Sarga 68
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
बालकाण्ड
हा सर्ग मिथिलेत धनुर्भंगाच्या घटनेपासून अयोध्येतील राजकीय निर्णयापर्यंतचा कूटनीतिक व विधिपूर्वक दुवा ठरतो. जनकाचे दूत तीन दिवसांच्या प्रवासाने व तीन रात्रींच्या मार्गश्रमाने थकून अयोध्येत येतात आणि द्वारपालांमार्फत राजदर्शनाची विनंती करतात. सभेत प्रवेश मिळाल्यावर ते वृद्ध दशरथास नम्र, मधुर वाणीने प्रणाम करून जनकाचे वारंवार कुशलप्रश्न निवेदितात—राजा, आचार्य आणि पुरोहित यांची कुशलता विचारतात; यज्ञाग्नीला अग्रस्थानी ठेवून विधिपालनाची पवित्रता सूचित करतात. यानंतर ते निर्णायक वृत्त सांगतात की महान सभेत रामाने दिव्य धनुष्य मोडले; त्यामुळे जनकाची पूर्वप्रतिज्ञा पूर्ण झाली की सीता ‘वीर्य-शुल्क’—पराक्रमाचे पारितोषिक—म्हणून त्या वीरास द्यावी. जनक दशरथाची संमती मागतो, आचार्य व कुलपुरोहितासह शीघ्र मिथिलेस येण्याचे निमंत्रण देतो आणि राजकुमारांच्या दर्शनाने दोन्ही कुलांना समान आनंद होईल, असे आश्वासन देतो. दूतांचे निवेदन संपताच दशरथ आनंदित होऊन वसिष्ठ, वामदेव, इतर मंत्री आणि सभास्थ ऋषी यांच्याशी सल्लामसलत करतो. सर्वांची अनुमती मिळाल्यावर राजा दुसऱ्या दिवशी मिथिलेस प्रस्थान करण्याची घोषणा करतो—अशा रीतीने वृत्तांतातून राजकर्माकडे कथानकाचा संक्रमणबिंदू येतो.
Shlokas
Verse 1
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
जनकांच्या आज्ञेने ते दूत—ज्यांची वाहने थकली होती—मार्गात तीन रात्र थांबून शेवटी अयोध्या नगरीत प्रवेशले।
Verse 2
राज्ञो भवनमासाद्य द्वारस्थानिदमब्रुवन्।शीघ्रं निवेद्यतां राज्ञे दूतान्नो जनकस्य च।।1.68.2।।
राजवाड्यात पोहोचून दूतांनी द्वारपालांना सांगितले— “लवकर राजांना कळवा; आम्ही जनकाचे दूत आलो आहोत।”
Verse 3
इत्युक्ता द्वारपालास्ते राघवाय न्यवेदयन्।ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिता:।ददृशुर्देवसङ्काशं वृद्धं दशरथं नृपम्।।1.68.3।।
असे सांगितल्यावर द्वारपालांनी ती गोष्ट राघववंशी राजांना निवेदिली। राजाज्ञेने दूत राजवाड्यात प्रवेशले आणि देवासारखे तेजस्वी वृद्ध नृप दशरथांना पाहिले।
Verse 4
बद्धाञ्जलिपुटा स्सर्वे दूता विगतसाध्वसा:।राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम्।।1.68.4।।
सर्व दूतांनी हात जोडून, भय दूर करून, अत्यंत नम्रतेने राजांना मधुर व शिष्ट शब्दांनी निवेदन केले।
Verse 5
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
मैथिलराज जनक, अग्निहोत्रास अग्रस्थानी ठेवून, आपल्या कुशल-क्षेमाची व अव्यय समृद्धीची, तसेच आपल्या उपाध्याय व पुरोहितांचीही, सेवकांसह, वारंवार स्नेहयुक्त मधुर वाणीने विचारणा करीत आहेत— “महाराज, जनक आपल्यास सपरिवार-परिजन कुशल विचारितात।”
Verse 6
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
मैथिलराज जनक, अग्निहोत्रास अग्रस्थानी ठेवून, आपल्या कुशल-क्षेमाची व अव्यय समृद्धीची, तसेच आपल्या उपाध्याय व पुरोहितांचीही, सेवकांसह, वारंवार स्नेहयुक्त मधुर वाणीने विचारणा करीत आहेत— “महाराज, जनक आपल्यास सपरिवार-परिजन कुशल विचारितात।”
Verse 7
पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिप:।कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत्।।1.68.7।।
अव्यग्र मनाने तुमचे कुशल विचारून, मिथिलेचा अधिपती वैदेह जनक कौशिक (विश्वामित्र) यांच्या अनुमतीने तुम्हांस हे वचन बोलला।
Verse 8
पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा।राजानश्च कृतामर्षानिर्वीर्या विमुखीकृता:।।1.68.8।।
हे राजन्, पूर्वी सर्वत्र प्रसिद्ध होते की मी माझ्या कन्येला पराक्रम-शुल्क म्हणून देण्याची प्रतिज्ञा केली आहे. जे राजे तिला मिळवू शकले नाहीत, ते असमर्थ होऊन रोषाने भरले आणि निराश होऊन परत पाठविले गेले।
Verse 9
सेयं मम सुता राजन् विश्वामित्रपुरस्सरै:।यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकै:।।1.68.9।।
हे राजन्, विश्वामित्र पुढे असताना, जणू योगायोगाने येथे आलेल्या तुमच्या वीर पुत्रांनी ही माझी कन्या जिंकली आहे।
Verse 10
तच्च राजन् धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना।रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि।।1.68.10।।
आणि हे राजन्, हे महाराज! ते दिव्य धनुष्य महात्मा रामाने विशाल जनसमुदायाच्या सभेत खरोखर मध्यभागी मोडून टाकले।
Verse 11
अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने।प्रतिज्ञां कर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि।।1.68.11।।
या महात्म्यास मला सीता द्यावयाची आहे—जिचे वरमूल्य पराक्रम आहे. मी माझी प्रतिज्ञा पूर्ण करू इच्छितो; आपण त्यास अनुमती द्यावी.
