Sarga 36
बालकाण्ड सर्ग ३६ — गङ्गा-प्रभवप्रश्नः, शिवतेजोधारणं, कार्त्तिकेय-जन्म, उमाशापः
बालकाण्ड
राम व लक्ष्मण विश्वामित्रांची कथा ऐकून तिची स्तुती करतात आणि विचारतात—गंगा ‘त्रिपथगा’ (तीन लोकांत प्रवाहित) म्हणून का प्रसिद्ध आहे, आणि कोणत्या कर्मांनी तिची पावनता सिद्ध झाली? तेव्हा विश्वामित्र शिव-उमा यांवर आधारलेली कारणकथा सांगू लागतात. शिव-उमांचा संयोग शंभर दिव्यवर्षे चालतो, तरी संतती होत नाही. ब्रह्मदेवांच्या नेतृत्वाखाली देवांना भीती वाटते की शिवाच्या तेजापासून पुत्र झाला तर त्याची शक्ती लोकांना असह्य ठरेल. ते त्रैलोक्यहितासाठी शिवाला ते तेज आवरून धारण करण्याची विनंती करतात. शिव मान्य करतो; पण विचारतो—तेज बाहेर पडल्यास ते कोण धारण करील? देव धरा (पृथ्वी) हिला पात्र ठरवतात. शिव तेज पृथ्वीवर सोडतो; वायूच्या सहाय्याने अग्नी ते ग्रहण करून नेतो. त्यातून श्वेतपर्वत आणि प्रज्वलित शरवणवन निर्माण होते, आणि तेथे अग्निजात महाबली कार्त्तिकेयाचा जन्म होतो. देव-ऋषी शिव-उमांची पूजा करतात; पण व्यत्ययामुळे क्रुद्ध झालेली उमा देवांना शाप देते—तुमच्या पत्नी अपत्यहीन राहतील; आणि पृथ्वीला शाप देते—ती अनेक रूपे धारण करील, अनेक स्वामी असतील, तरी पुत्रप्रसवसुखापासून वंचित राहील. मग विश्वामित्र ‘पर्वतनंदिनी’ प्रसंग समाप्त करून गंगाजन्मकथेच्या दिशेने सेतू बांधतो.
Shlokas
Verse 1
उक्तवाक्ये मुनौ तस्मिन्नुभौ राघवलक्ष्मणौ।प्रतिनन्द्य कथां वीरावूचतुर्मुनिपुङ्गवम्।।।।
त्या मुनींचे वचन संपल्यावर, कथेला अनुमोदन देत, दोन्ही वीर—राम व लक्ष्मण—मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रांना म्हणाले।
Verse 2
धर्मयुक्तमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया ।दुहितुश्शैलराजस्य ज्येष्ठाया वक्तुमर्हसि।।।।विस्तरं विस्तरज्ञोऽसि दिव्यमानुषसम्भवम्।
हे ब्रह्मन्! आपण धर्मयुक्त असे हे परम आख्यान सांगितले आहे. म्हणून पर्वतराजाच्या ज्येष्ठ कन्येची कथा आणि देव-मानवांमध्ये घडलेले दिव्य प्रसंग— आपण विस्तार जाणणारे आहात— कृपया सविस्तर सांगावे.
Verse 3
त्रीन् पथो हेतुना केन प्लावयेल्लोकपावनी।।।।कथं गङ्गा त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा।त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभि: कैस्समन्विता।।।।
हे धर्मज्ञ! लोकपावनी गंगा कोणत्या कारणाने तिन्ही पथांना प्लावित करते? आणि त्रिपथगा म्हणून विख्यात, त्रिलोकीतील श्रेष्ठ सरिता गंगा कोणत्या कर्मांमुळे अशी सामर्थ्ययुक्त झाली?
Verse 4
त्रीन् पथो हेतुना केन प्लावयेल्लोकपावनी।।1.36.3।।कथं गङ्गा त्रिपथगा विश्रुता सरिदुत्तमा।त्रिषु लोकेषु धर्मज्ञ कर्मभि: कैस्समन्विता।।1.36.4।।
हे धर्मज्ञ! लोकपावनी गंगा कोणत्या कारणाने तिन्ही पथांना प्लावित करते? आणि त्रिपथगा म्हणून विख्यात, त्रिलोकीतील श्रेष्ठ सरिता गंगा कोणत्या कर्मांमुळे अशी सामर्थ्ययुक्त झाली?
