Sarga 64

Verse 1

सुरकार्यमिदं रम्भे कर्तव्यं सुमहत्त्वया।लोभनं कौशिकस्येह काममोहसमन्वितम्।।1.64.1।।

हे रंभे! हे देवकार्य आहे, आणि ते अत्यंत महत्त्वाचे असल्याने तुलाच करावे लागेल—इथे कौशिकाला काममोहाने ग्रासून त्याचे लोभन कर।

Verse 2

तथोक्ता साऽप्सरा राम सहस्राक्षेण धीमता।व्रीडिता प्राञ्जलिर्वाक्यं प्रत्युवाच सुरेश्वरम्।।1.64.2।।

हे राम, बुद्धिमान सहस्राक्ष इंद्राने असे सांगितल्यावर ती अप्सरा लज्जित होऊन, हात जोडून देवेश्वराला प्रत्युत्तर देऊ लागली।

Verse 3

अयं सुरपते घोरो विश्वामित्रो महामुनि:।घोरमुत्सृजते क्रोधं मयि देव न संशय:।।1.64.3।।ततो हि मे भयं देव प्रासादं कर्तुमर्हसि।

हे सुरपते! हा महामुनी विश्वामित्र अत्यंत भयंकर आहे. हे देव, यात संशय नाही— तो माझ्यावर घोर क्रोध सोडील. म्हणून प्रभो, मला भय वाटते; कृपा करून मला आश्रय व क्षमा द्यावी।

Verse 4

एवमुक्तस्तया राम रम्भया भीतया तदा।।1.64.4।।तामुवाच सहस्राक्षो वेपमानां कृताञ्जलिम्।

हे राम! भयभीत रंभेने असे बोलताच सहस्रनेत्र इंद्राने तेव्हा हात जोडून थरथरणाऱ्या रंभेला संबोधून असे म्हटले।

Verse 5

माभैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्।।1.64.5।।कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे।अहं कन्दर्पसहित स्स्थास्यामि तव पार्श्वत:।।1.64.6।।

‘रंभे! भिऊ नकोस, तुझे कल्याण असो. माझी आज्ञा पाळ. माधव ऋतूत रम्य वृक्षांमध्ये मी कोकिळेचे हृदयहर रूप धारण करून, कंदर्पासह तुझ्या बाजूला उभा राहीन.’

Verse 6

माभैषी रम्भे भद्रं ते कुरुष्व मम शासनम्।।1.64.5।।कोकिलो हृदयग्राही माधवे रुचिरद्रुमे।अहं कन्दर्पसहित स्स्थास्यामि तव पार्श्वत:।।1.64.6।।

‘रंभे! भिऊ नकोस, तुझे कल्याण असो. माझी आज्ञा पाळ. माधव ऋतूत रम्य वृक्षांमध्ये मी कोकिळेचे हृदयहर रूप धारण करून, कंदर्पासह तुझ्या बाजूला उभा राहीन.’

Verse 7

त्वं हि रूपं बहुगुणं कृत्वा परमभास्वरम्।तमृषिं कौशिकं रम्भे भेदयस्व तपस्विनम्।।1.64.7।।

‘रंभे! तू अनेक मोहक गुणांनी युक्त असे परम तेजस्वी रूप धारण करून त्या तपस्वी कौशिक ऋषींना विचलित कर; त्यांची तपस्या-समाधी भंग कर.’

Verse 8

सा श्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा रूपमनुत्तमम्।लोभयामास ललिता विश्वामित्रं शुचिस्मिता।।1.64.8।।

त्याचे वचन ऐकून तिने अनुपम रूप धारण केले; ललित व निर्मळ हास्य असलेली ती विश्वामित्रांना मोहवू लागली।

Verse 9

कोकिलस्य च शुश्राव वल्गु व्याहरत: स्वनम्।सम्प्रहृष्टेन मनसा तत एनामुदैक्षत।।1.64.9।।

त्याने कोकिळेचा मधुर, मनोहर कूजनस्वर ऐकला; मग मन प्रसन्न होऊन त्याने तिला पाहिले।

Verse 10

अथ तस्य च शब्देन गीतेनाप्रतिमेन च।दर्शनेन च रम्भाया मुनिस्सन्देहमागत:।।1.64.10।।

मग त्या पक्ष्याच्या अनुपम गीतध्वनीचा शब्द ऐकून आणि तेथे रंभेचे दर्शन होताच, मुनिच्या मनात संशय उत्पन्न झाला।

