Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
बालकाण्ड
या सर्गात तपस्येची परीक्षा आणि देवांची प्रतिक्रिया यांचा क्रम सांगितला आहे. विश्वामित्रांनी सहस्र वर्षे घोर तप करून शेवटी स्नानविधी पूर्ण केला. तेव्हा देवगण तपाचे “फळ” देण्यासाठी येतात; परंतु कथेत हे त्यांच्या आध्यात्मिक परिपक्वतेची कसोटी म्हणून मांडले आहे. पुष्कर येथे अप्सरा मेनकेद्वारे कामप्रलोभन येते. कामवश होऊन विश्वामित्र तिला आश्रमात वास करण्यास सांगतात आणि दिवस-रात्र याच्या बहाण्याने दहा वर्षे निघून जातात. नंतर त्यांना पश्चात्ताप होतो; हे तपाचे विघ्न आहे असे जाणून ते मधुर वचनांनी मेनकेला निरोप देतात. मग नैष्ठिक बुद्धीने आजीवन ब्रह्मचर्याचा संकल्प करून कौशिकी नदीकाठी व पुढे उत्तर पर्वतांमध्ये अत्यंत कठोर तप आरंभतात, ज्यामुळे देव भयभीत होतात. देवांच्या विचारविनिमयानंतर ब्रह्मा त्यांना “महर्षी” पद देतात. विश्वामित्र निर्विकार राहून म्हणतात—इंद्रियजय झाल्याशिवाय हे पद सार्थ नाही; ब्रह्मा सांगतात की अजून पूर्ण संयम सिद्ध झालेला नाही आणि निघून जातात. शेवटी विश्वामित्र ऊर्ध्वबाहु, वायुभक्षण, पंचतप व ऋतुसहन अशी तपश्चर्या अधिक तीव्र करतात; देवांची चिंता पुन्हा वाढते आणि इंद्र रंभेला पाठविण्याची योजना करतो—तपाला इंद्रियजयाची जोड आवश्यक आहे हा भाव अधोरेखित होतो।
Shlokas
Verse 1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।
हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, व्रतसमाप्तीचे स्नान केलेल्या त्या महामुनीकडे, तपस्येचे फळ देण्याच्या इच्छेने सर्व देव आले।
Verse 2
अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।
अतिमहातेजस्वी ब्रह्मदेवांनी मनोहर वचन सांगितले— ‘तुझे कल्याण होवो; स्वार्जित शुभ कर्मांनी तू ऋषी झाला आहेस।’
Verse 3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।
असे बोलून देवेश्वर पुन्हा त्रिदिवास परत गेले. पण महातेजस्वी विश्वामित्रांनी पुन्हा महान तप आरंभिले॥
Verse 4
तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।
यानंतर बराच काळ गेल्यावर, परम अप्सरा मेनका—हे नरश्रेष्ठ—पुष्कर तीर्थात स्नान करण्यास प्रवृत्त झाली॥
Verse 5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।
तेथे कुशिकपुत्र महातेजस्वी मुनिने मेनकेला पाहिले—रूपाने अनुपमा, जणू मेघांत वीज चमकावी तशी।
Verse 6
दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।
तिला पाहून कामदेवाच्या वश झालेला मुनि म्हणाला—“हे अप्सरे, तुझे स्वागत असो. माझ्या आश्रमात येथेच वास कर. तुझे कल्याण होवो; मदनाने अत्यंत मोहित झालेल्या मला अनुग्रह कर.”
Verse 7
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।
असे म्हटल्यावर ती श्रेष्ठाङ्गना तेथेच राहू लागली. हे राघव, हे राम—विश्वामित्रांच्या आश्रमात तिच्या वासकाळात पाच-पाच करून दहा वर्षे सुखाने निघून गेली.
Verse 8
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।
असे म्हटल्यावर ती श्रेष्ठाङ्गना तेथेच राहू लागली. हे राघव, हे राम—विश्वामित्रांच्या आश्रमात तिच्या वासकाळात पाच-पाच करून दहा वर्षे सुखाने निघून गेली.
Verse 9
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।
तो काळ निघून गेल्यावर महामुनि विश्वामित्र जणू लज्जित झाल्यासारखे झाले आणि चिंतेत व शोकात निमग्न झाले.
