध्ये तु विधिवत्वेदिं कृत्वा महातपाः ।अलञ्चकार तां वेदिं गन्धपुष्पै स्समन्ततः ॥२१॥सुवर्णपालिकाभिश्च छिद्रकुम्भैश्च साङ्कुरैः ।अङ्कुराढ्यैश्शरावैश्च धूपपात्रै स्सधूपकैः ॥२२॥शङ्खपात्रै स्स्रुवै स्स्रुग्भिः पात्रैरर्घ्याभिपूरितैः ।लाजपूर्णैश्च पात्रीभिरक्षतैरभिसंस्कृतैः ॥२३॥

जनकाची आज्ञा ऐकून “तथास्तु” असे म्हणत महर्षी वसिष्ठांनी विश्वामित्र व धर्मात्मा शतानन्द यांना पुढे ठेवून मंडपाच्या मध्यभागी विधीनुसार वेदी उभारली. नंतर त्या वेदीला सुगंधी पुष्पांनी आणि विवाहयज्ञासाठी आवश्यक सर्व पवित्र पात्र-द्रव्यांनी—सुवर्णपात्रे, अंकुरयुक्त छिद्रकुंभ, अंकुरसमृद्ध शराव, धूपपात्रे व धूप, शंखाकार पात्रे, स्रुव-स्रुग, अर्घ्यपूर्ण पात्रे, लाजपूर्ण पात्रे व संस्कारित अक्षत—यांनी सर्वतोपरी अलंकृत केले.

Verse 24

दर्भैस्समैस्समास्तीर्य विधिवन्मन्त्रपूर्वकम् ।अग्निमादाय वेद्यां तु विधिमन्त्रपुरस्कृतम् ॥२४॥जुहावाग्नौ महातेजा वसिष्ठो भगवानृषिः ।

सम दर्भ विधिपूर्वक मंत्रांसह पसरून, वेदीवर अग्नीची स्थापना केली। नंतर विधी‑मंत्रांच्या मार्गदर्शनाने महातेजस्वी भगवान ऋषी वसिष्ठांनी त्या अग्नीत आहुती अर्पण केल्या।

Verses 25-26

ततस्सीतां समानीय सर्वाभरणभूषिताम् ॥२५॥समक्षमग्ने स्संस्थाप्य राघवाभिमुखे तदा ।अब्रवीज्जनको राजा कौसल्यानन्दवर्धनम् ॥२६॥

मग राजा जनकांनी सर्व अलंकारांनी भूषित सीतेला आणून, पवित्र अग्नीसमोर राघवाभिमुख करून उभी केली; आणि त्या क्षणी कौशल्येचा आनंद वाढविणाऱ्या रामांना संबोधिले।

Verse 27

इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव ।प्रतीच्छ चैनां भद्रं ते पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥२७॥

‘ही सीता माझी कन्या आहे; ती तुझी सहधर्मचारिणी होईल। तिला स्वीकार—तुझे कल्याण होवो। आपल्या हाताने तिचा हात ग्रहण कर।’

Verse 28

पतिव्रता महाभागा छायेवानुगता सदा ।इत्युक्त्वा प्राक्षिपद्राजा मन्त्रपूतं जलं तदा ॥२८॥

‘ही महाभागा पतिव्रता सदैव छायेप्रमाणे तुझ्यामागे राहील।’ असे म्हणून राजा जनकांनी तेव्हा मंत्रपूत जल शिंपडले।

Verse 29

साधु साध्विति देवाना मृषीणां वदतां तदा ।देवदुन्दुभिर्निर्घोषः पुष्पवर्षो महानभूत् ॥२९॥

तेव्हा देव आणि महर्षी “साधु, साधु” असे म्हणू लागले। देवदुंदुभींचा निनाद झाला आणि महान पुष्पवृष्टी झाली।

Verse 30

एवं दत्त्वा तदा सीतां मन्त्रोदकपुरस्कृताम् ।अब्रवीज्जनको राजा हर्षेणाभिपरिप्लुतः ॥३०॥

अशा रीतीने मंत्रांनी पवित्र केलेले जल पुढे ठेवून, सीतेचे दान करून, हर्षाने भरून आलेला जनक राजा बोलू लागला.

