Sarga 3
तृतीयः सर्गः (Bālakāṇḍa 3): Vālmīki’s Yogic Verification and the Epic Synopsis
बालकाण्ड
नारदांकडून श्रीरामकथेचा संपूर्ण वृत्तान्त ऐकून धर्मात्मा वाल्मीकींना अधिक स्पष्टता हवी वाटली (१.३.१)। त्यांनी आचमन करून शुद्धी केली, कुशासनावर बसून हात जोडून तप व धर्म यांच्या साहाय्याने घटनांचा यथार्थ शोध घेऊ लागले (१.३.२)। तेव्हा योगदृष्टीने त्यांनी राम, सीता, लक्ष्मण, दशरथ आणि संपूर्ण राज्य प्रत्यक्षासारखे पाहिले—जणू तळहातावर आवळा (१.३.६); त्यांच्या वाणी, हास्य, संकल्प आणि कर्मांचे परिणामही सत्यरूपाने जाणले (१.३.३–१.३.५)। अशा सत्यदर्शनानंतर वाल्मीकींनी ठरविले की धर्माला प्रधान ध्येय मानून, काम व अर्थ यांनाही योग्य स्थान देत असे महाकाव्य रचावे, जे रत्नसमृद्ध सागरासारखे आणि कान-मनाला प्रिय असेल (१.३.७–१.३.८)। पुढे या सर्गात रामायणातील प्रमुख प्रसंगांचा व्यापक संक्षेप येतो—रामजन्म व गुण, वनवास, मैत्री-सहाय्य, लंकेकडे प्रयाण, युद्ध, राज्याभिषेक, तसेच उत्तरकांडात वर्णिलेल्या पुढील घटना (१.३.१०–१.३.३८); म्हणून हा अध्याय काव्याच्या व्याप्तीचा अंतर्गत अनुक्रमणिकेसारखा ठरतो।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।।।।
धर्माने गुंफलेला तो समग्र वृत्तांत त्या धीमानाकडून ऐकून धर्मात्मा वाल्मीकींनी रामचरित्रातील घटनाक्रम अधिक स्पष्टपणे पुन्हा जाणून घेण्याची इच्छा केली।
Verse 2
उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलि: ।प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ।।।।
शुद्धीसाठी विधिपूर्वक आचमन करून मुनि पूर्वाभिमुख दर्भासनावर बसला; हात जोडून, तपोबलजन्य धर्माने रामकथेची प्राचीन गती शोधू लागला।
Verse 3
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।।।हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् ।तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।।।
धर्म व तपस्येच्या प्रभावाने त्या मुनिने तेथे जे खरेखुरे घडले, ते यथावत् पाहिले—राम, लक्ष्मण व सीता; राण्यांसह राजा दशरथ आणि समग्र राष्ट्र; तसेच तेथील सर्व घडामोडी—त्यांची वाटचाल, त्यांचे प्रयत्न, आणि हसणे-बोलणेही—सर्व काही।
Verse 4
रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च । सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।1.3.3।। हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।1.3.4।।
धर्मबल व तपःप्रभावाने त्यांनी यथावत्, स्पष्टपणे—जसे खरे होते तसे—त्यांचे हास्य, भाषण, घटनांची गती आणि प्रत्येक चेष्टा सर्व काही पाहिले।
Verse 5
स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने ।सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ।।।।
त्या वेळी वनात विचरण करणाऱ्या सत्यसंध रामाने—पत्नीला तिसरा साथी करून—जे जे अनुभवले, ते सर्व मुनिनेही सम्यक् पाहिले।
Verse 6
तत: पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थित: ।पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ।।।।
नंतर योगस्थ धर्मात्मा मुनिने तेथे पूर्वी जे काही घडले होते, ते सर्व हातावर ठेवलेल्या आवळ्यासारखे अत्यंत स्पष्टपणे पाहिले।
Verse 7
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।।।कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।।।
धर्माच्या द्वारा सर्व सत्य तत्त्वतः पाहून तो महाद्युती मुनि अभिराम रामाचे चरित्र रचण्यास उद्यत झाला—काम व अर्थगुणांनी संयुक्त, धर्म व पुरुषार्थगुणांनी विस्तृत, रत्नांनी परिपूर्ण समुद्रासारखे आणि सर्व श्रोत्यांना मनोहर असे।
Verse 8
तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।1.3.7।। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।1.3.8।।
धर्माने सर्व सत्य तत्त्वतः पाहून तो महाद्युती मुनि अभिराम रामाचे चरित्र रचण्यास प्रवृत्त झाला—रत्नमय गुणांच्या समुद्रासारखे, अर्थ व काम यांचा समन्वय करणारे आणि धर्म व पुरुषार्थांच्या उत्कृष्टतेचा विस्तार करणारे, प्रत्येक श्रोत्याला प्रिय वाटणारे।
Verse 9
स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा ।रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ।।।।
महर्षी नारदांनी पूर्वी जसे सांगितले होते, तसेच भगवान् ऋषी वाल्मीकींनी रघुवंशाचे चरित्र—श्रीरामकथेला केंद्रस्थानी ठेवून—काव्यरूपाने रचले।
Verse 10
जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ।।।।
नारदांनी रामाचा जन्म, त्यांचे अतिमहान पराक्रम, सर्वांप्रती अनुकूलता, लोकप्रियता, क्षमा, सौम्यता आणि सत्यनिष्ठ स्वभाव यांचे वर्णन केले।
