Sarga 5
अयोध्यानगरवर्णनम् (Description of Ayodhya and the Ikshvaku Royal Setting)
बालकाण्ड
या पाचव्या सर्गात प्रजापती/मनूपासून आरंभ होणारी विजयी राजांची प्राचीन सार्वभौम परंपरा सांगून ती इक्ष्वाकुवंशाशी जोडली आहे आणि त्याच पायावर रामायणकथेची कीर्ती प्रतिष्ठित केली आहे. सरयूतीरी वसलेल्या कोसलदेशाचा निर्देश करून, परंपरेने मनूने वसविलेली मानली जाणारी अयोध्या ही आदर्श राजधानी म्हणून उभी केली आहे. अयोध्या योजनेने मोजलेली, सुबक रचलेल्या राजमार्गांनी युक्त, शिस्तबद्ध नागरी व्यवस्थेने समृद्ध व रमणीय आहे. परिखा-प्राकारांनी सुरक्षित, द्वारे व बाजारांनी शोभित, कारागीर व व्यापाऱ्यांनी परिपूर्ण, प्रासाद व रत्नजडित भवनांनी विभूषित, वाद्य-गीतांच्या नादाने निनादणारी, उद्याने व आंब्याच्या बागांनी सजलेली आणि अन्न-धनसंपत्तीने परिपूर्ण—असा तिचा काव्यमय नगरवर्णनात आलेला चित्रपट आहे. येथे धनुर्विद्या व वनयुद्धात कुशल असे सहस्रों महारथी सज्ज आहेत; प्रजा वेद-वेदांगनिपुण, यज्ञकर्मपर, दानशील व सत्यनिष्ठ आहे. अशा धर्मसमृद्ध नगरपरिसरात राजा दशरथ विराजमान आहे असे दाखवून अयोध्येला धर्मयुक्त राज्यकारभाराची सजीव प्रतिमा ठरविले आहे।
Shlokas
Verse 1
.सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुन्धरा ।प्रजापतिमुपादाय नृपाणां जयशालिनाम् ।।।।
प्राचीन काळी प्रजापति मनूला आद्य मानून विजयशाली नृपांच्या वंशपरंपरेतील ज्यांचा अधिकार होता, ती ही कृत्स्न वसुंधरा त्यांचीच होती।
Verse 2
येषां स सगरो नाम सागरो येन खानित: ।षष्टि: पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पर्यवारयन् ।।।।
त्यांच्यात ‘सगर’ नावाचा राजा होता; ज्याने सागर (समुद्र) खणून काढला. तो जेव्हा प्रस्थान करी, तेव्हा त्याचे साठ हजार पुत्र त्याला सर्व बाजूंनी वेढून चालत।
Verse 3
इक्ष्वाकूणामिदं तेषां राज्ञां वंशे महात्मनाम् ।महदुत्पन्नमाख्यानं रामायणमिति श्रुतम् ।।।।
इक्ष्वाकुवंशातील महात्मा राजांच्या परंपरेत हे महान आख्यान उत्पन्न झाले; जे जगात ‘रामायण’ या नावाने प्रसिद्ध म्हणून श्रवणास येते।
Verse 4
तदिदं वर्तयिष्यामि सर्वं निखिलमादित: ।धर्मकामार्थसहितं श्रोतव्यमनसूयया ।।।।
म्हणून मी हे सर्व आख्यान आद्यंत निखिलपणे सांगणार आहे—धर्म, अर्थ व काम यांनी युक्त हे चरित्र अनसूया, म्हणजे दोषदृष्टी न ठेवता, श्रवणीय आहे।
Verse 5
कोसलो नाम मुदितस्स्फीतो जनपदो महान् ।निविष्टस्सरयूतीरे प्रभूतधनधान्यवान् ।।।।
कोसल नावाचा एक महान जनपद होता—आनंदी व समृद्ध—सरयूच्या तीरावर वसलेला, धन-धान्याने परिपूर्ण।
Verse 6
अयोध्या नाम नगरी तत्रासील्लोकविश्रुता ।मनुना मानवेन्द्रेण या पुरी निर्मिता स्वयम् ।।।।
त्या देशात ‘अयोध्या’ नावाची लोकविश्रुत नगरी होती; मानवांचा अधिपती मनु यांनी ती पुरी स्वतः निर्माण केली होती।
Verse 7
आयता दश च द्वे च योजनानि महापुरी ।श्रीमती त्रीणि विस्तीर्णा सुविभक्तमहापथा ।।।।
ती महापुरी बारा योजन लांब व तीन योजन रुंद होती; श्रीसमृद्ध होती आणि तिचे विशाल मार्ग सुयोग्य रीतीने विभागलेले व सुव्यवस्थित होते।
Verse 8
राजमार्गेण महता सुविभक्तेन शोभिता ।मुक्तपुष्पावकीर्णेन जलसिक्तेन नित्यश: ।।।।