Verse 5
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रस्तपोधन:।निखिलेन कथां सर्वामृषिमध्ये न्यवेदयत्।।।।
काकुत्स्थाने असे म्हणताच, तप हेच ज्यांचे धन होते त्या विश्वामित्रांनी ऋषिमंडळींच्या मध्ये संपूर्ण कथा सविस्तरपणे सांगितली।
Verse 6
पुरा राम कृतोद्वाहो नीलकण्ठो महातपा:।दृष्ट्वा च स्पृहया देवीं मैथुनायोपचक्रमे।।।।
पूर्वकाळी, हे राम, महातपस्वी नीलकंठाने देवीशी विवाह करून, तिला स्पृहाभावाने पाहून दाम्पत्य-संयोगासाठी प्रयत्न आरंभ केला।
Verse 7
शितिकण्ठस्य देवस्य दिव्यं वर्षशतं गतम्।न चापि तनयो राम तस्यामासीत् परन्तप।।।।
हे राम, परंतप! त्या देव शितिकंठाचे शंभर दिव्य वर्षे लोटली, तरीही तिच्यापासून कोणताही पुत्र झाला नाही।
Verse 8
ततो देवास्समुद्विग्ना: पितामहपुरोगमा:।यदिहोत्पद्यते भूतं कस्तत्प्रतिसहिष्यते।।।।
तेव्हा पितामह ब्रह्माच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव अत्यंत व्याकुळ झाले—“इथे जर आत्ताच एखादे अपत्य उत्पन्न झाले, तर त्या प्रचंड सामर्थ्याला कोण तोंड देईल?”
Verse 9
अभिगम्य सुरास्सर्वे प्रणिपत्येदमब्रुवन्।देव देव महादेव लोकस्यास्य हिते रत ।।।।सुराणां प्रणिपातेन प्रसादं कर्तुमर्हसि।
मग सर्व देव (शिवाजवळ) जाऊन नमस्कार करून म्हणाले—“देवाधिदेव महादेव! आपण या लोकाच्या हितासाठी सदैव तत्पर आहात; आमच्या देवांच्या प्रणामाने प्रसन्न होऊन कृपा करावी।”
Verse 10
न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजस्सुरोत्तम ।।।।ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर।त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय ।।।।
हे सुरोत्तम! तुझे तेज लोकांना धारण करता येणार नाही. ब्राह्मसंयमाने युक्त होऊन, देवी (उमा) सहित तप आचर; त्रैलोक्याच्या हितासाठी, तुझे तेज तुझ्याच तेजात धारण कर।
Verse 11
न लोका धारयिष्यन्ति तव तेजस्सुरोत्तम ।।1.36.10।।ब्राह्मेण तपसा युक्तो देव्या सह तपश्चर।त्रैलोक्यहितकामार्थं तेजस्तेजसि धारय ।।1.36.11।।
हे सुरोत्तम! तुझे तेज लोकांना धारण करता येणार नाही. ब्राह्मसंयमाने युक्त होऊन, देवी (उमा) सहित तप आचर; त्रैलोक्याच्या हितासाठी, तुझे तेज तुझ्याच तेजात धारण कर।
Verse 12
देवतानां वचश्श्रुत्वा सर्वलोकमहेश्वर:।बाढमित्यब्रवीत्सर्वान्पुनश्चैवमुवाच ह ।।।।
देवतांचे वचन ऐकून सर्वलोकमहेश्वर महादेव सर्वांना म्हणाले—“बाढम् (तथास्तु)”—आणि मग पुढे असे बोलले।
Verse 13
धारयिष्याम्यहं तेजस्तेजस्येव सहोमया।त्रिदशा: पृथिवी चैव निर्वाणमधिगच्छतु।।।।
उमेसह मी माझ्याच तेजात हे तेज धारण करीन; त्रिदश देवगण आणि पृथ्वी—दोघेही निर्वाणरूपी शांती प्राप्त करो।
Verse 14
यदिदं क्षुभितं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम्।धारयिष्यति कस्तन्मे ब्रुवन्तु सुरसत्तमा:।।।।
जर माझे हे अनुपम तेज आपल्या स्थानापासून क्षुब्ध होऊन निघाले, तर ते कोण धारण करील? हे सुरश्रेष्ठांनो, मला सांगा।
Verse 15
एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्वृषभध्वजम्।यत्तेज: क्षुभितं ह्येतत्तद्धरा धारयिष्यति।।।।
असे ऐकून सर्व देवांनी वृषभध्वजाला उत्तर दिले—“हे जे क्षुब्ध तेज आहे, ते धरा (पृथ्वी) धारण करील.”
Verse 16
एवमुक्तस्सुरपति: प्रमुमोच महीतले।तेजसा पृथिवी येन व्याप्ता सगिरिकानना।।।।
असे सांगितल्यावर सुरपति (शिव) यांनी ते पृथ्वीवर मुक्त केले; त्या तेजाने पर्वत-वनांसह सारी पृथ्वी व्यापून गेली।
Verse 17
ततो देवा: पुनरिदमूचुश्चाथ हुताशनम्।प्रविश त्वं महातेजो रौद्रं वायुसमन्वित:।।।।
तेव्हा देवांनी पुन्हा हुताशन अग्नीला म्हटले— “हे महातेजस्वी! वायूसह रुद्रसम्भव या प्रचंड तेजात प्रवेश कर.”
Verse 18
तदग्निना पुनर्व्याप्तं सञ्जातश्श्वेतपर्वत:।दिव्यं शरवणं चैव पावकादित्यसन्निभम्।।।।यत्र जातो महातेजा: कार्तिकेयोऽग्निसम्भव:।
ते तेज अग्नीने पुन्हा व्यापून श्वेतपर्वत झाले; आणि तेच दिव्य शरवण बनले— पावक व आदित्याप्रमाणे तेजस्वी— जिथे अग्निसंभव महातेजस्वी कार्तिकेयाचा जन्म झाला.