Verse 10
बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।
हे रघुनंदना! मुनीच्या मनात संतापयुक्त विचार उत्पन्न झाला—‘हे सर्व देवांचेच कृत्य आहे; माझ्या महान तपस्येचे अपहरण करण्याचा प्रयत्न आहे।’
Verse 11
अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।
‘दिवस-रात्र’ या बहाण्याने माझी दहा वर्षे निघून गेली; काम-मोहाने ग्रासलेल्या माझ्या तपस्येला हा विघ्न आता समोर आला आहे।’
Verse 12
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।
हे राम! पश्चात्तापाने दुःखी झालेला मुनिवर विश्वामित्र निश्वास टाकू लागला. त्याने भयभीत अप्सरेला पाहिले—ती थरथरत हात जोडून उभी होती. कुशिकपुत्राने मेनकेला मधुर वचनांनी निरोप दिला आणि विश्वामित्र उत्तर पर्वताकडे निघून गेला।
Verse 13
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।
पश्चात्तापाने दुःखी होऊन श्रेष्ठ मुनीने दीर्घ निःश्वास टाकला आणि भयभीत अप्सरेला थरथरत, हात जोडून उभी असलेली पाहिली. मग कुशिकात्मज विश्वामित्रांनी मधुर वचनांनी मेनकेला निरोप दिला आणि हे राम, उत्तर पर्वताकडे प्रस्थान केले।
Verse 14
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
महायशस्वी त्यांनी नैष्ठिक ब्रह्मचर्याचा दृढ निश्चय करून, इंद्रियजयोद्देशाने, कौशिकी नदीच्या तीरावर जाऊन अत्यंत कठोर तप केले।
Verse 15
तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।
हे राम, उत्तर पर्वतावर तो सहस्र वर्षे घोर तप करीत असता देवतांच्या मनात भय उत्पन्न झाले।
Verse 16
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।
सर्व देवता ऋषिगणांसह एकत्र येऊन विचारविनिमय करून म्हणाले—“हा कुशिकात्मज योग्यच ‘महर्षि’ ही पदवी प्राप्त करो।”
Verse 17
देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।
देवतांचे वचन ऐकून सर्वलोकपितामह ब्रह्मदेवांनी तपोधन विश्वामित्रांना मधुर वाणीने संबोधिले।
Verse 18
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।
हे महर्षे, स्वागत आहे वत्सा! तुझ्या उग्र तपाने मी संतुष्ट झालो आहे; हे कौशिक, तुला महत्त्व आणि ऋषिमुख्यत्व प्रदान करीत आहे।
Verse 19
ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।
सर्वलोकांचे ईश्वर ब्रह्मदेवांचे वचन ऐकून तपोधन विश्वामित्र न विषण्ण झाले, न संतुष्ट झाले।
Verse 20
प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
मग हात जोडून, सर्वलोकपितामहास प्रणाम करून महामुनी विश्वामित्रांनी उत्तर दिले।
Verse 21
महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।
जर भगवंतांनी माझ्यासाठी स्वार्जित शुभ कर्मांनी मिळालेला अतुल ‘महर्षि’ शब्द उच्चारला असेल, तर मी स्वतःला इंद्रियजयी मानतो।
Verse 22
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।
तेव्हा ब्रह्मदेव त्यास म्हणाले—“अजून तू इंद्रियांवर विजय मिळविलेला नाहीस. हे मुनिशार्दूल, अधिक प्रयत्न कर.” असे बोलून ते त्रिदिवास गेले॥
Verse 23
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।
देव निघून गेल्यावर महामुनी विश्वामित्र तपश्चर्या करीत राहिले—हात वर उचलून, कुठलाही आधार न घेता, केवळ वायूवर निर्वाह करून॥
Verse 24
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।
उन्हाळ्यात पंचाग्नि-तप करीत, पावसाळ्यात उघड्या आकाशाचा आश्रय घेत, हिवाळ्यात पाण्यात राहून रात्रंदिवस तप करीत. अशा रीतीने त्या तपोधनाने हजार वर्षे घोर तप आचरले॥
Verse 25
तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।
महामुनि विश्वामित्र तपस्येच्या अग्नीत दग्ध होत असता, देवांमध्ये आणि वासव इंद्राच्या मनातही अत्यंत मोठा भय व घबराट उत्पन्न झाली।
Verse 26
रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।
शक्र इंद्राने सर्व मरुद्गणांसह अप्सरा रंभेला स्वतःच्या हिताचे आणि कौशिक (विश्वामित्र) याच्या अहिताचे वचन सांगितले।
Frequently Asked Questions
The central dharma-crux is whether prolonged tapas alone constitutes spiritual attainment when desire (kāma) can still dominate conduct; Viśvāmitra’s lapse with Menakā and his later vow of naiṣṭhikī brahmacarya frame the corrective action: recommitment to disciplined self-regulation.
Brahmā’s intervention teaches that honorific status (e.g., “Mahārṣi”) is not merely a reward for endurance but a marker of inner conquest; the dialogue distinguishes ascetic power from ethical mastery, insisting that indriya-jaya is the decisive measure of maturity.
Puṣkara appears as a sacred bathing locale associated with Menakā’s arrival; the Kauśikī riverbank and the northern mountains function as ascetic landscapes, while the āśrama serves as the cultural site where hospitality, temptation, and renunciation are narratively staged.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.