Sarga 49
अहल्याशापमोक्षः — The Release of Ahalya and Indra’s Restoration
बालकाण्ड
या सर्गात दैवी-यज्ञप्रसंग आणि धर्मपुनर्स्थापनेची कथा एकत्र गुंफली आहे. गौतमांच्या तपश्चर्येत विघ्न आणणे व परस्त्रीमर्यादा भंग करणे यामुळे शापग्रस्त झालेला इंद्र आपली हानी व लज्जा विलापून, अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून, देवांकडे उपाय मागतो. अग्नीच्या आज्ञेने पितृदेव मेषाचे वृषण इंद्रास प्रत्यारोपित करतात; त्यामुळे यज्ञपरंपरेत वृषणच्छिन्न मेषही हविर्भागासाठी ग्राह्य—अशी रूढी प्रस्थापित होते. यानंतर विश्वामित्र रामाला गौतमाश्रमात प्रवेश करण्यास सांगतात—रामाच्या आगमनापर्यंत शापाने अदृश्य झालेल्या अहल्येचा मोक्ष रामामुळेच होणार होता. विश्वामित्रासह राम-लक्ष्मण अहल्येचे दर्शन घेतात; धुक्याआड चंद्रप्रभा व सूर्यसदृश तेज अशा उपमांनी तिच्या तपस्येने शुद्ध झालेल्या दीप्तीचे वर्णन केले आहे. शापकाल संपताच दोघे भाऊ तिच्या चरणांना स्पर्श करतात; अहल्या पाद्य-अर्घ्यादींनी अतिथिसत्कार करते. मग पुष्पवृष्टी, दुंदुभिनाद, गंधर्व-अप्सरांचे गायन-नर्तन असा दिव्य उत्सव होतो. गौतम मुनी अहल्येसह पुनर्मिलन करून रामाचा सन्मान करतात व पुन्हा तपश्चर्येत प्रवृत्त होतात. त्यानंतर राम मिथिलेकडे प्रस्थान करतो.
Shlokas
Verse 1
अफलस्तु ततश्शक्रो देवानग्निपुरोगमान्।अब्रवीत्त्रस्तवदनस्सर्षिस्सङ्घान् सचारणान्।।।।
त्यानंतर पुरुषत्वहरित शक्र (इंद्र) भयभीत मुखाने, अग्निप्रमुख देवांना तसेच ऋषिसंघ व चारणांसह सर्वांना संबोधून बोलला।
Verse 2
कुर्वता तपसो विघ्नं गौतमस्य महात्मन:।क्रोधमुत्पाद्य हि मया सुरकार्यमिदं कृतम्।।।।
महात्मा गौतमांच्या तपश्चर्येत विघ्न घालून मी त्यांचा क्रोध उत्पन्न केला; देवकार्य साधण्यासाठीच हे कर्म मी केले.
Verse 3
अफलोऽस्मि कृतस्तेन क्रोधात्सा च निराकृता।शापमोक्षेण महता तपोऽस्यापहृतं मया।।।।
त्यांच्या क्रोधामुळे मी वीर्यहीन झालो आणि तीही परित्यक्ता झाली. या महान शाप व त्याच्या मोक्षविधीमुळे माझ्यामुळे त्यांचे तपोबल क्षीण झाले.
Verse 4
तस्मात्सुरवरास्सर्वे सर्षिस्सङ्घास्सचारणा: ।सुरसाह्यकरं सर्वे सफलं कर्तुमर्हथ।।।।
म्हणून, हे देवश्रेष्ठांनो—ऋषिसंघ व चारणांसह—मी देवहितासाठी हे कर्म केले आहे; ते सर्वांनी सफल करून मला पुन्हा पूर्णत्व द्यावे.
Verse 5
शतक्रतोर्वचश्श्रुत्वा देवास्साग्निपुरोगमा:।पितृदेवानुपेत्याहु स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।।।।
शतक्रतु (इंद्र) याचे वचन ऐकून, अग्नीच्या नेतृत्वाखाली देवगण सर्व मरुद्गणांसह पितृदेवांकडे गेले आणि त्यांना असे म्हणाले.
