Sarga 31
सिद्धाश्रमात् शोणातटं प्रस्थानम् — Departure from Siddhāśrama and the Invitation to Janaka’s Yajña (Bow of Mithilā)
बालकाण्ड
सिद्धाश्रमात विश्वामित्रांचे कार्य सफल झाल्यावर कथा आता उत्तर दिशेला मिथिलेकडे वळते. राम-लक्ष्मण कृतकृत्य व आनंदित होऊन रात्र घालवतात; पहाटे नित्यकर्मे करून ऋषींच्या आज्ञेचे पालन करण्यास स्वतःला शिष्यधर्माने समर्पित करतात—तप-यज्ञपर परंपरेतील शिस्तबद्ध सेवा येथे ठळक होते. त्यानंतर ऋषिगण मिथिलेत राजा जनकाचा येऊ घातलेला परमधार्मिक यज्ञ सांगतात आणि रामाला तेथे एक अद्भुत “धनुरत्न” पाहण्याचे निमंत्रण देतात. ते धनुष्य भयानक, अपरिमित सामर्थ्याचे आणि पूर्वी देवांनी यज्ञसभेत दिलेले असे वर्णिले जाते; त्याची दुर्गमता अशी की देव, गंधर्व, असुर, राक्षस तसेच पराक्रमी राजे-राजकुमारही ते चढवणे तर दूरच, उचलूही शकत नाहीत. जनकाच्या राजभवनात ते यज्ञफलरूप पवित्र वस्तू म्हणून सुगंध, चंदन, धूप व अगरुने पूजिले जाते—राजचिन्हही आणि विधीवस्तूही. विश्वामित्र ऋषींनीसह वनदेवतांना नमस्कार करून प्रस्थान करतात; पक्षी व मृगही काही अंतर मागोवा घेतात, नंतर त्यांना परत पाठवले जाते. संध्याकाळी शोणा नदीच्या तीरावर मुक्काम होतो; स्नान करून अग्नी प्रज्वलित करून सर्वजण विश्वामित्रांसह बसतात. त्या रम्य प्रदेशाचे दर्शन होताच रामाची जिज्ञासा जागी होते आणि पुढील कारणकथेची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
अथ तां रजनीं तत्र कृतार्थौ रामलक्ष्मणौ।ऊषतुर्मुदितौ वीरौ प्रहृष्टेनान्तरात्मना।।1.31.1।।
मग तेथे कृतार्थ झालेले राम व लक्ष्मण हे दोन्ही वीर, अंतःकरणाने अत्यंत प्रसन्न होऊन आनंदात ती रात्र तेथेच राहिले।
Verse 2
प्रभातायां तु शर्वर्यां कृतपौर्वाह्णिकक्रियौ।विश्वामित्रमृषींश्चान्यान् सहितावभिजग्मतु:।।1.31.2।।
रात्रि प्रभात झाली तेव्हा, दोन्ही भावांनी प्रातःकाळची नित्यकर्मे पूर्ण करून, एकत्रितपणे विश्वामित्र व अन्य ऋषींकडे गेले।
Verse 3
अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं ज्वलन्तमिव पावकम्।ऊचतुर्मधुरोदारं वाक्यं मधुरभाषिणौ।।1.31.3।।
अग्नीसारखा तेजस्वी मुनिश्रेष्ठ यांना प्रणाम करून, मधुरभाषी ते दोघे भाऊ मधुर व उदात्त वचन बोलले।
Verse 4
इमौ स्म मुनिशार्दूल किङ्करौ समुपस्थितौ।आज्ञापय यथेष्टं वै शासनं करवाव किम्।।1.31.4।।
हे मुनिशार्दूल! आम्ही दोघे तुमचे सेवक म्हणून उपस्थित आहोत। जसे योग्य वाटेल तसे आज्ञा करा—कोणता आदेश आम्ही पार पाडू?