Verse 11
नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे ।जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ।।।।
त्यांनी विश्वामित्रांच्या संगतीतील रामप्रसंग, अनेक अद्भुत व विविध कथा, जानकीचा विवाह आणि महाधनुष्याचे भेदन यांचेही वर्णन केले।
Verse 12
रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ।।।।
त्यांनी राम-परशुरामांचा विवाद, दशरथनंदन रामाचे उत्तम गुण, रामाच्या अभिषेकाची तयारी आणि कैकेयीचा दुष्ट हेतू यांचेही वर्णन केले।
Verse 13
विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् ।राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ।।।।
त्यांनी राघवाच्या अभिषेकातील विघ्न, त्याचा वनवास, राजाचा शोकविलाप आणि राजाचे परलोकगमन यांचेही कथन केले।
Verse 14
प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ।।।।
त्यांनी अयोध्येच्या प्रजाजनांचा विषाद, रामाने त्यांचा निरोप घेणे, निषादाधिपती गुह याच्याशी संवाद आणि सारथी सुमंत्राचे परत येणे यांचेही वर्णन केले।
Verse 15
गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ।।।।
त्यांनी गंगेचा संतान, महर्षी भरद्वाजांचे दर्शन आणि भरद्वाजांच्या अनुमतीने चित्रकूटाचे दर्शन यांचेही वर्णन केले।
Verse 16
वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ।।।।
त्यांनी वनातील निवासाची उभारणी व वस्ती, भरताचे आगमन, रामाला प्रसन्न करून परत आणण्याचा प्रयत्न आणि पित्याकरिता रामाने केलेली सलिलक्रिया (तर्पण) यांचेही वर्णन केले।
Verse 17
पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ।।।।
त्यांनी श्रीरामांच्या पादुकांचा पावन अभिषेक, भरताचे नंदिग्रामातील निवास, श्रीरामांचे दंडकारण्यात गमन तसेच विराधवध यांचेही वर्णन केले।
Verse 18
दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् ।अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ।।।।
त्यांनी शरभंगांचे दर्शन, सुतीक्ष्णाशी भेट, तसेच अनसूयेच्या आश्रमात सीतेस सुगंधी अङ्गराग देऊन तो अंगाला लावण्याचा प्रसंगही सांगितला।
Verse 19
अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् ।पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ।।।।
त्यांनी अगस्त्यांचे दर्शन, जटायूशी भेट, पंचवटीकडे गमन आणि शूर्पणखेचे दर्शन यांचेही वर्णन केले।
Verse 20
शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ।वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।।।।
त्यांनी शूर्पणखेशी झालेला संवाद, तिचे विरूपकरण, खर व त्रिशिरा यांचा वध, आणि त्यानंतर रावणाचे उठून वैरयात्रेस प्रवृत्त होणे याचेही वर्णन केले।
Verse 21
मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।।।।
त्यांनी मारीचवध, वैदेही (सीता) हरण, विरहात राघवाचा विलाप आणि गृध्रराज जटायूचा नाश यांचेही वर्णन केले।
Verse 22
कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् ।शबर्या: दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।।।।
त्यांनी कबन्धाचे दर्शन, पम्पा-सरोवराचे दर्शन, शबरीचे दर्शन आणि हनुमानाचे प्रथम दर्शन यांचेही वर्णन केले।
Verse 23
ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ।।।।
त्यांनी ऋश्यमूक पर्वताकडे गमन, सुग्रीवाशी समागम, परस्पर विश्वास निर्माण करून सख्यबंध, आणि वाली-सुग्रीव यांचा संघर्ष यांचे वर्णन केले।
Verse 24
वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ।।।।
त्यांनी वालीचा संहार, सुग्रीवाची पुनःप्रतिष्ठा, ताराचा विलाप, करारानुसार प्रतीक्षेचा काल आणि वर्षाऋतूत केलेले निवास यांचेही वर्णन केले।
Verse 25
कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् ।दिश: प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ।।।।
त्यांनी रघुकुलसिंह राघवाचा कोप, वानरबलाचा संग्रह, सर्व दिशांना त्यांची प्रेषणा आणि पृथ्वीवरील प्रदेशांचे वृत्तनिवेदन यांचे वर्णन केले।
Verse 26
अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ।।।।
त्याने अङ्गुलीयकदानाचा प्रसंग, ऋक्ष-गुहेचे दर्शन, प्रायोपवेशनाचा निश्चय आणि सम्पातीचा साक्षात्कार—हे सर्व यथावत् सांगितले।
Verse 27
पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् ।समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ।।।।
त्याने पर्वतारोहण, सागर-लङ्घन आणि समुद्राच्या वचनाने प्रेरित होऊन मैनाक पर्वताचे दर्शन—हेही सांगितले।