Verse 6
अयं मेषस्सवृषणश्शक्रो ह्यवृषण: कृत:।मेषस्य वृषणौ गृह्य शक्रायाऽशु प्रयच्छथ।।।।
हा मेष वृषणयुक्त आहे; परंतु शक्र (इंद्र) वृषणहीन केला गेला आहे। मेषाचे वृषण घेऊन त्वरित शक्राला अर्पण करा।
Verse 7
अफलस्तु कृतो मेष: परां तुष्टिं प्रदास्यति।भवतां हर्षणार्थाय ये च दास्यन्ति मानवा:।।1.49.7।।
वृषणहीन केला तरी हा मेष परम तृप्ती देईल—तुमच्या हर्षासाठी आणि जे मनुष्य याचे अर्पण करतील त्यांच्याही आनंदासाठी।
Verse 8
अग्नेस्तु वचनं श्रुत्वा पितृदेवास्समागता:।उत्पाट्य मेषवृषणौ सहस्राक्षे न्यवेशयन्।।।।
अग्नीचे वचन ऐकून पितृदेवता एकत्र झाले; त्यांनी मेषाचे वृषण उपटून सहस्राक्ष (इंद्र) याच्यावर स्थापित केले।
Verse 9
तदा प्रभृति काकुत्स्थ पितृदेवास्समागता:।अफलान् भुञ्जते मेषान् फलैस्तेषामयोजयन्।।।।
हे काकुत्स्थ! त्या वेळेपासून एकत्र झालेल्या पितृदेवता वृषणहीन मेषांचेच हविर्भाग स्वीकारतात, कारण वृषण इंद्रास जोडले गेले।
Verse 10
इन्द्रस्तु मेषवृषणस्तदाप्रभृति राघव।गौतमस्य प्रभावेन तपसश्च महात्मन:।।।।
हे राघवा! त्या वेळेपासून इंद्र मेषवृषण झाला—हे महात्मा गौतमांच्या तपस्येच्या प्रभावामुळे घडले।
Verse 11
तदागच्छ महातेज आश्रमं पुण्यकर्मण:।तारयैनां महाभागामहल्यां देवरूपिणीम्।।।।
म्हणून, हे महातेजस्वी! पुण्यकर्मी गौतमांच्या आश्रमास ये. तेथे बंधनावस्थेत असलेल्या देवस्वरूपिणी महाभागा अहल्येचा उद्धार कर.
Verse 12
विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघवस्सहलक्ष्मण:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य तमाश्रममथाविशत्।।।।
विश्वामित्रांचे वचन ऐकून राघव लक्ष्मणासह, विश्वामित्रांना अग्रभागी मान देऊन त्या आश्रमात प्रविष्ट झाला.
Verse 13
ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम्।लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरै:।।।।प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव।स तुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव।।।।मध्येंऽभसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव।
तेव्हा त्याने महाभागा अहल्येला पाहिले—तपस्येने तेजस्वी झालेली—जी लोक, देव व असुर एकत्र आले तरीही दुर्निरीक्ष्य होती. ती जणू धात्र्याने विशेष प्रयत्नाने घडविलेली दिव्य मायामयी प्रतिमा; धुके व मेघांनी आच्छादित पूर्णचंद्रप्रभेसारखी, आणि जलाच्या मध्यातूनही दुर्धर्षपणे चमकणाऱ्या सूर्यप्रभेसारखी।
Verse 14
ददर्श च महाभागां तपसा द्योतितप्रभाम्।लोकैरपि समागम्य दुर्निरीक्ष्यां सुरासुरै:।।1.49.13।।प्रयत्नान्निर्मितां धात्रा दिव्यां मायामयीमिव।स तुषारावृतां साभ्रां पूर्णचन्द्रप्रभामिव।।1.49.14।। मध्येंऽभसो दुराधर्षां दीप्तां सूर्यप्रभामिव।
येथे तोच वर्णनभाग पुढे/पुनः येतो—राघवाने तपस्येने दीप्त झालेल्या महाभागा अहल्येला पाहिले; जी देव-असुरांसह सर्वांच्या समागमातही दुर्निरीक्ष्य होती. ती जणू धात्र्याने विशेष प्रयत्नाने घडविलेली दिव्य मायामयी प्रतिमा—धुके व मेघांनी झाकलेल्या पूर्णचंद्रप्रभेसारखी, आणि जलाच्या मध्यातूनही दुर्धर्षपणे चमकणाऱ्या सूर्यप्रभेसारखी।
Verse 15
सा हि गौतमवाक्येन दुर्निरीक्ष्या बभूव ह।।।।त्रयाणामपि लोकानां यावद्रामस्य दर्शनम्।
गौतमांच्या वचनामुळे ती अशी दुर्निरीक्ष्य झाली होती की तीनही लोकांनाही ती दिसणे कठीण होते—रामांचे दर्शन होईपर्यंत।
Verse 16
शापस्यान्तमुपागम्य तेषां दर्शनमागता।।।।राघवौ तु ततस्तस्या: पादौ जगृहतुस्तदा।
शापाचा अंत होताच ती त्यांच्या दृष्टीस पडली. तेव्हा दोन्ही राघवांनी भक्तिभावाने तिचे चरण धरून नमस्कार केला.
