Sarga 32
कुशवंशवर्णनम् — The Line of Kuśa and the Disfigurement of Kuśanābha’s Daughters by Vāyu
बालकाण्ड
या सर्गात बालकाण्डातील धर्मदृष्टीच्या व्यापक पटावर कुशवंशाचा सूक्ष्म इतिहास मांडला आहे. ब्रह्मोत्पन्न, तपोनिष्ठ आणि सत्पुरुषांचा सन्मान करणारा कुश ऋषी वर्णिला आहे. त्याचे चार पुत्र—कुशाम्ब, कुशनाभ, अधूर्तरजस आणि वसु—धर्माने राज्य करीत नगरांची स्थापना करतात: कौशाम्बी, महोदय, धर्मारण्य आणि गिरिव्रज। वसुचे राज्य ‘वसुमती’ म्हणून प्रसिद्ध असून पाच पर्वतांच्या मध्ये वाहणारी सुमागधी/मागधी ही विख्यात नदीही वर्णिली आहे। यानंतर कथा कुशनाभाच्या घृताची अप्सरेपासून जन्मलेल्या शंभर कन्यांकडे वळते; उद्यानातील शोभेच्या प्रतिमांत त्यांचे रूपयौवन वर्णिले आहे। त्यांच्या सौंदर्याने मोहित होऊन वायू विवाहाचा प्रस्ताव देतो आणि अमरत्व व अजर-यौवन देण्याचे आश्वासन देतो। कन्या मात्र विवाहधर्मात पित्याची आज्ञा सर्वोच्च मानून त्याला नकार देतात व तपस्वीजनांच्या तेजोबलाची आठवण करून देतात। क्रुद्ध वायू त्यांच्या अंगांत प्रवेश करून त्यांना कुब्ज करतो। लज्जित व रडत त्या पित्याजवळ परततात; कुशनाभ धर्मावर झालेल्या आघाताचा विचार करून अंतर्मुख होऊन समाधीत प्रविष्ट होतो—हा प्रसंग नीतिपाठ आणि कथावळणाचा महत्त्वाचा बिंदू ठरतो।
Shlokas
Verse 1
Description of the four sons of Brahma and the dynasty of Kusanabha-- enraged Windgod turns the daughters of Kusanabha into humpedback ones.ब्रह्मयोनिर्महानासीत्कुशो नाम महातपा:।अक्लिष्टव्रतधर्मज्ञः सज्जनप्रतिपूजक:।।।।
ब्रह्मसम्भव ‘कुश’ नावाचा एक महान तपस्वी होता—अक्लिष्ट व्रतांत दृढ, धर्मज्ञ आणि सज्जनांचा यथोचित सन्मान करणारा।
Verse 2
स महात्मा कुलीनायां युक्तायां सुगुणोल्बणान्।वैदर्भ्यां जनयामास चतुरस्सदृशान् सुतान्।।।।कुशाम्बं कुशनाभं च अधूर्तरजसं वसुम्।
त्या महात्म्याने कुलीन, योग्य व सुगुणसमृद्ध अशा वैदर्भी राजकन्येशी संयोग करून, स्वतःसदृश गुणवान चार पुत्र उत्पन्न केले—कुशाम्ब, कुशनाभ, अधूर्तरजस आणि वसु।
Verse 3
दीप्तियुक्तान् महोत्साहान् क्षत्रधर्मचिकीर्षया।।।।तानुवाच कुश: पुत्रान् धर्मिष्ठान् सत्यवादिन:।
क्षत्रधर्म आचरावा या हेतूने, तेजस्वी, महोत्साही, धर्मनिष्ठ व सत्यवादी अशा पुत्रांना कुशांनी संबोधून सांगितले।
Verse 4
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।।।
हे पुत्रांनो, धर्मपूर्वक प्रजा-पालन करा; अशा राज्यकारभाराने तुम्हांस विपुल पुण्य प्राप्त होईल॥
Verse 5
क्रियतां पालनं पुत्रा: धर्मं प्राप्स्यथ पुष्कलम्।।1.32.4।।ऋषेस्तु वचनं श्रुत्वा चत्वारो लोकसम्मता:।निवेशं चक्रिरे सर्वे पुराणां नृवरास्तदा।।1.32.5।।
ऋषींचे वचन ऐकून, लोकमान्य असे ते चारही श्रेष्ठ राजकुमार तेव्हा सर्वांनी आपापले निवास स्थापन करून नगरांची स्थापना केली॥
Verse 6
कुशाम्बस्तु महातेजा: कौशाम्बीमकरोत्पुरीम् ।कुशनाभस्तु धर्मात्मा पुरं चक्रे महोदयम्।।।।
महातेजस्वी कुशाम्बाने कौशाम्बी ही पुरी निर्माण केली; आणि धर्मात्मा कुशनाभाने महोदय नावाचे नगर वसविले॥
Verse 7
अधूर्तरजसो राम धर्मारण्यं महीपति:।चक्रे पुरवरं राजा वसुश्चक्रे गिरिव्रजम्।।।।
हे राम, महीपति अधूर्तरजसाने धर्मारण्य नावाचे श्रेष्ठ नगर वसविले; आणि राजा वसूंनी गिरिव्रजची स्थापना केली॥
