Sarga 29
सिद्धाश्रम-प्रसङ्गः (Siddhashrama and the Vāmana Narrative)
बालकाण्ड
रामाने ‘ते वन कोणते?’ अशी जिज्ञासा व्यक्त करताच विश्वामित्र सिद्धाश्रमाचा प्राचीन वृत्तांत सांगतात. या आश्रमाची पवित्रता भगवान विष्णूंच्या योग-तपश्चर्येमुळे प्रतिष्ठित झाली—देवश्रेष्ठ विष्णूंनी येथे तप केले होते. पुढे वैरोचनी बळी देवांना जिंकून त्रैलोक्यावर राज्य करू लागतो; तेव्हा अग्निपुरोगामी देवगण देवहितासाठी विष्णूंकडे जाऊन ‘मायायोगाने’ वामनरूप धारण करण्याची प्रार्थना करतात. काश्यप-अदितीच्या प्रसंगात अदितीचे सहस्रवर्ष तप, विष्णूंची स्तुती व वरदान येते; ‘अदिती, मी तुझा पुत्र होईन’ या याचनेतून वामनावताराचे कारण स्पष्ट होते. वामन भगवान तीन पावलांनी बळीला आक्रांत करून त्रैलोक्य इंद्राला पुन्हा देतात; म्हणून हा आश्रम ‘श्रमनाशन’ म्हणून प्रसिद्ध होतो. यानंतर विश्वामित्र राम-लक्ष्मणांसह सिद्धाश्रमात जातात; तेथील मुनि राजपुत्रांचा सत्कार करतात. विश्रांतीनंतर राम-लक्ष्मण विश्वामित्रांना दीक्षेस प्रवृत्त करतात आणि ते संयत इंद्रियांनी दीक्षेत प्रवेश करतात. सकाळी दोघे संध्योपासन, जप, अग्निहोत्रादी संस्कार करून विश्वामित्रांना वंदन करतात; अध्याय आश्रमरक्षण-धर्माच्या भूमिकेसह समाप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
अथ तस्याप्रमेयस्य तद्वनं परिपृच्छत:।विश्वामित्रो महातेजा व्याख्यातुमुपचक्रमे।।1.29.1।।
तेव्हा अप्रमेय पराक्रमवान श्रीरामाने त्या वनाविषयी विचारले असता, महातेजस्वी विश्वामित्रांनी त्याचा वृत्तान्त सांगण्यास आरंभ केला।
Verse 2
इह राम महाबाहो विष्णुर्देववर: प्रभु:।वर्षाणि सुबहूनीह तथा युगशतानि च।।1.29.2।।तपश्चरणयोगार्थमुवास सुमहातपा:।
हे महाबाहो राम! येथे देववर, सर्वप्रभु विष्णु—महातपस्वी—योगसाधना व तपश्चर्या करण्यासाठी असंख्य वर्षे, अगदी शेकडो युगांपर्यंत, निवास करून राहिला।
Verse 3
एष पूर्वाश्रमो राम वामनस्य महात्मन:।।1.29.3।।सिद्धाश्रम इति ख्यातस्सिद्धो ह्यत्र महातपा:।
“हे मुनिपुंगव! आजच दीक्षेत प्रवेश करा; तुमचे कल्याण होवो। हा सिद्धाश्रम पूर्ण सिद्ध होवो; तुमचे वचन सत्य ठरो।”
Verse 4
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलि:।।1.29.4।।निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान्। कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुत:।।1.29.5।।
त्याच काळी वैरोचनीपुत्र राजा बळीने इंद्र व मरुद्गणांसह देवसमूहांना जिंकून, त्रिलोकीत विख्यात असे ते राज्य चालविले।
Verse 5
एतस्मिन्नेव काले तु राजा वैरोचनिर्बलि:।।1.29.4।।निर्जित्य दैवतगणान् सेन्द्रांश्च समरुद्गणान्। कारयामास तद्राज्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुत:।।1.29.5।।
त्याच काळी वैरोचनीपुत्र राजा बळीने इंद्र व मरुद्गणांसह देवसमूहांना जिंकून, त्रिलोकीत विख्यात असे ते राज्य चालविले।
Verse 6
बलेस्तु यजमानस्य देवास्साग्निपुरोगमा:।समागम्य स्वयं चैव विष्णुमूचुरिहाश्रमे।।1.29.6।।
बळी यजमान असताना, अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून देवगण एकत्र आले आणि याच आश्रमात स्वयं विष्णूंना निवेदन करू लागले।
Verse 7
बलिर्वैरोचनिर्विष्णो यजते यज्ञमुत्तमम्।असमाप्ते क्रतौ तस्मिन् स्वकार्यमभिपद्यताम्।।1.29.7।।
“हे विष्णो! वैरोचनीपुत्र बळी उत्तम यज्ञ करीत आहे; तो क्रतु पूर्ण होण्यापूर्वीच आमचे कार्य सिद्ध होवो.”