ती पुरी विशाल, सुविभक्त राजमार्गाने शोभून दिसत असे; ताज्या पुष्पांनी विखुरलेली आणि नित्य जलशिंपडणीने शीतल व पवित्र भासत असे।
Verse 9
तां तु राजा दशरथो महाराष्ट्रविवर्धन: ।पुरीमावासयामास दिवं देवपतिर्यथा ।।।।
त्या पुरीत महाराज दशरथ—जे आपल्या महान राज्याची समृद्धी वाढवीत—देवाधिपती इंद्र जसा स्वर्गात वास करतो तसा निवास करीत होते।
Verse 10
कवाटतोरणवतीं सुविभक्तान्तरापणाम् ।सर्वयन्त्रायुधवतीमुपेतां सर्वशिल्पिभि: ।।।।
त्या नगरीत कवाटांसह तोरणद्वारे होती, अंतर्गत बाजारपेठा सुबक विभागलेल्या होत्या; ती सर्व प्रकारच्या यंत्रे व आयुधांनी युक्त होती आणि सर्व शिल्पांचे कारागीर तेथे उपस्थित होते।
Verse 11
सूतमागधसम्बाधां श्रीमतीमतुलप्रभाम् ।उच्चाट्टालध्वजवतीं शतघ्नीशतसङ्कुलाम् ।।।।
ती सूत व मागधांनी गजबजलेली, श्रीसमृद्ध व अतुल तेजस्वी होती; उंच अट्टालकांवर ध्वज फडकत आणि शेकडो शतघ्नींनी ती दाटलेली होती।
Verse 12
वधूनाटकसङ्घैश्च संयुक्तां सर्वत: पुरीम् ।उद्यानाम्रवणोपेतां महतीं सालमेखलाम् ।।।।
ती महानगरी सर्वत्र वधू-नाटकाच्या (नर्तकी-अभिनेत्रींच्या) संघांनी संयुक्त होती; उद्याने व आंब्याच्या वनांनी युक्त होती आणि जणू सालवृक्षांच्या मेखलेने विस्तीर्णपणे वेढलेली होती।
Verse 13
दुर्गगम्भीरपरिघां दुर्गामन्यैर्दुरासदाम् ।वाजिवारणसम्पूर्णां गोभिरुष्ट्रै: खरैस्तथा ।।।।
तो दुर्ग गहिरी परिखा व दृढ परिघांनी संरक्षित असल्याने इतरांस दुर्गम व दुरासद होता; त्यात घोडे व हत्ती भरपूर होते, तसेच गायी, उंट व खेचरही विपुल होते।
Verse 14
सामन्तराजसङ्घैश्च बलिकर्मभिरावृताम् ।नानादेशनिवासैश्च वणिग्भिरुपशोभिताम् ।।।।
ती नगरी शेजारच्या सामंत राजांच्या समूहांनी—जे कर-भेट अर्पण करीत होते—परिवेष्टित होती आणि अनेक देशांत राहणाऱ्या वणिकांनी सुशोभित झाली होती।
Verse 15
प्रासादै रत्नविकृतै: पर्वतैरुपशोभिताम् ।कूटागारैश्च सम्पूर्णामिन्द्रस्येवामरावतीम् ।।।।
रत्नांनी अलंकृत, पर्वतासारख्या उंच प्रासादांनी ती शोभून दिसत होती; कूटागारांनी परिपूर्ण होऊन ती इंद्राच्या अमरावतीसारखी भासत होती।
Verse 16
चित्रामष्टापदाकारां नरनारीगणैर्युताम् ।सर्वरत्नसमाकीर्णां विमानगृहशोभिताम् ।।।।
ती नगरी विलक्षण व रम्य, अष्टापदाच्या आकारात रचलेली होती; नर-नारींच्या समूहांनी परिपूर्ण, सर्व प्रकारच्या रत्नांनी आकीर्ण आणि बहुमजली विमानसदृश गृहांनी शोभित होती।
Verse 17
गृहगाढामविच्छिद्रां समभूमौ निवेशिताम् ।शालितण्डुलसम्पूर्णामिक्षुकाण्डरसोदकाम् ।।।।
ती नगरी घरांनी दाट भरलेली, कुठेही मोकळी जागा न ठेवणारी; समभूमीवर वसवलेली; शाली-तांदूळ व उत्तम धान्यांनी परिपूर्ण आणि उसाच्या रसासारख्या मधुर पाण्याने युक्त होती।
Verse 18
दुन्दुभीभिर्मृदङ्गैश्च वीणाभि: पणवैस्तथा ।नादितां भृशमत्यर्थं पृथिव्यां तामनुत्तमाम् ।।।।
दुंदुभी, मृदंग, वीणा आणि पणव अशा वाद्यांच्या निनादाने ती नगरी अत्यंत व प्रचंड रीतीने गजरत असे; पृथ्वीवर ती अनुपम होती।
Verse 19
विमानमिव सिद्धानां तपसाधिगतं दिवि ।सुनिवेशितवेश्मान्तां नरोत्तमसमावृताम् ।।।।
तपस्येने सिद्धांनी दिव्य लोकात प्राप्त केलेल्या विमानासारखी ती पुरी होती; तिच्या गृहपंक्ती अत्यंत सुबक रचलेल्या होत्या आणि ती नरोत्तम पुरुषांनी परिपूर्ण होती।