Verse 8
एषा वसुमती राम वसोस्तस्य महात्मन:।एते शैलवरा: पञ्च प्रकाशन्ते समन्तत:।।।
हे राम, ‘वसुमती’ नावाची ही भूमी त्या महात्मा वसुची आहे। तिच्या सर्व बाजूंनी हे पाच श्रेष्ठ पर्वत तेजस्वीपणे प्रकाशित होत आहेत।
Verse 9
सुमागधी नदी रम्या मगधान् विश्रुताययौ।पञ्चानां शैलमुख्यानां मध्ये मालेव शोभते।।।।
मगधदेशात प्रसिद्ध अशी रम्य सुमागधी नदी वाहते. पाच प्रमुख पर्वतांच्या मध्ये ती जणू माळेसारखी शोभून दिसते॥
Verse 10
सैषा हि मागधी राम वसोस्तस्य महात्मन:।पूर्वाभिचरिता राम सुक्षेत्रा सस्यमालिनी।।।।
हे राम, हीच ती मागधी नदी—महात्मा वसुची; ती पूर्वेकडे वाहते, सुपीक शेतांनी युक्त आणि जणू धान्य-शस्यांच्या माळेने शोभलेली।
Verse 11
कुशनाभस्तु राजर्षि: कन्याशतमनुत्तमम्।जनयामास धर्मात्मा घृताच्यां रघुनन्दन।।।।
हे रघुनंदन, धर्मात्मा राजर्षी कुशनाभाने अप्सरा घृताचीपासून शंभर अनुपम कन्यांना जन्म दिला।
Verse 12
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।।।
त्या कन्या यौवनाने तेजस्वी, रूपवती व सुशोभित होत्या. त्या उद्यानभूमीत आल्या आणि पावसाळ्यातील विजेसारख्या झळकल्या. श्रेष्ठ आभरणांनी विभूषित होऊन त्या सर्वत्र गात, नाचत व वाद्ये वाजवत परम आनंदात मग्न झाल्या.
Verse 13
तास्तु यौवनशालिन्यो रूपवत्य स्स्वलङ्कृता:।उद्यानभूमिमागम्य प्रावृषीव शतह्रदा:।।1.32.12।।गायन्त्यो नृत्यमानाश्च वादयन्त्यश्च सर्वश:।आमोदं परमं जग्मुर्वराभरणभूषिता:।।1.32.13।।
त्या कन्या यौवनाने तेजस्वी, रूपवती व सुशोभित होत्या. त्या उद्यानभूमीत आल्या आणि पावसाळ्यातील विजेसारख्या झळकल्या. श्रेष्ठ आभरणांनी विभूषित होऊन त्या सर्वत्र गात, नाचत व वाद्ये वाजवत परम आनंदात मग्न झाल्या.
Verse 14
अथ ताश्चारुसर्वाङ्ग्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि।उद्यानभूमिमागम्य तारा इव घनान्तरे।।।।
मग त्या सर्वांगसुंदर, पृथ्वीवर रूपाने अनुपम अशा कन्या उद्यानभूमीत येऊन मेघांतील तारकांसारख्या शोभून दिसू लागल्या।
Verse 15
तास्सर्वगुणसम्पन्ना रूपयौवनसंयुता:।दृष्ट्वा सर्वात्मको वायुरिदं वचनमब्रवीत्।।।।
सर्वगुणसंपन्न, रूप-यौवनाने युक्त त्या कन्यांना पाहून सर्वव्यापी वायूने त्यांना हे वचन सांगितले।
Verse 16
अहं व: कामये सर्वा भार्या मम भविष्यथ।मानुषस्त्यज्यतां भावः दीर्घमायुरवाप्स्यथ।।।।
“मी तुम्हा सर्वांना इच्छितो; तुम्ही माझ्या पत्नी व्हा। मानुषभाव—मर्त्यत्वाची भावना—त्यागा; तुम्ही दीर्घायुष्य प्राप्त कराल।”
Verse 17
चलं हि यौवनं नित्यं मानुषेषु विशेषत:।अक्षय्यं यौवनं प्राप्ताः अमर्यश्च भविष्यथ।।।।
“यौवन नेहमीच चंचल असते—विशेषतः मनुष्यांमध्ये। परंतु अक्षय यौवन प्राप्त केल्यास तुम्ही अमर व्हाल।”
Verse 18
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वायोरक्लिष्टकर्मण:।अपहास्य ततो वाक्यं कन्याशतमथाब्रवीत् ।।।।
अक्लिष्टकर्मा वायूचे ते वचन ऐकून, त्या शंभर कन्यांनी त्याच्या बोलण्याची थट्टा केली आणि मग उत्तर दिले।
Verse 19
अन्तश्चरसि भूतानां सर्वेषां त्वं सुरोत्तम ।प्रभावज्ञा: स्म ते सर्वा: किमस्मानवमन्यसे।।।।
हे देवश्रेष्ठा! तू सर्व भूतांच्या अंतःकरणात संचार करतोस. आम्हा सर्वांना तुझा प्रभाव माहीत आहे—मग आम्हाला तू का अवमानित करतोस?