Verse 5
एवमुक्ता स्ततस्ताभ्यां सर्व एव महर्षय:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य रामं वचनमब्रुवन्।।1.31.5।।
त्यांनी असे सांगितल्यावर सर्व महर्षींनी विश्वामित्रांना अग्रस्थानी ठेवून श्रीरामांना हे वचन सांगितले।
Verse 6
मैथिलस्य नरश्रेष्ठ जनकस्य भविष्यति।यज्ञ: परमधर्मिष्ठस्तस्य यास्यामहे वयम्।।1.31.6।।
हे नरश्रेष्ठा! मिथिलेचा राजा जनक याचा परम धर्मिष्ठ यज्ञ होणार आहे; आम्ही त्या यज्ञास जाऊ।
Verse 7
त्वं चैव नरशार्दूल सहास्माभिर्गमिष्यसि।अद्भुतं धनुरत्नं च तत्र तद्रष्टुमर्हसि।।1.31.7।।
आणि हे नरशार्दूला! तूही आमच्यासह गमशील; तेथे त्या अद्भुत धनुरत्नाचे दर्शन घेणे तुला योग्य आहे।
Verse 8
तद्धि पूर्वं नरश्रेष्ठ दत्तं सदसि दैवतै:।अप्रमेयबलं घोरं मखे परमभास्वरम्।।1.31.8।।
हे नरश्रेष्ठा! ते धनुष्य पूर्वी देवांनी यज्ञसभेत प्रदान केले होते—अप्रमेय बलवान, घोर आणि यज्ञात परम तेजस्वी।
Verse 9
नास्य देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसा:।कर्तुमारोपणं शक्ता न कथञ्चन मानुषा:।।1.31.9।।
त्या धनुष्यावर प्रत्यंचा चढविण्यास न देव, न गंधर्व, न असुर, न राक्षस—अगदी मनुष्यही—कशाही प्रकारे समर्थ नाहीत।
Verse 10
धनुषस्तस्य वीर्यं तु जिज्ञासन्तो महीक्षित:।न शेकुरारोपयितुं राजपुत्रा महाबला:।।1.31.10।।
त्या धनुष्याचे सामर्थ्य जाणून घेण्याची इच्छा असलेल्या राजांना व महाबलवान राजपुत्रांनाही ते धनुष्य उचलून चढविता सुद्धा आले नाही।
Verse 11
तद्धनुर्नरशार्दूल मैथिलस्य महात्मन:।तत्र द्रक्ष्यसि काकुत्स्थ यज्ञं चाद्भुतदर्शनम्।।1.31.11।।
हे नरश्रेष्ठ, हे काकुत्स्थ! तेथे तू मिथिलाधिपती महात्म्याच्या त्या धनुष्याचे दर्शन घेशील आणि अद्भुतदर्शनीय यज्ञही पाहशील।
Verse 12
तद्धि यज्ञफलं तेन मैथिलेनोत्तमं धनु:।याचितं नरशार्दूल सुनाभं सर्वदैवतै:।।1.31.12।।
ते उत्तम धनुष्य—दृढ मध्यभाग असलेले—सर्व देवांकडे याचना करून, त्या मैथिल राजाला यज्ञफल म्हणून प्राप्त झाले होते।
Verse 13
आयागभूतं नृपतेस्तस्य वेश्मनि राघव।अर्चितं विविधैर्गन्धैर्धूपैश्चागरुगन्धिभि:।।1.31.13।।
हे राघवा! त्या राजाच्या राजवाड्यात ते धनुष्य पूज्य आयागवस्तूप्रमाणे प्रतिष्ठित असून विविध सुगंध, धूप आणि अगरूच्या सुगंधाने त्याची विधिवत् अर्चना केली जाते।
Verse 14
एवमुक्त्वा मुनिवर: प्रस्थानमकरोत्तदा।सर्षिसङ्घ स्सकाकुत्स्थ: आमन्त्र्य वनदेवता:।।1.31.14।।
असे बोलून मुनिवरांनी तेव्हा प्रस्थान केले। ऋषिसंघ व काकुत्स्थ (राम) यांसह, वनदेवतांना निरोप देऊन ते पुढे निघाले।
Verse 15
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि सिद्वस्सिद्धाश्रमादहम्।उत्तरे जाह्नवीतीरे हिमवन्तं शिलोच्चयम्।।1.31.15।।
‘तुमचे कल्याण होवो. माझे कार्य सिद्ध झाले आहे. आता मी या सिद्धाश्रमातून जाह्नवीच्या उत्तरेकाठी असलेल्या उंच हिमवान् पर्वताकडे जाईन.’
