Sarga 69
एकोनसप्ततितमः सर्गः — Daśaratha’s Departure to Videha and Marriage Arrangements
बालकाण्ड
या सर्गात रात्र संपल्यावर राजा दशरथ आचार्य व आप्तस्वकीयांसह सुमंत्रास आज्ञा देतो. कोशाध्यक्षांनी विपुल धन व विविध रत्ने घेऊन पुढे जावे, रथ-हत्ती-घोडे-पायदळ अशी चतुरंगिणी सेना त्वरित वाहनांसह सज्ज व्हावी, आणि जनकाच्या दूतांनी घाईची विनंती केल्यामुळे विलंब होऊ नये म्हणून वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, काश्यप, मार्कंडेय, कात्यायन इत्यादी श्रेष्ठ ब्रह्मर्षी अग्रे प्रस्थान करावेत—असे तो सांगतो. मग सर्व मंडळी प्रवास करून चार दिवसांत विदेह देशी पोहोचतात. आगमनाचे वृत्त कळताच जनक आदरातिथ्याची सिद्धता करतो आणि वृद्ध दशरथाचे ‘दिष्ट्या’ म्हणत मंगलवचनांनी स्वागत करतो. तो या भेटीला राजकुमारांच्या पराक्रमाचे फळ मानतो, वसिष्ठांच्या आगमनाची देवांमध्ये इंद्रासारखी प्रशंसा करतो, आणि रघुवंशाशी संधि झाल्याने विघ्ने दूर होऊन कुलाचा मान वाढला असे प्रतिपादन करतो. तो विनंती करतो की पहाटे यज्ञसमाप्तीनंतर ऋषिसंमत विवाहसंस्कार पार पडावा. दशरथ धर्मबुद्धीने संयत वाणीने प्रस्ताव स्वीकारून धर्मयुक्त सल्ल्यानुसार सर्व करण्याचे मान्य करतो. नंतर ऋषी व राजे परस्पर आनंदात रात्र घालवतात; जनक यज्ञकर्म तसेच कन्यांसाठी आवश्यक मंगलकृत्ये पूर्ण करतो.
Shlokas
Verse 1
ततो रात्र्यां व्यतीतायां सोपाध्याय: सबान्धव:।राजा दशरथो हृष्ट स्सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।।।
रात्रि व्यतीत झाल्यावर, उपाध्याय व बंधुजनांसह हर्षित राजा दशरथाने सुमंत्रास हे वचन सांगितले।
Verse 2
अद्य सर्वे धनाध्यक्षा धनमादाय पुष्कलम्।व्रजन्त्वग्रे सुविहिता नानारत्नसमन्विता:।।।।
आज सर्व धनाध्यक्ष सुस्थित व सज्ज होऊन नानाविध रत्नांनी अलंकृत पुष्कळ धन-सामग्री घेऊन अग्रे प्रस्थान करो।
Verse 3
चतुरङ्गबलं चापि शीघ्रं निर्यातु सर्वश:।ममज्ञासमकालं च यानयुग्यमनुत्तमम्।।।।
चतुरंगिणी सेना देखील सर्व बाजूंनी शीघ्र निघो; आणि माझ्या आज्ञेसमकालच अनुत्तम वाहने तत्क्षणी सज्ज व्हावीत।
Verse 4
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।।।
वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, काश्यप, दीर्घायू मार्कंडेय आणि ऋषी कात्यायन—हे सर्व द्विज अग्रे जावोत. माझा रथ जोड; विलंब होऊ नये, कारण दूत मला त्वरित निघण्यास उद्युक्त करीत आहेत।
Verse 5
वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिरथ काश्यप:।मार्कण्डेयश्च दीर्घायु:ऋषि: कात्यायनस्तथा।।1.69.4।।एते द्विजा: प्रयान्त्वग्रे स्यन्दनं योजयस्व मे।यथा कालात्ययो न स्या द्दूता हि त्वरयन्ति माम्।।1.69.5।।
वसिष्ठ, वामदेव, जाबालि, काश्यप, दीर्घायू मार्कंडेय आणि ऋषी कात्यायन—हे सर्व द्विज अग्रे जावोत. माझा रथ जोड; विलंब होऊ नये, कारण दूत मला त्वरित निघण्यास उद्युक्त करीत आहेत।
Verse 6
वचनात्तु नरेन्द्रस्य सा सेना चतुरङ्गिणी।राजानमृषिभि स्सार्धं व्रजन्तं पृष्ठतोऽन्वगात्।।।।
नरेन्द्राच्या आज्ञेने ती चतुरंगिणी सेना, ऋषींसह प्रस्थान करणाऱ्या राजाच्या पाठीमागे पाठीमागे चालत गेली।
Verse 7
गत्वा चतुरहं मार्गं विदेहानभ्युपेयिवान्।राजा तु जनक श्श्रीमान् श्श्रुत्वा पूजामकल्पयत्।।।।
चार दिवसांचा मार्ग चालून ते विदेहदेशी पोहोचले। त्यांचे आगमन ऐकून श्रीमान् राजा जनकाने यथोचित पूजन-सत्कार व आतिथ्याची व्यवस्था केली॥
Verse 8
ततो राजानमासाद्य वृद्धं दशरथं नृपम्।जनको मुदितो राजा हर्षं च परमं ययौ।।।।
त्यानंतर आनंदित राजा जनक वृद्ध नृप दशरथाजवळ जाऊन परम हर्षास प्राप्त झाला॥
Verse 9
उवाच च नरश्रेष्ठो नरश्रेष्ठं मुदाऽन्वित:।स्वागतं ते महाराज दिष्ट्या प्राप्तोऽसि राघव।।।।पुत्रयोरुभयो: प्रीतिं लप्स्यसे वीर्यनिर्जिताम्।