Verse 20
कुशनाभसुतास्सर्वा: समर्थास्त्वां सुरोत्तम।स्थानाच्च्यावयितुं देवं रक्षामस्तु तपो वयम्।।।।
हे देवश्रेष्ठा! आम्ही सर्व कुशनाभाच्या कन्या आहोत; देवाला देखील त्याच्या स्थानावरून ढळविण्याची आम्हाला क्षमता आहे. तरीही कुमारिका म्हणून आम्ही तपाचे रक्षण करीत संयम पाळतो।
Verse 21
माभूत्स कालो दुर्मेध: पितरं सत्यवादिनम्।नावमन्यस्व धर्मेण स्वयं वरमुपास्महे।।।।
हे देवश्रेष्ठा! आम्ही सर्व कुशनाभाच्या कन्या आहोत; देवाला देखील त्याच्या स्थानावरून ढळविण्याची आम्हाला क्षमता आहे. तरीही कुमारिका म्हणून आम्ही तपाचे रक्षण करीत संयम पाळतो।
Verse 22
पिता हि प्रभुरस्माकं दैवतं परमं हि न:।यस्य नो दास्यति पिता स नो भर्ता भविष्यति।।।।
आमचे पिता हेच आमचे स्वामी; तेच आमचे परम दैवत आहेत। पिता आम्हांस ज्याला देतील, तोच आमचा पती होईल॥
Verse 23
तासां तद्वचनं श्रुत्वा वायु: परमकोपन:।प्रविश्य सर्वगात्राणि बभञ्ज भगवान् प्रभु:।।।।
त्या कन्यांचे वचन ऐकून परम क्रोधी वायुदेव अत्यंत कुपित झाले। त्यांच्या देहांत प्रवेश करून क्रोधवश त्यांनी त्यांच्या सर्व अंगांना मुरडून भंग केले।
Verse 24
ता: कन्या वायुना भग्ना विविशुर्नृपतेर्गृहम्।प्रापतन् भुवि सम्भ्रान्तास्सलज्जा स्सास्रलोचना:।।।।
वायुमुळे भग्न झालेल्या त्या कन्या राजाच्या गृहात शिरल्या। व्याकुळ, लज्जित व अश्रुपूर्ण नेत्रांनी त्या भूमीवर कोसळल्या।
Verse 25
स च ता दयिता दीना: कन्या: परमशोभना:।दृष्ट्वा भग्नास्तदा राजा सम्भ्रान्त इदमब्रवीत्।।।।
अत्यंत शोभिवंत व प्रिय अशा कन्यांना दीन व भग्न अवस्थेत पाहून राजा घाबरला आणि तेव्हा तो असे बोलला।
Verse 26
किमिदं कथ्यतां पुत्र्य: को धर्ममवमन्यते।कुब्जा: केन कृता: सर्वा वेष्टन्त्यो नाभिभाषथ।एवं राजा विनिश्श्वस्य समाधिं सन्दधे तत:।।।।
“हे काय झाले? सांगा, मुलींनो—कोण धर्माचा अवमान करीत आहे? कोणाच्या कृत्याने तुम्ही सर्वजणी कुब्ज व विकृत झालात? माझ्याभोवती उभ्या असूनही का बोलत नाही?” असे म्हणून राजा दीर्घ निःश्वास टाकून मग मन स्थिर करून समाधीत प्रविष्ट झाला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Vāyu’s unsolicited marriage proposal to Kuśanābha’s daughters and their refusal grounded in dharma: they assert that marriage must occur through their father’s righteous decision, not through coercion or divine intimidation.
The sarga contrasts desire and entitlement with disciplined moral order: even a powerful deity becomes ethically blameworthy when anger overrides restraint, while the daughters exemplify dharmic agency through fidelity to lawful guardianship and protection of tapas.
The chapter maps early political geography through the founding of Kauśāmbī, Mahodaya, Dharmāraṇya, and Girivraja, and locates Vasu’s territory (Vasumatī) amid five mountains, with the renowned Sumāgadhī/Māgadhī river flowing through Magadha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.