Home›Ramayana›Bala Kanda›Sarga 56›Shloka 7
←Previous Verse
Next Verse→

Ramayana — Bala Kanda, Sarga 56, Shloka 7

बालकाण्ड ५६: विश्वामित्र–वसिष्ठ अस्त्रसंघर्षः

Visvamitra and Vasistha: Contest of Divine Weapons

Devanagari script

मानवं मोहनं चैव गान्धर्वं स्वापनं तथा।जृम्भणं मादनं चैव संतापनविलापने।।।।शोषणं दारणं चैव वज्रमस्त्रं सुदुर्जयम्।ब्रह्मपाशं कालपाशं वारुणं पाशमेव च।।।।पैनाकास्त्रं च दयितं शुष्कार्द्रे अशनी उभे।दण्डास्त्रमथ पैशाचं क्रौञ्चमस्त्रं तथैव च।।।।धर्मचक्रं कालचक्रं विष्णुचक्रं तथैव च।वायव्यं मथनं चैव अस्त्रं हयशिरस्तथा।।।।शक्तिद्वयं च चिक्षेप कङ्कालं मुसलं तथा। 560वैद्याधरं महास्त्रं च कालास्त्रमथ दारुणम्।।।।त्रिशूलमस्त्रं घोरं च कापालमथ कङ्कणम्।एतान्यस्त्राणि चिक्षेप सर्वाणि रघुनन्दन।।।।वसिष्ठे जपतां श्रेष्ठे तदद्भुतमिवाभवत्।

Transliteration

mānavaṃ mohanaṃ caiva gāndharvaṃ svāpanaṃ tathā |

jṛmbhaṇaṃ mādanaṃ caiva saṃtāpanavilāpane ||

śoṣaṇaṃ dāraṇaṃ caiva vajram astraṃ sudurjayam |

brahmapāśaṃ kālapāśaṃ vāruṇaṃ pāśam eva ca ||

painākāstraṃ ca dayitaṃ śuṣkārdrē aśanī ubhe |

daṇḍāstram atha paiśācaṃ krauñcam astraṃ tathaiva ca ||

dharmacakraṃ kālacakraṃ viṣṇucakraṃ tathaiva ca |

vāyavyaṃ mathanaṃ caiva astram hayaśiras tathā ||

śaktidvayaṃ ca cikṣepa kaṅkālaṃ musalaṃ tathā |

vaidyādharaṃ mahāstraṃ ca kālāstram atha dāruṇam ||

triśūlam astraṃ ghoraṃ ca kāpālam atha kaṅkaṇam |

ētāny astrāṇi cikṣepa sarvāṇi raghunandana |

vasiṣṭhe japatāṃ śreṣṭhe tad adbhutam ivābhavat ||

Translation

हे रघुनंदना! कुपित विश्वामित्राने मानव, मोहन, गांधर्व, स्वापन, जृम्भण, मादन, संतापन व विलापन; शोषण व दारण; सुदुर्जय वज्रास्त्र; ब्रह्मपाश, कालपाश व वारुणपाश; पैनाकास्त्र व प्रिय दयित; शुष्क व आर्द्र—दोन्ही अशनी; दंडास्त्र, पैशाच व क्रौञ्चास्त्र; धर्मचक्र, कालचक्र व विष्णुचक्र; वायव्य, मथन व हयशिरस्-अस्त्र; द्विशक्ती, कंकाल व मुसळ; वैद्याधर महास्त्र व दारुण कालास्त्र; घोर त्रिशूलास्त्र, कापाल व कंकण—ही सर्व अस्त्रे जपतां श्रेष्ठ वसिष्ठांवर सोडली. ते दृश्य अत्यंत अद्भुत वाटले।

