Sarga 67
शिवधनुर्दर्शनं—रामेण धनुर्भङ्गश्च (The Showing of Śiva’s Bow and Rama’s Breaking of It)
बालकाण्ड
मिथिलेत विश्वामित्रांच्या विनंतीवरून राजा जनकांनी पूज्य दिव्य शिवधनुष्य आणण्याची आज्ञा केली. मंत्र्यांनी ते लोखंडी पेटीत ठेवून आठ चाकांच्या रथावर मोठ्या कष्टाने आणले; त्याच्या अतिमानवी वजनाची व पावित्र्याची प्रचीती आली. जनकांनी विश्वामित्र व राजकुमारांना सांगितले की देव, असुर, राक्षस, गंधर्व, यक्ष, नाग व किन्नर—अतिबलवान असूनही—हे धनुष्य कधीही चढवू वा उचलू शकले नाहीत. विश्वामित्रांच्या संकेताने रामांनी पेटी उघडून धनुष्याला स्पर्श, उचल व प्रत्यंचा चढविण्याची परवानगी मागितली. मग हजारोंच्या साक्षीने त्यांनी सहजतेने धनुष्य उचलून प्रत्यंचा चढवली व ओढताच धनुष्य मधोमध तुटले. मेघगर्जनेसारखा भयंकर नाद झाला, पृथ्वी कंपित झाली; जनक, विश्वामित्र व दोन्ही राघव वगळता बहुतेक प्रेक्षक मूर्च्छित झाले. शांतता झाल्यावर जनकांनी रामांच्या अचिंत्य पराक्रमाचे स्तवन करून ‘वीर्य-शुल्क’ व्रत पूर्ण झाल्याचे जाहीर केले आणि सीतेचा रामाशी विवाह करण्याचा निश्चय केला. त्यानंतर त्यांनी अयोध्येस दूत पाठवून दशरथांना बोलावण्यास व सर्व वृत्तांत सविस्तर कळविण्यास सांगितले.
Shlokas
Verse 1
.जनकस्य वचश्श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनि: ।धनुर्दर्शय रामाय इति होवाच पार्थिवम्।।।।
जनकाचे वचन ऐकून महामुनि विश्वामित्राने राजाला म्हटले— “रामाला धनुष्य दाखवा।”
Verse 2
ततस्स राजा जनक: सामन्तान्व्यादिदेश ह।धनुरानीयतां दिव्यं गन्धमाल्यविभूषितम्।।।।
मग राजा जनकाने सामंतांना आज्ञा केली—“सुगंधी चंदन व माळांनी विभूषित असे दिव्य धनुष्य आणा।”
Verse 3
जनकेन समादिष्टा: सचिवा प्राविशन् पुरीम्।तद्धनु: पुरत: कृत्वा निर्जग्मु: पार्थिवाज्ञया।।।।
जनकाच्या आज्ञेने सचिव नगरात प्रविष्ट झाले; आणि ते धनुष्य पुढे ठेवून, राजाज्ञेनुसार ते निघाले।
Verse 4
नृणां शतानि पञ्चाशद्व्यायतानां महात्मनाम्।मञ्जूषामष्टचक्रां तां समूहुस्ते कथञ्चन।।।।
पाच हजार बलवान महात्मा पुरुषांनी मोठ्या कष्टाने ती आठचाकी मञ्जूषा-गाडी कसाबसा ओढली।
Verse 5
तामादाय तु मञ्जूषामायसीं यत्र तद्धनु:।सुरोपमं ते जनकमूचुर्नृपतिमन्त्रिण:।।।।
ज्या लोखंडी मञ्जूषेत ते धनुष्य ठेवले होते ती आणून, राजाचे मंत्री देवोपम तेजस्वी जनकास म्हणाले।
Verse 6
इदं धनुर्वरं राजन् पूजितं सर्वराजभि:।मिथिलाधिप राजेन्द्र दर्शनीयं यदिच्छसि।।।।
हे राजन्! मिथिलाधिप, राजेंद्र! हेच ते श्रेष्ठ धनुष्य आहे, जे सर्व राजांनी पूजिले आहे—जे आपण दाखवू इच्छिता।
Verse 7
तेषां नृपो वच: श्रुत्वा कृताञ्जलिरभाषत।विश्वामित्रं महात्मानं तौ चोभौ रामलक्ष्मणौ।।।।
त्यांचे वचन ऐकून राजा भक्तिभावाने हात जोडून महात्मा विश्वामित्रांना तसेच दोन्ही राजकुमार राम-लक्ष्मणांना नम्रपणे म्हणाला।
Verse 8
इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् जनकैरभिपूजितम्।राजभिश्च महावीर्यै: अशक्तै: पूरितुं पुरा।।।।