Verse 11

सहस्राक्षस्य तत्कर्म विज्ञाय मुनिपुङ्गव:।रम्भां क्रोधसमाविष्ट श्शशाप कुशिकात्मज:।।1.64.11।।

सहस्राक्ष इंद्राचे हे कृत्य ओळखून, मुनिश्रेष्ठ कुशिकपुत्र विश्वामित्र क्रोधाने भरून रंभेला शाप देऊ लागले।

Verse 12

यन्मां लोभयसे रम्भे कामक्रोधजयैषिणम्।दशवर्षसहस्राणि शैली स्थास्यसि दुर्भगे ।।1.64.12।।

हे रंभे, दुर्भाग्यवती! मी काम-क्रोध जिंकण्याचा प्रयत्न करीत असताना तू मला लोभविण्याचा यत्न केलास; म्हणून तू दहा हजार वर्षे शिळा होऊन स्थिर राहशील।

Verse 13

ब्राह्मण स्सुमहातेजा स्तपोबलसमन्वित:।उद्धरिष्यति रम्भे त्वां मत्क्रोधकलुषीकृताम्।।1.64.13।।

हे रंभे! तपोबलाने युक्त, अत्यंत तेजस्वी असा एक ब्राह्मण कधीतरी माझ्या क्रोधाने कलुषित झालेल्या तुला उद्धरून काढील।

Verse 14

एवमुक्त्वा महातेजा विश्वामित्रो महामुनि:।अशक्नुवन् धारयितुं क्रोधं सन्तापमागत:।।1.64.14।।

असे बोलून महातेजस्वी महामुनी विश्वामित्र क्रोध आवरू न शकल्याने दाहयुक्त संताप व पश्चात्तापाने व्याकुळ झाला।

Verse 15

तस्य शापेन महता रम्भा शैली तदाऽभवत्।वचश्शृत्वा च कन्दर्पो महर्षेस्स च निर्गत:।।1.64.15।।

त्या महान शापामुळे रंभा तत्क्षणी शिळा झाली; आणि महर्षींचे वचन ऐकून कंदर्पही तेथून निघून गेला।

Verse 16

कोपेन स महातेजास्तपोऽपहरणे कृते।इन्द्रियैरजितै राम न लेभे शान्तिमात्मन:।।1.64.16।।

हे राम! क्रोधामुळे त्याचे तपोबल कमी झाले तेव्हा तो महातेजस्वी, इंद्रिये न जिंकू शकल्याने, अंतःकरणात शांती मिळवू शकला नाही।

Verse 17

बभूवास्य मनश्चिन्ता तपोऽपहरणे कृते ।नैव क्रोधं गमिष्यामि न च वक्ष्ये कथञ्चन।।1.64.17।।

तपस्येचे पुण्य क्षीण झाल्यावर त्याच्या मनात असा निश्चय झाला— “मी पुन्हा कधीही क्रोधाच्या अधीन होणार नाही, आणि कोणत्याही प्रकारे तसे वचन बोलणार नाही।”

Verse 18

अथवा नोच्छवसिष्यामि संवत्सरशतान्यपि।अहं विशोषयिष्यामि ह्यात्मानं विजितेन्द्रिय:।।1.64.18।।

“किंवा शेकडो वर्षे मी श्वासही घेणार नाही; इंद्रिये जिंकून तपस्येने या देहाला कृश करीन।”

Verse 19

तावद्यावद्धि मे प्राप्तं ब्राह्मण्यं तपसाऽऽर्जितम्।अनुच्छवसन्नभुञ्जान स्तिष्ठेयं शाश्वतीस्समा:।।1.64.19।।न हि मे तप्यमानस्य क्षयं यास्यन्ति मूर्तय:।

“तपस्येने मिळविलेले ब्राह्मण्य मला जोपर्यंत प्राप्त होत नाही, तोपर्यंत मी असंख्य वर्षे न श्वास घेता, न अन्न ग्रहण करता स्थिर उभा राहीन; कारण तपात रत असताना माझे अवयव क्षीण होणार नाहीत।”

Verse 20

एवं वर्षसहस्रस्य दीक्षां स मुनिपुङ्गव:।।1.64.20।।चकाराप्रतिमां लोके प्रतिज्ञां रघुनन्दन।

हे रघुनंदना! अशा प्रकारे त्या मुनिपुंगवाने जगात अनुपम प्रतिज्ञा केली—हजार वर्षांची दीक्षा घेऊन कठोर तपश्चर्या आचरली।