Verse 28
सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ।रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ।।।।
त्याने सिंहिकेचा वध, मलय पर्वतावरून लंकेचे दर्शन, रात्री लंकेत प्रवेश आणि नंतर एकाकी विचार—हे सर्व सांगितले।
Verse 29
दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्।।।।
त्याने रावणाचे दर्शन, पुष्पक-विमानाचे दर्शन, आपानभूमी (मद्यगृह) येथे जाणे आणि अंतःपुर (अवरोध) पाहणे—हे सर्व वर्णिले।
Verse 30
अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् ।अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ।।।।
तो अशोकवाटिकेत हनुमंताचा प्रवेश, सीतेचे दर्शन, ओळखचिन्ह म्हणून मुद्रिका (अंगठी) देणे आणि रावणाचेही दर्शन—हे सर्व वर्णन करतो।
Verse 31
राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ।मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।।।।
तो राक्षसींनी सीतेला धमकावणे, त्रिजटेला आलेले स्वप्नदर्शन, सीतेकडून मणी देणे आणि वृक्षभंग—हेही कथन करतो।
Verse 32
राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् ।ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।।।।
तो राक्षसींचा पळापळ, किङ्करांचा (रावणाच्या सेवकांचा) संहार, वायुपुत्र हनुमंताचे पकडले जाणे आणि प्रचंड गर्जनेसह लंकेचे दहन—हे वर्णन करतो।
Verse 33
प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ।राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ।।।।
यानंतर तो हनुमंताचे परत समुद्रलांघणे, मधुवनातील मधु हरण करणे, राघवाला (रामाला) धीर देणे आणि मणी सुपूर्द करणे—हेही सांगतो।
Verse 34
सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ।प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।।।।
तो समुद्रदेवाशी भेट, नलसेतूचे बंधन (निर्माण), समुद्र पार करणे आणि रात्री लंकेचा वेढा—हे वर्णन करतो।
Verse 35
विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ।कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।।।।
तो विभीषणाशी मैत्री, रावणवधाचा उपाय सांगणे, कुंभकर्णाचा निधन आणि मेघनादाचा वध—हे सर्व तो वर्णन करतो।
Verse 36
रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरे: पुरे ।विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।।।।
तो रावणाचा विनाश, शत्रुपुरीत सीतेची पुनर्प्राप्ती, विभीषणाचा अभिषेक आणि पुष्पक-विमानाचे दर्शन—हे सर्व वर्णन करतो।
Verse 37
अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ।रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्।स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्।।।।
तो अयोध्येला गमन, भरताशी समागम, रामाभिषेकाचा महोत्सव, सर्व सैन्याचे विसर्जन, स्वराज्यरंजन (सुशासन) आणि वैदेहीचे (सीतेचे) विसर्जन—हे सर्व वर्णन करतो।
Verse 38
अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले ।तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषि: ।।।।
पृथ्वीवर रामाच्या जे काही पुढे घडणारे प्रसंग होते, तेही भगवंत ऋषी वाल्मीकींनी उत्तरकाव्यात (उत्तरकांडात) रचले।
Verse 39
तो समर्थ प्रभू (वाल्मीकी) त्या दोन मेधावी (लव-कुश) वेदांत दृढनिष्ठ आहेत असे पाहून, वेदार्थाची पुष्टी व्हावी म्हणून त्यांना हे महाकाव्य शिकविले।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is epistemic and ethical: Vālmīki does not merely repeat received narration but seeks verified clarity through ritual purity and yogic insight, modeling responsible transmission where poetic authority is grounded in dharma and disciplined perception.
Knowledge meant to guide society should be both tradition-informed (śruti/received account from Nārada) and inwardly validated through tapas and yoga; the sarga also frames the Rāmāyaṇa as a dharma-centered synthesis in which kāma and artha are meaningful only when ordered by righteousness.
The sarga’s synopsis indexes major cultural-geographic nodes—Ayodhyā, Gaṅgā crossings, Citrakūṭa, Daṇḍakāraṇya, Pañcavaṭī, Pampā, Ṛśyamūka, Mahendra mountain, Sāgara, and Laṅkā—along with ritual-cultural markers such as ācamanam, kuśa seating, abhiṣeka, and emblematic regalia like Rāma’s pādukā.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.