Verse 19
अथोमां च शिवं चैव देवास्सर्षिगणास्तदा।पूजयामासुरत्यर्थं सुप्रीतमनसस्तत:।।।।
त्यानंतर देवांनी ऋषिगणांसह, मन अत्यंत प्रसन्न करून, उमा आणि शिव—दोघांचीही परम भक्तीने पूजा केली.
Verse 20
अथ शैलसुता राम त्रिदशानिदमब्रवीत्।समन्युरशपत्सर्वान् क्रोधसंरक्तलोचना।।।।
तेव्हा, हे राम! शैलसुतेने देवांना हे वचन सांगितले; क्रोधाने लाल झालेल्या नेत्रांनी, रोषयुक्त होऊन तिने सर्वांना शाप दिला.
Verse 21
यस्मान्निवारिता चैव सङ्गति: पुत्रकाम्यया।अपत्यं स्वेषु दारेषु तस्मान्नोत्पादयिष्यथ।।1.36.21।।
पुत्रकाम्येने इच्छिलेली माझी संगती जेव्हा रोखली गेली, म्हणून तुम्ही आपल्या स्वतःच्या पत्नींपासून संतती उत्पन्न करणार नाही।
Verse 22
अद्यप्रभृति युष्माकमप्रजास्सन्तु पत्नय:।।।।एवमुक्त्वासुरान् सर्वान् शशाप पृथिवीमपि।
आजपासून तुमच्या पत्नी अपत्यहीन राहोत—असे म्हणून तिने सर्व देवांना शाप दिला आणि पृथ्वीलाही शाप दिला।
Verse 23
अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि।।।।न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषीकृता ।प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधे मम पुत्रमनिच्छती।।।।
हे अवने! तू एकरूप राहणार नाहीस; तू अनेक स्वाम्यांची भार्या होशील। आणि माझ्या क्रोधाने कलुषित होऊन—माझ्या पुत्राची इच्छा न केल्यामुळे—हे सुदुर्मेधे, तू पुत्रजन्य प्रीती प्राप्त करणार नाहीस।
Verse 24
अवने नैकरूपा त्वं बहुभार्या भविष्यसि।।1.36.23।।न च पुत्रकृतां प्रीतिं मत्क्रोधकलुषीकृता ।प्राप्स्यसि त्वं सुदुर्मेधे मम पुत्रमनिच्छती।।1.36.24।।
हे अवने! तू एकरूप राहणार नाहीस; तू अनेक स्वाम्यांची भार्या होशील। आणि माझ्या क्रोधाने कलुषित होऊन—माझ्या पुत्राची इच्छा न केल्यामुळे—हे सुदुर्मेधे, तू पुत्रजन्य प्रीती प्राप्त करणार नाहीस।
Verse 25
तान् सर्वान् व्रीडितान् दृष्ट्वा सुरान्सुरपतिस्तदा।गमनायोपचक्राम दिशं वरुणपालिताम्।।।।
ते सर्व देव लज्जित झालेले पाहून, तेव्हा देवाधिपतीने वरुणपालित पश्चिम दिशेकडे प्रस्थान करण्यास आरंभ केला।
Verse 26
स गत्वा तप आतिष्ठत्पार्श्वे तस्योत्तरे गिरौ।हिमवत्प्रभवे शृङ्गे सह देव्या महेश्वर:।।।।
तेथे जाऊन महेश्वरांनी देवीसह हिमवत्प्रभव शिखरावर, त्या पर्वताच्या उत्तरेकडील पार्श्वभागी, तपश्चर्या आरंभिली।
Verse 27
एष ते विस्तरो राम शैलपुत्र्या निवेदित:।गङ्गाया: प्रभवं चैव शृणु मे सहलक्ष्मण:।।।।
हे राम! शैलपुत्रीचा हा सविस्तर वृत्तान्त मी तुला सांगितला। आता लक्ष्मणासह माझ्याकडून गंगेच्या उत्पत्तीचेही वर्णन ऐक।
Frequently Asked Questions
The devas face a governance dilemma: how to protect the worlds from an uncontainable divine potency. Their action—petitioning Śiva to restrain and internalize his tejas for triloka-welfare—frames restraint of power as a dharmic necessity, not a denial of divinity.
Cosmic order depends on appropriate containment and channeling of śakti: even supreme energy must be regulated through tapas, consent, and suitable receptacles (Earth, then Agni with Vāyu). The sarga also teaches that ritual-cosmic interventions carry moral consequences, expressed through Umā’s shāpa.
Śvetaparvata and the Śaravaṇa reed-forest are presented as sacralized landscapes generated by divine energy, while Himavat’s northern peak becomes a tapas-site for Śiva and Umā; the mention of Varuṇa’s western direction functions as a ritual-geographic marker in epic space.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.