आनंदाने भरलेला नरश्रेष्ठ जनक नरश्रेष्ठ दशरथास म्हणाला— “महाराज, आपले स्वागत आहे; राघव, दैवयोगाने आपण येथे आलात. आपल्या दोन्ही पुत्रांविषयी पराक्रमाने प्राप्त झालेला हर्षमय संतोष आपण मिळवाल॥”
Verse 10
दिष्ट्या प्राप्तो महातेजा वसिष्ठो भगवानृषि:।।।।सह सर्वैर्द्विजश्रेष्ठैर्देवैरिव शतक्रतु:।
दिष्ट्या महातेजस्वी भगवान् ऋषि वसिष्ठ आले आहेत—सर्व श्रेष्ठ द्विजांसह—जसे देवांनी वेढलेला शतक्रतु (इंद्र)।
Verse 11
दिष्ट्या मे निर्जिता विघ्ना दिष्ट्या मे पूजितं कुलम्।।।।राघवै स्सह सम्बन्धाद्वीर्यश्रेष्ठैर्महात्मभि:।
दिष्ट्या माझे विघ्न दूर झाले; दिष्ट्या माझे कुल पूजिले गेले—राघवांशी झालेल्या संबंधामुळे, जे महात्मे व पराक्रमात श्रेष्ठ आहेत।
Verse 12
श्व: प्रभाते नरेन्द्रेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।।।।यज्ञस्यान्ते नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसम्मतम्।
हे नरेन्द्रश्रेष्ठ, हे नरश्रेष्ठ! उद्या प्रभाती, यज्ञ समाप्त झाल्यावर, ऋषिसम्मत विवाहसंस्कार विधिपूर्वक पार पाडावा।
Verse 13
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिमध्ये नराधिप:।।।।वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठ: प्रत्युवाच महीपतिम्।
ते वचन ऐकून, ऋषिमंडळातच मनुष्यांचा अधिपती—वाणीविद्येत श्रेष्ठ—राजाला प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 14
प्रतिग्रहो दातृवश श्श्रृतमेतन्मया पुरा।।।।यथा वक्ष्यसि धर्मज्ञ तत्करिष्यामहे वयम्।
मी पूर्वी ऐकले आहे की प्रतिग्रह दात्याच्या इच्छेवर अवलंबून असतो। हे धर्मज्ञ! तुम्ही जसे सांगाल तसेच आम्ही यथावत् करू।
Verse 15
धर्मिष्ठं च यशस्यं च वचनं सत्यवादिन:।।।।श्रुत्वा विदेहाधिपति: परं विस्मयमागत:।।
त्या सत्यवादीचे धर्मयुक्त व यशवर्धक वचन ऐकून विदेहाधिपती परम विस्मयाने भरून गेला।
Verse 16
तत स्सर्वे मुनिगणा: परस्परसमागमे।।हर्षेण महता युक्तास्तां निशामवसन् सुखम्।।
त्यानंतर सर्व मुनिगण परस्परांच्या संगतीने महान् हर्षयुक्त होऊन ती रात्रि सुखाने व्यतीत करू लागले।
Verse 17
राजा च राघवौ पुत्रौ निशाम्य परिहर्षित:।।।।उवास परमप्रीतो जनकेन सुपूजित:।
राजा दशरथाने राघवद्वय पुत्र—राम व लक्ष्मण—यांना पाहून अतिशय आनंदित झाला। जनकाने उत्तम पूजन-सत्कार केल्याने तो परम प्रसन्नतेने तेथेच निवासास राहिला॥
Verse 18
जनकोऽपि महातेजा: क्रियां धर्मेण तत्त्ववित्।।।।यज्ञस्य च सुताभ्यां च कृत्वा रात्रिमुवास ह ।
महातेजस्वी, धर्मतत्त्व जाणणाऱ्या जनकाने यज्ञासाठी तसेच आपल्या दोन्ही कन्यांसाठी धर्मानुसार विधिपूर्वक क्रिया करून मग रात्र तेथेच व्यतीत केली॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the dharma-governed coordination of a royal mission: Daśaratha must respond promptly to Janaka’s summons while ensuring ritual propriety—sending wealth and jewels, mobilizing the caturaṅga army, and placing brahmin-sages in the lead to secure auspicious, legitimate proceedings.
The chapter teaches that public decisions gain legitimacy through alignment with ṛṣi-approved dharma: auspicious outcomes are framed as diṣṭi (providential favor), but they are realized through disciplined readiness, truthful speech, and adherence to ritual sequence (yajña completion followed by marriage).
Videha is the primary geographic focus, presented as Janaka’s realm of formal hospitality and sacrificial culture; culturally, the landmarks are the yajña venue, the courtly reception protocol (pūjā), and the ṛṣi-sammata vivāha performed at dawn after ritual completion.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.