Sarga 35
गङ्गाजन्मवर्णनम् / The Origin of the Ganga (Tripathagā Narrative)
बालकाण्ड
पहाटे शोण नदीच्या तीरावर विश्वामित्र रामाला जागवून प्रातःकर्मे व पुढील प्रवासाची तयारी करतात. स्नान-आदि विधी झाल्यावर राम विचारतो—गंभीर, वाळूच्या काठांनी शोभणारी शोण कशी ओलांडू? तेव्हा विश्वामित्र पूर्वीच्या ऋषींनी चाललेल्या प्रस्थापित मार्गानेच जाण्याचा निर्देश देतात. अर्धा दिवस विविध अरण्यांतून प्रवास करून ते जह्नवी (गंगा) नदीकाठी पोहोचतात—तपस्व्यांनी पूजिलेली, हंस-क्रौंचांनी रम्य झालेली. ते गंगातीरावर मुक्काम करतात, स्नान करतात, पितरांना तर्पण देतात, अग्निहोत्र करतात आणि पवित्र शेषाचा प्रसाद घेतात. शुद्ध नदीकाठी सर्वजण विश्वामित्राभोवती बसून शांतचित्त होतात. यानंतर राम एक सूक्ष्म प्रश्न विचारतो—गंगेला ‘त्रिपथगा’ असे का म्हणतात, आणि ती तीन लोकांना पावन करून समुद्रात कशी प्रविष्ट झाली? या जिज्ञासेने प्रेरित होऊन विश्वामित्र गंगाजन्मकथा सांगू लागतात—पर्वतराज हिमवान, महान धातुनिधी, आणि त्यांची पत्नी मनोरमा (मेरूची कन्या) यांना दोन कन्या: ज्येष्ठा गंगा व कनिष्ठा उमा. देवकार्याकरिता देवांनी गंगेची याचना केली; हिमवान धर्मानुसार त्रैलोक्यहितासाठी तिला अर्पण करतो आणि देव कृतार्थ होऊन निघून जातात. उमा कठोर तप करून रुद्राशी विवाह पावते. शेवटी विश्वामित्र गंगेला स्वर्गगामिनी, पापहरिणी दिव्य नदी म्हणून प्रतिपादित करतात.
Shlokas
Verse 1
उपास्य रात्रिशेषं तु शोणाकूले महर्षिभि:।निशायां सुप्रभातायां विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.35.1।।
शोणा नदीच्या तीरावर महर्षींसह रात्रिशेष उपासून, शुभ प्रभातकाळी विश्वामित्र मुनींनी वचन उच्चारले।
Verse 2
सुप्रभाता निशा राम पूर्वा सन्ध्या प्रवर्तते।उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते गमनायाभिरोचय ।।1.35.2।।
हे राम! रात्रि सुप्रभात झाली आहे; प्रातःकाळची पूर्वा संध्या सुरू झाली आहे. उठा, उठा—तुझे कल्याण होवो; प्रवासासाठी सिद्ध हो.
Verse 3
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कृत्वा पौर्वाह्णिकीं क्रियाम् ।गमनं रोचयामास वाक्यं चेदमुवाच ह।।1.35.3।।
त्याचे वचन ऐकून रामाने पौर्वाह्णिकी क्रिया (प्रातःकृत्य) पूर्ण केली. मग प्रस्थानास संमती देऊन हे वचन उच्चारले.
Verse 4
अयं शोणश्शुभजलोऽगाध: पुलिनमण्डित:।कतरेण पथा ब्रह्मन् सन्तरिष्यामहे वयम्।।1.35.4।।
हे ब्रह्मन्! ही शोण नदी शुभ जलयुक्त, अतिगभीर व पुलिनांनी शोभलेली आहे. आम्ही कोणत्या मार्गाने हिला पार करू?
Verse 5
एवमुक्तस्तु रामेण विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ।एष पन्था मयोद्दिष्टो येन यान्ति महर्षय:।।1.35.5।।
रामाने असे म्हटल्यावर विश्वामित्र म्हणाले—“हा तोच मार्ग मी दाखविला आहे; याच पंथाने महर्षी जातात.”