Verse 8
ये चैनमभिवर्तन्ते याचितार इतस्तत:।यच्च यत्र यथावच्च सर्वं तेभ्य: प्रयच्छति।।1.29.8।।
आणि जे याचक इकडून-तिकडून त्याच्याकडे येतात—जिथे, जसे आणि ज्या योग्य रीतीने जे काही मागतात—ते सर्व तो त्यांना प्रदान करतो।
Verse 9
स त्वं सुरहितार्थाय मायायोगमुपागत:।वामनत्वं गतो विष्णो कुरु कल्याणमुत्तमम्।।1.29.9।।
म्हणून, हे विष्णो! देवांच्या हितासाठी तू मायायोगाचा आश्रय घेऊन वामनरूप धारण कर आणि हे उत्तम कल्याणकारी कार्य सिद्ध कर।
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभ:।अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा।।1.29.10।।देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्।।1.29.11।।
“याच दरम्यान, हे राम, अग्निसमान प्रभायुक्त कश्यप, अदितीसह, आपल्या तेजाने जणू प्रज्वलित होऊन दीप्तिमान झाला,” (विश्वामित्र म्हणाले)।
Verse 11
एतस्मिन्नन्तरे राम कश्यपोऽग्निसमप्रभ:।अदित्या सहितो राम दीप्यमान इवौजसा।।1.29.10।।देवीसहायो भगवान् दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।व्रतं समाप्य वरदं तुष्टाव मधुसूदनम्।।1.29.11।।
“देवी (अदिती)च्या सहाय्याने त्या भगवंताने दिव्य एक सहस्र वर्षांचे व्रत पूर्ण करून, वरद मधुसूदनाची स्तुती केली,” (विश्वामित्र पुढे म्हणाले)।
Verse 12
तपोमयं तपोराशिं तपोमूर्तिं तपात्मकम्।तपसा त्वां सुतप्तेन पश्यामि पुरुषोत्तमम्।।1.29.12।।
आपण तपोमय आहात—तपस्येचा संचित पुंज, तपस्येची मूर्ती, ज्यांचे स्वरूपच तप आहे। हे पुरुषोत्तम! कठोर तपाने आज मी आपले दर्शन घेत आहे।
Verse 13
शरीरे तव पश्यामि जगत्सर्वमिदं प्रभो।त्वमनादिरनिर्देश्यस्त्वामहं शरणं गत:।।1.29.13।।
हे प्रभो! आपल्या देहात मला हे सर्व जगत् दिसते। आपण अनादी व अवर्णनीय आहात; मी आपल्या शरण आलो आहे।
Verse 14
तमुवाच हरि: प्रीत: कश्यपं धूतकल्मषम्।वरं वरय भद्रं ते वरार्होऽसि मतो मम ।।1.29.14।।
तेव्हा प्रसन्न झालेला हरि, ज्याचे कल्मष धुतले गेले आहेत त्या कश्यपाला म्हणाला: “तुझे कल्याण असो; वर माग. तू वरास योग्य आहेस आणि मला प्रिय आहेस.”
Verse 15
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मारीच: कश्यपोऽब्रवीत्।अदित्या देवतानां च मम चैवानुयाचत:।।1.29.15।।वरं वरद सुप्रीतो दातुमर्हसि सुव्रत।
त्याचे वचन ऐकून मरीचिवंशी कश्यप म्हणाला: “हे वरद! हे सुव्रत! प्रसन्न होऊन वर द्यावा—अदितीसाठी, देवतांसाठी आणि माझ्यासाठीही; आम्ही सर्व विनवितो.”