Word by Word
mānavamthe Mānava (weapon)
mānavam:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootmānava (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Accusative singular)
mohanamthe deluding (weapon)
mohanam:
कर्म
TypeNoun
Rootmohana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Accusative singular)
caand
ca:
समुच्चय (coordination)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्ययम् (conjunction: 'and')
evaindeed/just
eva:
अवधारण (emphasis)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्ययम् (particle of emphasis)
gāndharvamthe Gāndharva (weapon)
gāndharvam:
कर्म
TypeNoun
Rootgāndharva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Accusative singular)
svāpanamthe sleep-inducing (weapon)
svāpanam:
कर्म
TypeNoun
Rootsvāpana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Accusative singular)
tathāalso/likewise
tathā:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
Formसमुच्चय/अनुक्रमार्थक-अव्ययम् (adverb/conjunction: 'also/likewise')
jṛmbhaṇamthe yawning-causing (weapon)
jṛmbhaṇam:
कर्म
TypeNoun
Rootjṛmbhaṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Accusative singular)
mādanamthe intoxicating (weapon)
mādanam:
कर्म
TypeNoun
Rootmādana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Accusative singular)
saṅtāpanathe burning/tormenting (weapon)
saṅtāpana:
कर्म
TypeNoun
Rootsaṅtāpana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter, Accusative singular)
vilāpanethe two (weapons) causing wailing/laments
vilāpane:
कर्म
TypeNoun
Rootvilāpana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः द्विवचनम् (Neuter, Accusative dual)
śoṣaṇamthe drying/emaciating (weapon)
śoṣaṇam:
कर्म
TypeNoun
Rootśoṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
dāraṇamthe splitting/tearing (weapon)
dāraṇam:
कर्म
TypeNoun
Rootdāraṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
vajramthe Vajra
vajram:
कर्म
TypeNoun
Rootvajra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
astramweapon/missile
astram:
कर्म
TypeNoun
Rootastra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
sudurjayamvery hard to overcome
sudurjayam:
कर्म-विशेषण (qualifier of object)
TypeAdjective
Rootsu-durjaya (प्रातिपदिक: सु + दुर्जय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (Neuter, Accusative singular; adjective to 'astram')
brahma-pāśamBrahma-noose (weapon)
brahma-pāśam:
कर्म
TypeNoun
Rootbrahman + pāśa (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Brahma’s noose; Neuter acc. sg.)
kāla-pāśamTime/Death-noose (weapon)
kāla-pāśam:
कर्म
TypeNoun
Rootkāla + pāśa (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
vāruṇamVaruṇa’s
vāruṇam:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootvāruṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (Neuter acc. sg.; qualifying 'pāśam')
pāśamnoose (weapon)
pāśam:
कर्म
TypeNoun
Rootpāśa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
evaindeed
eva:
अवधारण
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक-अव्ययम्
painākāstramPaināka weapon
painākāstram:
कर्म
TypeNoun
Rootpaināka + astra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter acc. sg.)
dayitamthe Dayita (weapon)
dayitam:
कर्म
TypeNoun
Rootdayita (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter acc. sg.)
śuṣka-ārdredry and wet
śuṣka-ārdre:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootśuṣka + ārdra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः द्विवचनम्; विशेषणम् (Neuter acc. dual; qualifying 'aśanī')
aśanītwo thunderbolts
aśanī:
कर्म
TypeNoun
Rootaśanī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः द्विवचनम् (Feminine, Accusative dual)
ubheboth
ubhe:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootubhā (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः द्विवचनम्; विशेषणम् (Feminine acc. dual; agreeing with 'aśanī')
daṇḍāstramstaff-weapon (Daṇḍāstra)
daṇḍāstram:
कर्म
TypeNoun
Rootdaṇḍa + astra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
athathen/next
atha:
अनुक्रम (sequence)
TypeIndeclinable
Rootatha (अव्यय)
Formअनन्तरार्थक-अव्ययम् (particle: 'then/next')
paiśācamthe Paiśāca (weapon)
paiśācam:
कर्म
TypeNoun
Rootpaiśāca (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
krauñcamthe Krauñca (weapon)
krauñcam:
कर्म
TypeNoun
Rootkrauñca (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
tathaivalikewise
tathaiva:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Roottathā + eva (अव्यय-द्वय)
Formसमुच्चय/तुल्यार्थक-अव्ययम् (adverb: 'just so/likewise')
dharma-cakramDharma-disc (weapon)
dharma-cakram:
कर्म
TypeNoun
Rootdharma + cakra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
kāla-cakramTime/Death-disc (weapon)
kāla-cakram:
कर्म
TypeNoun
Rootkāla + cakra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
viṣṇu-cakramViṣṇu’s disc (weapon)
viṣṇu-cakram:
कर्म
TypeNoun
Rootviṣṇu + cakra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
vāyavyamthe Vāyavya (wind) weapon
vāyavyam:
कर्म
TypeNoun
Rootvāyavya (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter acc. sg.)