Verse 6
एवमुक्ता महर्षयो विश्वामित्रेण धीमता।पश्यन्तस्ते प्रयाता वै वनानि विविधानि च।।1.35.6।।
धीमान विश्वामित्रांनी असे सांगितल्यावर ते महर्षी पुढे निघाले आणि मार्गातील विविध वनांचे दर्शन घेत गेले।
Verse 7
ते गत्वा दूरमध्वानं गतेऽर्धदिवसे तदा।जाह्नवीं सरितां श्रेष्ठां ददृशुर्मुनिसेविताम्।।1.35.7।।
ते दीर्घ मार्ग चालून गेले; अर्धा दिवस होताच त्यांनी मुनिसेवित, नद्यांमध्ये श्रेष्ठ अशी पवित्र जाह्नवी नदी पाहिली।
Verse 8
तां दृष्ट्वा पुण्यसलिलां हंससारससेविताम्।बभूवुर्मुदिता स्सर्वे मुनयस्सह राघवा:।।1.35.8।।
पुण्य जल असलेली, हंस व सारसांनी शोभित ती नदी पाहून, राघवांसह सर्व मुनि अत्यंत आनंदित झाले।
Verse 9
तस्यास्तीरे ततश्चक्रुस्त आवासपरिग्रहम्।ततस्स्नात्वा यथान्यायं सन्तर्प्य पितृदेवता:।।1.35.9।।हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धवि: ।विविशुर्जाह्नवीतीरे शुचौ मुदितमानसा:।।1.35.10।।विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्तत:।
त्यानंतर त्या नदीच्या तीरावर त्यांनी तात्पुरता निवास उभारला। मग विधिपूर्वक स्नान करून पितृदेवतांचे तर्पण केले, अग्निहोत्रात आहुती अर्पण केली, आणि अमृतासारख्या हवि-शेषाचे प्राशन करून प्रसन्न मनाने ते पवित्र जाह्नवी (गंगा) तीरावर गेले—महात्मा विश्वामित्रांना सर्व बाजूंनी वेढून।
Verse 10
तस्यास्तीरे ततश्चक्रुस्त आवासपरिग्रहम्।ततस्स्नात्वा यथान्यायं सन्तर्प्य पितृदेवता:।।1.35.9।।हुत्वा चैवाग्निहोत्राणि प्राश्य चामृतवद्धवि: ।विविशुर्जाह्नवीतीरे शुचौ मुदितमानसा:।।1.35.10।।विश्वामित्रं महात्मानं परिवार्य समन्तत:।
मग त्यांनी त्या नदीच्या तीरावर निवासाची व्यवस्था केली. विधिपूर्वक स्नान करून पितृदेवतांना तर्पण दिले; अग्निहोत्र केले आणि अमृतासारखा पवित्र हविर्भाग प्रसादरूपाने ग्रहण केला. शुद्ध व आनंदित मनाने ते पवित्र जाह्नवीतीरी प्रविष्ट झाले आणि महात्मा विश्वामित्रांना सर्व बाजूंनी वेढून राहिले।
Verse 11
अथ तत्र तदा रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.35.11।। भगवन् श्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम्।त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम्।।1.35.12।।
तेव्हा तेथेच राम विश्वामित्रांना म्हणाला—“भगवन्, त्रिपथगा गंगा नदीविषयी मला ऐकायचे आहे। ती त्रैलोक्य व्यापून नद-नदीपति सागरापर्यंत कशी पोहोचली?”
Verse 12
अथ तत्र तदा रामो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.35.11।। भगवन् श्रोतुमिच्छामि गङ्गां त्रिपथगां नदीम्।त्रैलोक्यं कथमाक्रम्य गता नदनदीपतिम्।।1.35.12।।
रामाच्या वचनांनी प्रेरित होऊन महामुनी विश्वामित्रांनी गंगेचा जन्म आणि तिचा प्रवाह-विस्तार सांगण्यास आरंभ केला।
Verse 13
चोदितो रामवाक्येन विश्वामित्रो महामुनि:।वृद्धिं जन्म च गङ्गाया वक्तुमेवोपचक्रमे।।1.35.13।।
रामाच्या वचनांनी प्रेरित होऊन महामुनी विश्वामित्रांनी गंगेचा जन्म आणि तिचा प्रवाह-विस्तार सांगण्यास आरंभ केला।
Verse 14
शैलेन्द्रो हिमवान्नाम धातूनामाकरो महान्।तस्य कन्याद्वयं राम रूपेणाप्रतिमं भुवि।।1.35.14।।
“हे राम, हिमवान् नावाचा पर्वतराज धातू-रत्नांचा महान् भांडार आहे। त्याला दोन कन्या होत्या; पृथ्वीवर रूपाने त्या अनुपम होत्या।”
Verse 15
या मेरुदुहिता राम तयोर्माता सुमध्यमा।नाम्ना मनोरमा नाम पत्नी हिमवत: प्रिया।।1.35.15।।
हे राम! त्या दोघींची माता सुमध्यमा मेरुपर्वताची कन्या होती. ती हिमवानाची अत्यंत प्रिय पत्नी असून ‘मनोरमा’ या नावाने प्रसिद्ध होती.