हे ब्राह्मण! हे श्रेष्ठ धनुष्य पूर्वी जनकांनी पूजिलेले आहे; आणि महापराक्रमी राजांनाही कधी ते प्रत्यंचा चढविणे अशक्य झाले होते।
Verse 9
नैतत्सुरगणास्सर्वे नासुरा न च राक्षसा:।गन्धर्वयक्षप्रवरा: सकिन्नरमहोरगा:।।।।
हे धनुष्य न सर्व देवगण, न असुर, न राक्षस; तसेच किन्नर व महाबल नागांसह श्रेष्ठ गंधर्व-यक्षही धारण करू शकले नाहीत।
Verse 10
क्व गतिर्मानुषाणां च धनुषोऽस्य प्रपूरणे।आरोपणे समायोगे वेपने तोलनेऽपि वा।।।।
हे धनुष्य वाकवणे, प्रत्यंचा चढवणे, बाण जोडणे, ओढणे किंवा उचलणे— यांत मनुष्यांची तरी काय गती आहे?
Verse 11
तदेतद्धनुषां श्रेष्ठमानीतं मुनिपुङ्गव।दर्शयैतन्महाभाग अनयो: राजपुत्रयो:।।।।
हे मुनिश्रेष्ठ! धनुष्यांतील हे श्रेष्ठ धनुष्य येथे आणले आहे; हे महाभाग, ते या दोन्ही राजपुत्रांना दाखवा।
Verse 12
विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा श्रुत्वा जनकभाषितम्।वत्स राम धनु: पश्य इति राघवमब्रवीत्।।।।
जनकाचे भाषित ऐकून धर्मात्मा विश्वामित्राने राघवाला म्हटले— “वत्स राम, हे धनुष्य पाहा।”
Verse 13
ब्रह्मर्षेर्वचनाद्रामो यत्र तिष्ठति तद्धनु:।मञ्जूषां तामपावृत्य दृष्ट्वा धनुरथाब्रवीत्।।।।
ब्रह्मर्षींच्या वचनानुसार राम ज्या ठिकाणी धनुष्य ठेवले होते तेथे गेले। ती मंजूषा उघडून धनुष्य पाहिले आणि मग ते बोलले।
Verse 14
इदं धनुर्वरं ब्रह्मन् संस्पृशामीह पाणिना।यत्नवांश्च भविष्यामि तोलने पूरणेऽपि वा।।।।
हे पूज्य ब्राह्मण! हे श्रेष्ठ धनुष्य मी हाताने स्पर्श करू का? ते उचलण्यात किंवा प्रत्यंचा चढवण्यातही मी पूर्ण प्रयत्न करीन।
Verse 15
बाढमित्येव तं राजा मुनिश्च समभाषत।लीलया स धनुर्मध्ये जग्राह वचनान्मुने:।।।
राजा आणि मुनि दोघेही म्हणाले—“बाढम्, तसेच होवो।” मग मुनिंच्या वचनाने रामाने सहज लीलया धनुष्याचा मध्यभाग धरला।
Verse 16
पश्यतां नृपसहस्राणां बहूनां रघुनन्दन: ।आरोपयत्स धर्मात्मा सलीलमिव तद्धनु:।।।।
अनेक हजारो राजे पाहत असताना रघुनंदन धर्मात्मा रामाने त्या धनुष्यावर प्रत्यंचा अशी चढवली जणू ते खेळण्यासारखेच।
Verse 17
आरोपयित्वा धर्मात्मा पूरयामास तद्धनु:।तद्बभञ्ज धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महायशा:।।।।
प्रत्यंचा चढवून धर्मात्मा रामाने ते धनुष्य पूर्ण ताणले; आणि महायशस्वी नरश्रेष्ठाने ते मध्यभागी मोडून टाकले।
Verse 18
तस्य शब्दो महानासीत् निर्घातसमनिस्वन:।भूमिकम्पश्च सुमहान् पर्वतस्येव दीर्यत:।।।।
त्यातून वज्रनादासारखा अत्यंत महान् शब्द झाला; आणि भूमीही प्रचंड कंप पावली, जणू पर्वत फाटत आहे।
Verse 19
निपेतुश्च नरा स्सर्वे तेन शब्देन मोहिता:।वर्जयित्वा मुनिवरं राजानं तौ च राघवौ।।।।
त्या शब्दाने मोहून सर्व लोक जमिनीवर कोसळले; मुनिवर, राजा आणि ते दोघे राघव यांना सोडून।
Verse 20
प्रत्याश्वस्ते जने तस्मिन्राजा विगतसाध्वस:।उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं वाक्यज्ञो मुनिपुङ्गवम्।।।।