Verse 20
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।।।सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।।।तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।।।
त्या नगरीत अशा सहस्रों महारथी भरले होते—जे लघुहस्त, कुशल होते; जे एकाकी व निरुपाय जनांवर बाण सोडीत नसत; आणि पळणाऱ्या शत्रूचा पाठलाग करताना शब्दावरूनही लक्ष्यभेद करू शकत. वनात ते गर्जणारे, मत्त सिंह-व्याघ्र-वराह यांना तीक्ष्ण शस्त्रांनी व बाहुबलानेही ठार करीत. अशा अयोध्येत तेव्हा राजा दशरथ निवास करून राज्य करीत होता।
Verse 21
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् । शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने । हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: । पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
ती अयोध्या अग्निहोत्रधारी, गुणवान, वेद व षडङ्गांमध्ये पारंगत अशा श्रेष्ठ द्विजांनी वेढलेली होती; सहस्रदान करणारे, सत्यनिष्ठ, महात्मे, महर्षिसदृश व विशेष ऋषीही तेथे विराजमान होते।
Verse 22
ये च बाणैर्न विध्यन्ति विविक्तमपरापरम् ।शब्दवेध्यं च विततं लघुहस्ता विशारदा: ।।1.5.20।। सिंहव्याघ्रवराहाणां मत्तानां नर्दतां वने ।हन्तारो निशितैश्शस्त्रैर्बलाद्बाहुबलैरपि ।।1.5.21।। तादृशानां सहस्रैस्तामभिपूर्णां महारथै: ।पुरीमावासयामास राजा दशरथस्तदा ।।1.5.22।।
अशा सहस्रों महारथींनी ती पुरी परिपूर्ण झाली; तेव्हा राजा दशरथाने त्या नगरीतच आपला निवास केला।
Verse 23
तामग्निमद्भिर्गुणवद्भिरावृतांद्विजोत्तमैर्वेदषडङ्गपारगै: ।सहस्रदैस्सत्यरतैर्महात्मभिर्महर्षिकल्पै ऋषिभिश्च केवलै: ।।।।
ती अयोध्या अग्निहोत्रधारी, गुणवान, वेद व षडङ्गांमध्ये पारंगत अशा श्रेष्ठ द्विजांनी वेढलेली होती; सहस्रदान करणारे, सत्यनिष्ठ, महात्मे, महर्षिसदृश व विशेष ऋषीही तेथे विराजमान होते।
Verse 24
त्या नगरीभोवती दुर्गम व गहिरी परिखा (खंदक) होती, म्हणून ती शत्रूंना दुर्जेय व दुर्गम होती. ती घोडे व हत्ती यांनी परिपूर्ण होती; तसेच गायी, उंट व गाढवे यांच्याही समृद्धीने भरलेली होती।
Frequently Asked Questions
Rather than a single dilemma, the sarga presents a normative action-model: the construction and maintenance of a capital whose prosperity, security, learning, and restraint embody rājadharma—culminating in Daśaratha’s residence as the rightful ruler within that ordered civic space.
The chapter implies that dharma is institutional and environmental: a righteous city is not only wealth-bearing but also disciplined—fortified yet cultured, militarily capable yet ethically bounded, and sustained by truth, charity, and Vedic learning.
Kośala on the Sarayū and the famed city of Ayodhyā are central; culturally, the passage highlights planned highways and markets, fortified moats, ritual fire practice, Veda–Vedāṅga scholarship, and courtly arts (music, dance, architecture) as markers of a mature civilization.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.