Verse 16
तस्यां गङ्गेयमभवज्ज्येष्ठा हिमवतस्सुता।उमा नाम द्वितीयाभून्नाम्ना तस्यैव राघव।।1.35.16।।
हे राघव! त्या मनोरमेतून ही गंगा उत्पन्न झाली—हिमवानाची ज्येष्ठ कन्या. आणि त्याची दुसरी कन्या ‘उमा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली.
Verse 17
अथ ज्येष्ठां सुरास्सर्वे देवतार्थचिकीर्षया। शैलेन्द्रं वरयामासुर्गङ्गां त्रिपथगां नदीम्।।1.35.17।।
त्यानंतर देवकार्य साध्य करण्याच्या इच्छेने सर्व देवांनी शैलेंद्र हिमवानाकडे त्याची ज्येष्ठ कन्या—त्रिपथगा नदी गंगा—हिची याचना केली.
Verse 18
ददौ धर्मेण हिमवान् तनयां लोकपावनीम्।स्वच्छन्दपथगां गङ्गां त्रैलोक्यहितकाम्यया।।1.35.18।।
त्रैलोक्याच्या हिताची इच्छा धरून, धर्मानुसार हिमवानाने लोकपावनी, स्वच्छंदपथगामिनी अशी आपली कन्या गंगा अर्पण केली.
Verse 19
प्रतिगृह्य ततो देवास्त्रिलोकहितकारिण:।गङ्गामादाय तेऽगच्छन् कृतार्थेनान्तरात्मना।।1.35.19।।
मग त्रैलोक्यहितकारी देवांनी गंगेला स्वीकारले; तिला बरोबर घेऊन ते अंतःकरणाने कृतार्थ होऊन निघून गेले.
Verse 20
या चान्या शैलदुहिता कन्यासीद्रघुनन्दन।उग्रं सा व्रतमास्थाय तपस्तेपे तपोधना।।1.35.20।।
हे रघुनंदन! हिमवानाची दुसरी शैलदुहिता एक कन्या होती; तप हेच तिचे धन होते. तिने उग्र व्रत धारण करून घोर तप केले.
Verse 21
उग्रेण तपसा युक्तां ददौ शैलवरस्सुताम्।रुद्रायाप्रतिरूपाय उमां लोकनमस्कृताम्।।1.35.21।।
पर्वतश्रेष्ठ हिमवानाने उग्र तपाने युक्त, जगन्मान्य उमा हिला अनुपम रुद्राला अर्पण केले.
Verse 22
एते ते शैलराजस्य सुते लोकनमस्कृते।गङ्गा च सरितां श्रेष्ठा उमादेवी च राघव।।1.35.22।।
हे राघवा! या शैलराज हिमवानाच्या लोकनमस्कृत दोन कन्या आहेत—सरितांमध्ये श्रेष्ठ गंगा आणि देवी उमा सुद्धा।
Verse 23
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा त्रिपथगा नदी।खं गता प्रथमं तात गतिं गतिमतां वर ।।1.35.23।।
हे ताता, गतिमानांमध्ये श्रेष्ठा! त्रिपथगा नदी गंगा कशी प्रथम आकाशात गेली, हे सर्व मी तुला सांगितले आहे।
Verse 24
सैषा सुरनदी रम्या शैलेन्द्रस्य सुता तदा।सुरलोकं समारूढा विपापा जलवाहिनी।।1.35.24।।
तेव्हा तीच रम्य सुरनदी, शैलेन्द्राची कन्या, सुरलोकात आरूढ झाली—पापनाशिनी जलवाहिनी।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is not a conflict-choice but a dharmic procedure: the group’s transition from travel to sanctified conduct—bathing, pitṛ offerings, and agnihotra—showing that movement through geography is ethically framed by ritual responsibility and purity before receiving sacred narration.
Rāma’s inquiry models disciplined curiosity: cosmology is approached through respectful questioning, and knowledge is transmitted as ākhyāna by an authoritative teacher. The narrative links sacred geography (Ganga) with welfare ethics—Himavān’s gift is explicitly for triloka-hita, presenting generosity aligned with duty as a world-sustaining act.
Key landmarks include the Śoṇa River (as a crossing point and travel marker) and the Jahnavī/Ganga (as an ascetic-frequented sacred river). Cultural practices highlighted are dawn sandhyā observance, pitṛ-tarpaṇa (ancestral oblations), agnihotra, and the riverside āvāsa (ritualized encampment) that frames the reception of sacred history.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.