Verse 16
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ।।1.29.16।।भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।।1.29.17।।
हे भगवन्, हे अनघ! अदितीचा व माझा पुत्र हो. हे असुरसूदन! शक्र (इंद्र) याचा कनिष्ठ भ्राता हो; शोकाकुल देवांना साहाय्य करण्यास तूच योग्य आहेस.
Verse 17
पुत्रत्वं गच्छ भगवन्नदित्या मम चानघ।।1.29.16।।भ्राता भव यवीयांस्त्वं शक्रस्यासुरसूदन ।शोकार्तानां तु देवानां साहाय्यं कर्तुमर्हसि।।1.29.17।।
हे भगवन्, हे अनघ! अदितीचा व माझा पुत्र हो. हे असुरसूदन! शक्र (इंद्र) याचा कनिष्ठ भ्राता हो; शोकाकुल देवांना साहाय्य करण्यास तूच योग्य आहेस.
Verse 18
अयं सिद्धाश्रमो नाम प्रसादा त्ते भविष्यति।सिद्धे कर्मणि देवेश उत्तिष्ठ भगवन्नित:।।1.29.18।।
हे देवेश! तुझ्या प्रसादाने हा आश्रम ‘सिद्धाश्रम’ या नावाने प्रसिद्ध होईल. हे भगवन्, माझे कर्म सिद्ध झाले; आता येथून उठून प्रस्थान कर.
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा अदित्यां समजायत।वामनं रूपमास्थाय वैरोचनिमुपागमत्।।1.29.19।।
मग महातेजस्वी विष्णू अदितीपासून जन्मला; वामनरूप धारण करून तो वैरोचनि (बळी)कडे गेला.
Verse 20
त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानद:।आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रत:।।1.29.20।।महेन्द्राय पुन: प्रादान्नियम्य बलिमोजसा।त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुन:।।1.29.21।।
नंतर मान देणारा, लोकांचा आत्मा व सर्वभूतहितपर विष्णूने तीन पावलांची भूमी भिक्षा मागून ती स्वीकारली आणि त्या पावलांनी तिन्ही लोक व्यापले. मग आपल्या तेजाने बळीला आवरून त्या महातेजस्वीने त्रैलोक्य पुन्हा महेंद्र (इंद्र) याला दिले व ते पुन्हा शक्राच्या अधीन केले.
Verse 21
त्रीन् क्रमानथ भिक्षित्वा प्रतिगृह्य च मानद:।आक्रम्य लोकान् लोकात्मा सर्वभूतहिते रत:।।1.29.20।।महेन्द्राय पुन: प्रादान्नियम्य बलिमोजसा।त्रैलोक्यं स महातेजाश्चक्रे शक्रवशं पुन:।।1.29.21।।
नंतर मान देणारा, लोकांचा आत्मा व सर्वभूतहितपर विष्णूने तीन पावलांची भूमी भिक्षा मागून ती स्वीकारली आणि त्या पावलांनी तिन्ही लोक व्यापले. मग आपल्या तेजाने बळीला आवरून त्या महातेजस्वीने त्रैलोक्य पुन्हा महेंद्र (इंद्र) याला दिले व ते पुन्हा शक्राच्या अधीन केले.