mathanamthe churning (weapon)
mathanam:
कर्म
TypeNoun
Rootmathana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
haya-śirasHorse-head (weapon)
haya-śiras:
कर्म
TypeNoun
Roothaya + śiras (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (as weapon-name; acc. sg.)
śakti-dvayama pair of śaktis (spears/powers)
śakti-dvayam:
कर्म
TypeNoun
Rootśakti + dvaya (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (collective: 'a pair of spears/powers')
cikṣepahe hurled/used
cikṣepa:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootkṣip (धातु)
Formलङ्-लकारः (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम् (Imperfect, 3rd person singular, active)
kaṅkālamthe Kaṅkāla (skeleton) weapon
kaṅkālam:
कर्म
TypeNoun
Rootkaṅkāla (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
musalamthe pestle (weapon)
musalam:
कर्म
TypeNoun
Rootmusala (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
vaidyādharaṃthe Vaidyādhara (weapon)
vaidyādharaṃ:
कर्म
TypeNoun
Rootvaidyādhara (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (as weapon-name; acc. sg.)
mahāstramthe great weapon
mahāstram:
कर्म
TypeNoun
Rootmahā + astra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
kālāstramKāla weapon
kālāstram:
कर्म
TypeNoun
Rootkāla + astra (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
dāruṇamterrible/fierce
dāruṇam:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootdāruṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (qualifying 'kālāstram' / 'mahāstram')
triśūlamthe trident
triśūlam:
कर्म
TypeNoun
Roottri + śūla (प्रातिपदिक-द्वय)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्
ghoramdreadful
ghoram:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootghora (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (to 'astram')
kāpālamthe Kāpāla (skull) weapon
kāpālam:
कर्म
TypeNoun
Rootkāpāla (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (as weapon-name; acc. sg.)
kaṅkaṇamthe Kaṅkaṇa (armlet/ring) weapon
kaṅkaṇam:
कर्म
TypeNoun
Rootkaṅkaṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (as weapon-name; acc. sg.)
etānithese
etāni:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootetad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम्; विशेषणम् (Neuter acc. pl.; qualifying 'astrāṇi')
astrāṇiweapons
astrāṇi:
कर्म
TypeNoun
Rootastra (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम् (Neuter, Accusative plural)
sarvāṇiall
sarvāṇi:
कर्म-विशेषण
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम्; विशेषणम् (Neuter acc. pl.; qualifying 'astrāṇi')
raghu-nandanaO joy of the Raghus (Rāma)
raghu-nandana:
सम्बोधन (address)
TypeNoun
Rootraghu + nandana (प्रातिपदिक-द्वय)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन-विभक्तिः एकवचनम् (Masculine, Vocative singular)
vasiṣṭhein/at Vasiṣṭha
vasiṣṭhe:
अधिकरण (locus)
TypeNoun
Rootvasiṣṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (Masculine, Locative singular)
japatāmof the chanters/reciters
japatām:
षष्ठी-सम्बन्ध (genitive relation)
TypeNoun
Rootjap (धातु) + śatṛ (कृदन्त-प्रत्यय)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः कृदन्तः; पुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम् (Present active participle; Genitive plural: 'of those who are reciting')
śreṣṭhe(who is) the best
śreṣṭhe:
अधिकरण-विशेषण
TypeAdjective
Rootśreṣṭha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम्; विशेषणम् (Masculine loc. sg.; qualifying 'vasiṣṭhe')
tatthat (event)
tat:
कर्ता (subject)
TypeAdjective
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Neuter nominative singular)
adbhutamwonderful/marvellous
adbhutam:
कर्तृ-सम्बन्धि विधेय (predicate of subject)
TypeAdjective
Rootadbhuta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्; विधेय-विशेषणम् (Neuter nom. sg.; predicate adjective)
ivaas if/like
iva:
उपमा (comparison)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमार्थक-अव्ययम् (particle of comparison: 'as if/like')
abhavatbecame/was
abhavat:
क्रिया
TypeVerb
Rootbhū (धातु)
Formलङ्-लकारः (अनद्यतनभूत), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम् (Imperfect, 3rd person singular, active)
Context

"Now I have realised the reason. With clear mind and senses, I shall undertake intense penance which will earn me brahminhood".ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে বালকাণ্ডে ষট্পঞ্চাশস্সর্গ:৷৷Thus ends the fiftysixth sarga of Balakanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Characters & Entities
R
Rāma
V
Viśvāmitra
V
Vasiṣṭha
V
Vajra
V
Vāyu
V
Varuṇa
V
Viṣṇu

FAQs

The verse illustrates how anger leads to reckless escalation; Dharma emphasizes restraint and the responsible use of power, especially when one possesses extraordinary means.

Viśvāmitra, frustrated, unleashes a vast catalogue of divine weapons against Vasiṣṭha, who is characterized as the foremost practitioner of japa.

Vasiṣṭha’s implied steadiness—rooted in japa and tapas—stands as the counterpoint to weapon-driven fury.

←Previous Verse
Next Verse→