Sarga 52
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
बालकाण्ड
या ५२व्या सर्गात आतिथ्यधर्माच्या मर्यादेतून राजसत्ता आणि तपःसत्ता यांचा औपचारिक संगम दाखविला आहे. महाबली, पराक्रमी विश्वामित्र आनंदाने वसिष्ठांच्या आश्रमात येऊन आदरपूर्वक प्रणाम करतो. वसिष्ठ त्याचे स्वागत करून आसन देतात आणि वनातील फळे-मुळे इत्यादींनी यथोचित सत्कार करतात. त्यानंतर परस्पर कुशलप्रश्न होतात—तपस्या, अग्निहोत्र, शिष्यवर्ग आणि आश्रमातील वृक्षांपर्यंत; पुढे वसिष्ठ राजधर्माच्या दृष्टीने राजाला विचारतात—प्रजा, सेवक, कोश, सेना, मित्र आणि वारस यांचे कल्याण कसे आहे. दीर्घ सौहार्दपूर्ण संवादानंतर वसिष्ठ राजा व त्याच्या सैन्यासाठी अधिक विस्तृत आतिथ्य करण्याचा प्रस्ताव ठेवतात. विश्वामित्र प्रथम नम्रपणे म्हणतो की फळे-मुळे आणि ऋषिदर्शन पुरेसे आहे; पण वसिष्ठ वारंवार आग्रह धरतात. संमती मिळताच वसिष्ठ चित्री गाई शबला (कामधेनू)ला बोलावून आज्ञा करतात—षड्रसयुक्त विपुल अन्न-पान, पेय, खाद्य, लेह्य व चोष्य सर्व निर्माण करावे. यामुळे आश्रमाची समृद्धी, तपःशक्ती आणि अतिथिपूजनाची धर्ममय प्रतिष्ठा प्रभावीपणे प्रकट होते.
Shlokas
Verse 1
स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबल:।प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम्।।।।
जप-तपात रत असणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ वसिष्ठांना पाहून महाबली वीर विश्वामित्र अत्यंत प्रसन्न झाले आणि विनयाने नतमस्तक होऊन प्रणाम केला।
Verse 2
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह।।।।
महात्मा भगवन् वसिष्ठांनी ‘आपले स्वागत आहे’ असे म्हणून त्याचे सत्कार केले आणि त्याच्यासाठी आसन मांडण्याची आज्ञा दिली।
Verse 3
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते।यथान्यायं मुनिवर: फलमूलमुपाहरत्।।।।
तेव्हा धीमान विश्वामित्र बसल्यावर, मुनिवर वसिष्ठांनी प्रथेनुसार फळे व कंदमुळे अर्पण केली।
Verse 4
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तम:।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत।।।।विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम्।।।।
वसिष्ठांच्या त्या पूजासत्काराचा स्वीकार करून महातेजस्वी राजश्रेष्ठ विश्वामित्रांनी वसिष्ठांचे तप, अग्निहोत्र व शिष्यवर्ग, तसेच आश्रमातील वृक्षसमूह यांचे कुशल विचारले. वसिष्ठांनीही राजश्रेष्ठाला सांगितले— सर्वत्र सर्व कुशल आहे।
Verse 5
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तम:।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत।।1.52.4।।विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम्।।1.52.5।।
वसिष्ठांच्या त्या पूजासत्काराचा स्वीकार करून महातेजस्वी राजश्रेष्ठ विश्वामित्रांनी वसिष्ठांचे तप, अग्निहोत्र व शिष्यवर्ग, तसेच आश्रमातील वृक्षसमूह यांचे कुशल विचारले. वसिष्ठांनीही राजश्रेष्ठाला सांगितले— सर्वत्र सर्व कुशल आहे।
Verse 6
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपा:।पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणस्सुत:।।।।
सुखाने बसलेल्या राजा विश्वामित्रांना पाहून, महातपस्वी, ब्रह्मपुत्र, जप करणाऱ्यांत श्रेष्ठ असे वसिष्ठांनी त्यांना पुढे विचारले।
Verse 7
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन्।प्रजा: पालयसे वीर राजवृत्तेन धार्मिक।।।।
हे राजन्, तुझे कुशल-मंगल आहे ना? हे धर्मात्मा वीरा, राजधर्माप्रमाणे प्रजेला संतुष्ट ठेवून तू तिचे पालन व रक्षण करीत आहेस काय?
Verse 8
कच्चित्ते सम्भृता भृत्या: कच्चित्तिष्ठन्ति शासने।कच्चित्ते विजितास्सर्वे रिपवो रिपुसूदन ।।।।
तुझे सेवक नीट सांभाळलेले आहेत काय, आणि ते तुझ्या शासनात आज्ञाधारक राहतात काय? हे रिपुसूदन, तुझे सर्व शत्रू तू जिंकलेस काय?
Verse 9
कच्चिद्बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परन्तप।कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तवानघ ।।।।
हे परन्तप, तुझ्या सैन्यात, कोशात व मित्रांमध्ये कुशल आहे काय? हे नरव्याघ्र, हे अनघ, तुझे पुत्र-पौत्रही सकुशल आहेत काय?