Verse 17
स्मरन्ती गौतमवच: प्रतिजग्राह सा च तौ।।।।पाद्यमर्घ्यं तथाऽऽतिथ्यं चकार सुसमाहिता।प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा।।।।
गौतमांचे वचन स्मरून तिने त्या दोघांचे यथोचित सत्काराने स्वागत केले. सुसमाहित मनाने पाद्य, अर्घ्य व आतिथ्यसेवा विधिपूर्वक केली; आणि काकुत्स्थ रामांनीही परंपरेने सांगितलेल्या विधीनुसार ते कर्म स्वीकारले.
Verse 18
स्मरन्ती गौतमवच: प्रतिजग्राह सा च तौ।।1.49.17।।पाद्यमर्घ्यं तथाऽऽतिथ्यं चकार सुसमाहिता।प्रतिजग्राह काकुत्स्थो विधिदृष्टेन कर्मणा।।1.49.18।।
गौतमांचे वचन स्मरून तिने त्या दोघांचे आदराने स्वागत केले. तिने पाद्य, अर्घ्य व आतिथ्यसेवा पूर्ण सावधानतेने केली; आणि काकुत्स्थ रामांनीही विधिसिद्ध कर्माने ते स्वीकारले.
Verse 19
पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनै:।गन्धर्वाप्सरसां चैव महानासीत्समागम:।।।।
देवदुंदुभींच्या निनादासह महान पुष्पवृष्टी झाली. तसेच गंधर्व व अप्सरांचा एक भव्य समागमही तेथे झाला.
Verse 20
साधु साध्विति देवास्तामहल्यां समपूजयन्।तपोबलविशुद्धाङ्गी गौतमस्य वशानुगाम्।।।।
देवांनी ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत अहल्येचा सन्मान केला—तपोबलाने जिने देह शुद्ध केला होता आणि जी गौतमांच्या आज्ञाधीन राहून त्यांच्या वशाचे अनुसरण करीत होती.
Verse 21
गौतमोऽपि महातेजा अहल्यासहितस्सुखी।रामं सम्पूज्य विधिवत्तपस्तेपे महातपा:।।।।
महातेजस्वी महातपस्वी गौतमही अहल्येसह आनंदित होऊन, विधिपूर्वक रामांचे यथायोग्य पूजन करून, पुन्हा तपश्चर्येत प्रवृत्त झाले.
Verse 22
रामोऽपि परमां पूजां गौतमस्य महामुने:।सकाशाद्विधिवत्प्राप्य जगाम मिथिलां तत:।।।।
रामानेही महामुनी गौतमांच्या सान्निध्यातून विधिपूर्वक परम सत्कार प्राप्त करून, तेथून पुढे मिथिलेकडे प्रस्थान केले।
Frequently Asked Questions
The sarga presents the consequences of Indra’s misconduct and interference with a sage’s austerities, showing how transgression against marital and ascetic boundaries triggers curse, social rupture, and the need for restitution within a cosmic-ritual order.
Tapas and dharma are depicted as real forces that shape visibility, honor, and cosmic balance: wrongdoing yields tangible loss, while purification and rightful intervention (Rāma’s touch and Ahalyā’s disciplined hospitality) restore order without erasing accountability.
Gautama’s āśrama functions as the cultural landmark of ascetic authority and ritual hospitality (pādya–arghya–ātithya), while the narrative transition toward Mithilā signals the next socio-political milestone leading to Janaka’s court and the marriage episode.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.