Verse 16
प्रदक्षिणं तत: कृत्वा सिद्धाश्रममनुत्तमम्।उत्तरां दिशमुद्दिश्य प्रस्थातुमुपचक्रमे।।1.31.16।।
त्यानंतर त्या अनुपम सिद्धाश्रमाची भक्तिभावाने प्रदक्षिणा करून, उत्तर दिशेकडे प्रस्थान करण्यास त्यांनी आरंभ केला।
Verse 17
तं प्रयान्तं मुनिवरमन्वयादनुसारिणम्।शकटीशतमात्रं तु प्रायेण ब्रह्मवादिनाम्।।1.31.17।।
मुनिवर पुढे निघाले असता, ब्रह्मवादी वेदपारंगत त्यांच्या मागोमाग चालले; त्यांच्या सोबत प्रायः शंभर शकटांइतका जनसमुदाय होता।
Verse 18
मृगपक्षिगणाश्चैव सिद्धाश्रमनिवासिन:।अनुजग्मुर्महात्मानं विश्वामित्रं महामुनिम्।।1.31.18।।निवर्तयामास तत: पक्षिसङ्घान् मृगानपि।
सिद्धाश्रमात वसणारे मृग व पक्ष्यांचे समूहही महात्मा महामुनी विश्वामित्रांच्या मागोमाग निघाले. तेव्हा मुनिवरांनी पक्ष्यांचे थवे आणि मृगांनाही परत पाठविले.
Verse 19
ते गत्वा दूरमध्वानं लम्बमाने दिवाकरे।वासं चक्रुर्मुनिगणाः शोणाकूले समाहिता:।।1.31.19।।
ते दूरचा प्रवास करून, सूर्य कलू लागला तेव्हा, समाहित मुनिगण शोण नदीच्या तीरावर मुक्कामास थांबले.
Verse 20
तेऽस्तं गते दिनकरे स्नात्वा हुतहुताशना:।विश्वामित्रं पुरस्कृत्य निषेदुरमितौजस:।।1.31.20।।
सूर्यास्त झाल्यावर ते तेजस्वी जन स्नान करून पवित्र अग्नीत आहुती अर्पण करू लागले. मग विश्वामित्रांना अग्रस्थानी मान देऊन ते बसले.
Verse 21
रामोऽपि सहसौमित्रिर्मुनीं स्तानभिपूज्य च।अग्रतो निषसादाथ विश्वामित्रस्य धीमत:।।1.31.21।।
रामही सौमित्रि (लक्ष्मण) याच्यासह त्या मुनींचा यथोचित सत्कार करून, मग धीमान विश्वामित्रांच्या समोर जाऊन बसला.
Verse 22
अथ रामो महातेजाः विश्वामित्रं महामुनिम्।पप्रच्छ नरशार्दूल: कौतूहलसमन्वित:।।1.31.22।।
त्यानंतर महातेजस्वी नरशार्दूल राम, कुतूहलाने परिपूर्ण होऊन, महामुनी विश्वामित्रांना प्रश्न विचारू लागला.
Verse 23
भगवन् कोऽन्वयं देशस्समृद्धवनशोभित:।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते वक्तुमर्हसि तत्त्वत:।।1.31.23।।
हे भगवन्! हा देश कोणत्या वंशपरंपरेचा आहे आणि समृद्ध वनांच्या शोभेने इतका रम्य का दिसतो? मला हे ऐकावयाचे आहे; तुमचे कल्याण असो—कृपा करून याचे तत्त्वतः संपूर्ण सत्य सांगा।
Verse 24
चोदितो रामवाक्येन कथयामास सुव्रत:।तस्य देशस्य निखिलमृषिमध्ये महातपा:।।1.31.24।।
रामाच्या वचनांनी प्रेरित झालेला, व्रतस्थ व महातपस्वी तो ऋषी, ऋषिमंडळींच्या मध्यात त्या देशाचा संपूर्ण वृत्तान्त सांगू लागला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is voluntary submission to dharmic command: Rāma and Lakṣmaṇa explicitly present themselves as ‘servants’ ready to execute Viśvāmitra’s orders, framing power as accountable service rather than autonomous prowess.
Sacred authority is validated through ritual and restraint: the bow’s greatness is not a spectacle of strength alone but a sign of yajña-born legitimacy, teaching that extraordinary capability must be approached through reverence, discipline, and rightful context.
Siddhāśrama (as an accomplished sacred mission-site), the northern bank of Jahnavī (Gaṅgā) and Himavanta (directional pilgrimage frame), and the Śoṇā riverbank (sunset rites and encampment) function as a mapped itinerary linking ascetic space to Mithilā’s royal-ritual culture.
Ask anything about Sarga 31 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.