Verse 10
सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत्।विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वित:।।।।
महातेजस्वी राजा विश्वामित्र विनयाने वसिष्ठांना म्हणाला—“सर्वत्र कुशल आहे।”
Verse 11
कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ता: कथा: शुभा:।मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम्।।।।
ते दोघे धर्मनिष्ठ पुरुष बराच काळ शुभ व धर्म्य कथा करीत राहिले; परम आनंदाने युक्त होऊन ते परस्परांवर प्रसन्न झाले।
Verse 12
ततो वसिष्ठो भगवान् कथाऽन्ते रघुनन्दन ।विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव।।।।
हे रघुनंदना! नंतर कथांचा अंत झाल्यावर, भगवान वसिष्ठ जणू हसत हसत विश्वामित्रांना हे वचन म्हणाले।
Verse 13
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे।।।।
हे महाबल! तुझ्या आणि तुझ्या या अपरिमित सैन्याच्या यथोचित आतिथ्याची मला इच्छा आहे; कृपा करून माझा हा सत्कार स्वीकार.
Verse 14
सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम्।राजा त्वमतिथिश्रेष्ठ: पूजनीय: प्रयत्नत:।।।।
माझ्याकडून सिद्ध केलेला हा सत्कार आपण स्वीकारावा; आपण राजा आहात, अतिथीश्रेष्ठ आहात, म्हणून सर्व प्रयत्नांनी पूजनीय आहात.
Verse 15
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामति:।कृतमित्यब्रवीद्राजा प्रियवाक्येन मे त्वया।।।।
वसिष्ठांनी असे म्हटल्यावर महामती राजा विश्वामित्र म्हणाला—“पुरे झाले; तुझ्या प्रिय वचनांनीच माझे आतिथ्य झाले.”
Verse 16
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च।।।।सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजित:।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।।।
भगवन्! तुमच्या आश्रमात जे फल-मूल उपलब्ध आहे, पाद्य व आचमनीय जलासह, आणि सर्वाधिक तुमच्या दर्शनाने—मी सर्व प्रकारे सत्कारित झालो आहे. हे महाप्राज्ञ! आता मी प्रस्थान करतो; तुम्हाला नमस्कार असो, मैत्रीपूर्ण दृष्टीने माझ्याकडे पाहा.
Verse 17
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च।।1.52.16।।सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजित:।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।1.52.17।।
राजा असे बोलत असताना धर्मात्मा व उदारबुद्धी वसिष्ठांनी त्याला पुन्हा पुन्हा आतिथ्य स्वीकारण्याची विनंती केली.
Verse 18
एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठ:पुनरेव हि।न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुन:पुनरुदारधी:।।।।
राजा असे बोलत असताना धर्मात्मा व उदारबुद्धी वसिष्ठांनी त्याला पुन्हा पुन्हा आतिथ्य स्वीकारण्याची विनंती केली.
Verse 19
बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह।यथा प्रियं भगवतस्तथाऽस्तु मुनिपुङ्गव।।।।
गाधिपुत्र (विश्वामित्र) वसिष्ठांना म्हणाला— “ठीक आहे; हे मुनिश्रेष्ठ, भगवंतास जे प्रिय तेच तसे होवो.”
Verse 20
एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वर:।आजुहाव तत: प्रीत: कल्माषीं धूतकल्मष:।।।।
असे सांगितल्यावर महातेजस्वी, जप करणाऱ्यांत श्रेष्ठ, कल्मषरहित वसिष्ठ प्रसन्न झाले आणि मग त्यांनी कल्माषी (शबला) गाईला हाक मारली।
Verse 21
एह्येहि शबले क्षिप्रं श्रृणु चापि वचो मम।सबलस्यास्य राजर्षे:कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम्।।।।भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे।
हे शबले, लवकर ये, ये; माझे वचन ऐक. मी या बलवान् राजर्षीचा महार्ह भोजनाने सत्कार करण्याचा निश्चय केला आहे; तू माझ्यासाठी त्याची व्यवस्था कर.
Verse 22
यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम्।तत्सर्वं कामधुक्क्षिप्रमभिवर्ष कृते मम।।।।
हे कामधेनु, ज्याला जे जसे हवे, ते षड्रसांनी युक्त व आदराने परिपूर्ण असे सर्व माझ्यासाठी लवकर प्रकट कर.
Verse 23
रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम्।अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर।।।।
हे शबले, त्वरा कर; रसयुक्त अन्न, पान, लेह्य व चोष्य यांसह सर्व अन्नसामग्रीचा साठा निर्माण कर.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the negotiation of ātithya: Viśvāmitra’s courteous refusal (claiming simple offerings and darśana are sufficient) versus Vasiṣṭha’s repeated insistence that a distinguished guest and his army must be honored appropriately—testing how humility, obligation, and social rank are balanced within dharma.
The sarga teaches that dharma operates through reciprocal duties: the king is evaluated by welfare governance (subjects, treasury, army, allies), while the sage demonstrates that true hospitality is not mere abundance but disciplined intention, ritual capability, and reverence—where honoring the guest becomes a moral act sustaining social order.
The principal cultural landmark is Vasiṣṭha’s āśrama as an institution: it contains disciples, agnihotra, tapas routines, and a cultivated grove; it also preserves the full protocol of reception (āsana, pādya, ācamanīya, and offerings), culminating in Śabalā/Kāmadhenu as a symbolic resource of āśrama prosperity and ritual efficacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.