Verse 31

लक्ष्मणागच्छ भद्रं ते ऊर्मिलामुद्यतां मया ।प्रतीच्छ पाणिं गृह्णीष्व माभूत्कालस्य पर्ययः ॥३१॥

“लक्ष्मणा, ये—तुझे कल्याण असो। माझ्याकडून सिद्ध केलेली उर्मिला स्वीकार. तिचा हात ग्रहण कर; काळाचा विलंब होऊ नये।”

Verse 32

तमेवमुक्त्वा जनको भरतं चाभ्यभाषत ।गृहाण पाणिं माण्डव्याः पाणिना रघुनन्दन ॥३२॥

लक्ष्मणाला असे सांगून जनकांनी भरतालाही म्हटले—“हे रघुनंदना, आपल्या हाताने मांडवीचा हात ग्रहण कर।”

Verse 33

शत्रुघ्नं चापि धर्मात्मा अब्रवीज्जनकेश्वरः ।श्रुतकीर्त्या महाबाहो पाणिं गृह्णीष्व पाणिना ॥३३॥

आणि धर्मात्मा जनकाधिपतीने शत्रुघ्नालाही म्हटले—“हे महाबाहो, आपल्या हाताने श्रुतकीर्तीचा हात ग्रहण कर।”

Verse 34

सर्वे भवन्तस्सौम्याश्च सर्वे सुचरितव्रताः ।पत्नीभिस्सन्तु काकुत्स्था माभूत्कालस्य पर्ययः ॥३४॥

तुम्ही सर्व सौम्य आहात आणि सर्व सुचरित्र व व्रतनिष्ठ आहात। हे काकुत्स्थांनो, आपल्या-आपल्या पत्नींसह संयुक्त व्हा; काळाचा विलंब होऊ नये।

Verse 35

जनकस्य वच श्शृत्वा पाणीन् पाणिभिरास्पृशन् ।चत्वारस्ते चतसृ़णां वसिष्ठस्य मते स्थिताः ॥३५॥

जनकाचे वचन ऐकून, वसिष्ठांच्या मते स्थिर राहून त्या चार राजकुमारांनी चार भगिनींचे हात आपल्या हातांनी स्पर्श करून स्वीकार केला.

Verse 36

अग्निं प्रदक्षिणीकृत्य वेदिं राजानमेव च ।ऋषींश्चैव महात्मानस्सभार्या रघुसत्तमाः ॥३६॥यथोक्तेन तदा चक्रुर्विवाहं विधिपूर्वकम् ।

तेव्हा रघुवंशातील श्रेष्ठ महात्मे राजकुमार पत्नींसह पवित्र अग्नी, वेदी, राजा आणि महर्षी यांची प्रदक्षिणा करून, सांगितल्याप्रमाणे विधिपूर्वक विवाहसंस्कार पार पाडू लागले.

Verse 37

काकुत्स्थैश्च गृहीतेषु ललितेषु च पाणिषु ॥३७॥पुष्पवृष्टिर्महत्यासीदन्तरिक्षात्सुभास्वरा ।

काकुत्स्थांनी जेव्हा त्या कोमल हस्तांचे ग्रहण केले, तेव्हा आकाशातून तेजस्वी व मधुर नाद करणारी महान पुष्पवृष्टी झाली.

Verses 38-39

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषैर्गीतवादित्रनिस्वनैः ॥३८॥ननृतुश्चाप्सरस्सङ्घा गन्धर्वाश्च जगुः कलम् ।विवाहे रघुमुख्यानां तदद्भुतमदृश्यत ॥३९॥

दिव्य दुंदुभींच्या घोषासह गीत-वाद्यांच्या निनादात अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले आणि गंधर्व मधुर स्वरात गायन करू लागले। रघुवंशातील अग्रगण्यांच्या विवाहात ते अद्भुत दृश्य दिसून आले.

Verse 40

ईदृशे वर्तमाने तु तूर्योद्घुष्टनिनादिते ।त्रिरग्निं ते परिक्रम्य ऊहुर्भार्यां महौजसः ॥४०॥

उत्सव सुरू असताना वाद्यांच्या घोषाने वातावरण निनादत होते; ते महातेजस्वी राजकुमार आपल्या-आपल्या वधूसह पवित्र अग्नीची तीन प्रदक्षिणा करून विवाहविधी पूर्ण करू लागले।

Verse 41

अथोपकार्यां जग्मुस्ते सभार्या रघुनन्दनाः ।राजाऽप्यनुययौ पश्यंत्सर्षिसंघ स्सबान्धवः ॥४१॥

त्यानंतर रघुनंदन आपल्या पत्नीसह नियत निवासस्थानी गेले; आणि राजा देखील ऋषिसंघ व आप्तस्वकीयांसह पाहत पाहत त्यांच्या मागोमाग गेला।