Verse 22
तेनैष पूर्वमाक्रान्त आश्रमश्श्रमनाशन:।मयापि भक्तय तस्यैष वामनस्योपभुज्यते।।1.29.22।।
हा श्रमनाशक आश्रम पूर्वी त्या वामनाने अधिष्ठित केला होता; आणि त्या वामनावरील भक्तीमुळे मीही याचा उपभोग घेतो व पालन करतो।
Verse 23
एतमाश्रममायान्ति राक्षसा विघ्नकारिण:।अत्रैव पुरुषव्याघ्र हन्तव्या दुष्टचारिण:।।1.29.23।।
विघ्न करणारे राक्षस याच आश्रमात येतात; म्हणून, हे पुरुषव्याघ्र, इथेच त्या दुष्टाचाऱ्यांचा वध करावा।
Verse 24
अद्य गच्छामहे राम सिद्धाश्रममनुत्तमम्।तदाश्रमपदं तात तवाप्येतद्यथा मम।।1.29.24।।
आज, हे राम, आपण अनुपम सिद्धाश्रमास जाऊ. तात, जसा हा आश्रम माझा आहे तसाच तो तुझाही आहे असे समज।
Verse 25
प्रविशन्नाश्रमपदं व्यरोचत महामुनि:।शशीव गतनीहार: पुनर्वसुसमन्वित:।।1.29.25।।
महामुनी आश्रमात प्रवेश करताना असे शोभून दिसले—जणू धुक्यापासून मुक्त चंद्रमा, पुनर्वसु नक्षत्रासह।
Verse 26
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे सिद्धाश्रमनिवासिन:।उत्पत्त्योत्पत्त्य सहसा विश्वामित्रमपूजयन्।।1.29.26।।
त्यांना पाहताच सिद्धाश्रमात निवास करणारे सर्व मुनी सहसा उठून उभे राहिले आणि विश्वामित्रांचा यथोचित सत्कार व पूजन करू लागले।
Verse 27
यथार्हं चक्रिरे पूजां विश्वामित्राय धीमते।तथैव राजपुत्राभ्यामकुर्वन्नतिथिक्रियाम्।।1.29.27।।
धीमंत विश्वामित्रांना त्यांनी यथोचित पूजन केले आणि त्याचप्रमाणे त्या दोन राजपुत्रांचेही अतिथिधर्माप्रमाणे आदरातिथ्य केले।
Verse 28
मुहूर्तमथ विश्रान्तौ राजपुत्रावरिन्दमौ।प्राञ्जली मुनिशार्दूलमूचतू रघुनन्दनौ।।1.29.28।।
क्षणभर विश्रांती घेतल्यानंतर, शत्रुनाशक रघुकुलनंदन ते दोन्ही राजपुत्र हात जोडून मुनिश्रेष्ठ विश्वामित्रांना म्हणाले।
Verse 29
अद्यैव दीक्षां प्रविश भद्रं ते मुनिपुङ्गव।सिद्धाश्रमोऽयं सिद्धस्स्यात् सत्यमस्तु वचस्तव।।1.29.29।।
“हे मुनिपुंगव! आजच दीक्षेत प्रवेश करा; तुमचे कल्याण होवो। हा सिद्धाश्रम पूर्ण सिद्ध होवो; तुमचे वचन सत्य ठरो।”
Verse 30
एवमुक्तो महातेजा विश्वामित्रो महान् ऋषि: ।प्रविवेश तदा दीक्षां नियतो नियतेन्द्रिय:।।1.29.30।।
असे म्हटल्यावर महातेजस्वी महान ऋषी विश्वामित्र, व्रताने नियत व इंद्रियसंयमी होऊन, तेव्हा दीक्षेत प्रविष्ट झाले।
Verse 31
कुमारावपि तां रात्रिमुषित्वा सुसमाहितौ।प्रभातकाले चोत्थाय पूर्वां सन्ध्यामुपास्य च।।1.29.31।।स्पृष्टोदकौ शुची जप्यं समाप्य नियमेन च ।हुताग्निहोत्रमासीनं विश्वामित्रमवन्दताम् ।।1.29.32।।
दोन्ही कुमारांनीही ती रात्रि सुसमाहित चित्ताने व्यतीत केली; प्रभातकाळी उठून त्यांनी विधिपूर्वक पूर्वसंध्येचे (प्रातःसंध्यावंदनाचे) उपासन केले।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a protective dharma-action: Siddhashrama is threatened by विघ्नकारिणः राक्षसाः, and Rama is implicitly tasked to neutralize the disruptors so that ascetic rites and initiation (दीक्षा) can proceed without obstruction.
Legitimate authority is shown as tapas-validated and welfare-oriented: Vishnu’s ‘three strides’ restore cosmic balance, while the ashram narrative teaches that spiritual practice (yajña/tapas) requires disciplined guardianship aligned with the common good.
Siddhashrama is the central landmark—described as a श्रमनाशन आश्रम linked to Vāmana’s prior presence; culturally, the text highlights dīkṣā, sandhyā-upāsanā, japa, and agnihotra as the ritual ecology of an ashram.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.