Verse 12
सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्सर:।शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ।।1.68.12।।
हे महाराज! आचार्यांसह, आणि पुरोहितास अग्रस्थानी ठेवून लवकर या. तुमचे कल्याण असो. तुम्ही त्या दोन्ही राघवांचे दर्शन घ्यावे.
Verse 13
प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे।।1.68.13।।
हे राजेंद्र! माझा आनंद सिद्ध करावा; आणि तुम्हालाही तुमच्या दोन्ही पुत्रांविषयी हर्ष व प्रीती प्राप्त होईल.
Verse 14
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
अशा रीतीने विदेहाधिपतीने मधुर वचन उच्चारले. विश्वामित्रांच्या अनुमतीने आणि शतानंदांच्या मतानुसार तो स्थित राहिला.
Verse 15
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
असे बोलून दूत थांबले; राजाच्या गौरवामुळे आदरयुक्त संकोचाने ते निवृत्त झाले.
Verse 16
दूतवाक्यं च तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षित:।वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणोऽन्यांश्च सोऽब्रवीत्।।1.68.16।।
असे बोलून दूत थांबले; राजाच्या गौरवामुळे आदरयुक्त संकोचाने ते निवृत्त झाले.
Verse 17
गुप्त: कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धन:।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ।।1.68.17।।
कौसल्येचा आनंद वाढविणारे श्रीराम, कुशिकपुत्र विश्वामित्रांच्या संरक्षणाखाली, भ्राता लक्ष्मणासह विदेहदेशात निवास करीत आहेत।
Verse 18
दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना।सम्प्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति।।1.68.18।।
काकुत्स्थ (राम) यांचे पराक्रम पाहून महात्मा जनक राघवाला आपल्या कन्येचे विवाह-सम्प्रदान करावयास इच्छितात।
Verse 19
यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मन:।पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्यय:।।1.68.19।।
महात्मा जनकांचा हा अभिप्राय तुम्हांस मान्य असेल, तर आपण शीघ्र नगरीस जाऊ—काळाचा विलंब होऊ नये।
Verse 20
सर्व महर्षींंसह मंत्र्यांनीही उत्तर दिले—“एवम्।” तेव्हा आनंदित राजा मंत्र्यांना म्हणाला—“उद्या प्रवास आरंभ करा।”
Verse 21
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
जनकांनी पाठविलेले ते दूत, ज्यांची वाहने मार्गात थकली होती, तीन रात्री मार्गात मुक्काम करून अयोध्या नगरीत प्रविष्ट झाले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Janaka’s activation of his public vow: having witnessed Rāma’s prowess, he declares Sītā “fit to be given” as vīrya-śulka and seeks Daśaratha’s consent to fulfill the pledge. The ethical emphasis is on vow-keeping under public scrutiny and on ensuring legitimacy through proper royal consent rather than unilateral action.
The chapter models dharma as institutionally mediated truth: extraordinary personal capability (Rāma’s feat) must be translated into socially valid outcomes through respectful speech, ritual propriety, and consultation with sages and ministers. Right action is shown as both principled and procedurally sound.
Geographically, the movement from Mithilā/Videha to Ayodhyā frames inter-kingdom alliance-making. Culturally, the court protocol (gatekeepers, formal audience), the prominence of agnihotra (sacred fire), and the public assembly (janasamsad) highlight how ritual and civic institutions certify major decisions like marriage and succession-linked alliances.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.