लोक सावरल्यावर, भयमुक्त राजा वाक्यकुशल होऊन, हात जोडून मुनिपुंगवाला म्हणाला।
Verse 21
भगवन् दृष्टवीर्यो मे रामो दशरथात्मज:।अत्यद्भुतमचिन्त्यं च न तर्कितमिदं मया।।।।
“भगवन्! मी दशरथात्मज रामाचे पराक्रम प्रत्यक्ष पाहिले. हे अत्यंत अद्भुत, अचिंत्य आहे—याचा मी कधी विचारही केला नव्हता।”
Verse 22
जनकानां कुले कीर्तिमाहरिष्यति मे सुता।सीता भर्तारमासाद्य रामं दशरथात्मजम्।।।।
दशरथपुत्र श्रीरामांना पती म्हणून प्राप्त करून माझी कन्या सीता जनककुलाची कीर्ती अधिक उजळवील।
Verse 23
मम सत्या प्रतिज्ञा च वीर्यशुल्केति कौशिक।सीता प्राणैर्बहुमता देया रामाय मे सुता।।।।
हे कौशिक! ‘वीर्यशुल्का’ अशी माझी प्रतिज्ञा सत्य ठरली; प्राणांहून प्रिय माझी कन्या सीता आता रामास देणे उचित आहे।
Verse 24
भवतोऽनुमते ब्रह्मन् शीघ्रं गच्छन्तु मन्त्रिण:।मम कौशिक भद्रं ते अयोध्यां त्वरिता रथै:।।।।
हे ब्रह्मन्, हे कौशिक! तुझे कल्याण असो। तुझ्या अनुमतीने माझे मंत्री वेगवान रथांनी त्वरित अयोध्येस जावोत।
Verse 25
राजानं प्रश्रितैर्वाक्यैरानयन्तु पुरं मम।प्रदानं वीर्यशुल्काया: कथयन्तु च सर्वश:।।।।
ते नम्र वचने बोलून राजांना माझ्या नगरी आणोत आणि ‘वीर्यशुल्का’ सीतेच्या प्रदानाचा वृत्तांत सर्व प्रकारे सविस्तर सांगोत।
Verse 26
मुनिगुप्तौ च काकुत्स्थौ कथयन्तु नृपाय वै।प्रीयमाणं तु राजानमानयन्तु सुशीघ्रगा:।।।।
दोन्ही काकुत्स्थ मुनिंच्या संरक्षणाखाली आहेत, असे ते राजांना सांगोत; आणि या वार्तेने प्रसन्न झालेल्या राजांना वेगवान दूत त्वरित येथे आणोत।
Verse 27
कौशिकश्च तथेत्याह राजा चाभाष्य मन्त्रिण:।।।।अयोध्यां प्रेषयामास धर्मात्मा कृतशासनान्।यथावृत्तं समाख्यातुमानेतुं च नृपं तदा।।।।
कौशिक म्हणाला—“तथास्तु।” मग धर्मात्मा राजाने मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून नीट आदेश दिलेले दूत अयोध्येस पाठविले—जसे घडले तसे सर्व वृत्त सांगण्यासाठी आणि त्या वेळी राजा दशरथांना आणण्यासाठी।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s decision to handle a sacral, king-guarded weapon only after explicit permission from both Janaka and Viśvāmitra—modeling disciplined power where capability is subordinated to ritual propriety and authority.
Prowess becomes ethically meaningful when anchored in satya (truthful vows) and maryādā (right conduct): Janaka’s vow is fulfilled without coercion, and Rāma’s strength is presented as calm, accountable, and publicly verifiable rather than merely forceful.
Mithilā is highlighted as the courtly-ritual center where the bow trial occurs, while Ayodhyā is invoked as the political home to be formally notified and from which Daśaratha is summoned—linking marital alliance to inter-kingdom protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.