Sarga 28
अस्त्रग्रहणं संहारोपदेशश्च — Receiving the Astras and Instruction on Withdrawal
बालकाण्ड
शुद्धिकर्मानंतर महर्षी विश्वामित्र रामाला विधिपूर्वक दिव्य अस्त्रांचे हस्तांतरण करतात. कथाभाषेत राम आता ‘देवांनाही अजेय’ असा ठरतो; तरीही तो केवळ अस्त्रप्राप्तीवर थांबत नाही. अस्त्रांचा संहार—म्हणजे प्रत्याहार/परत घेण्याची क्रिया व मंत्र—ही अत्यावश्यक पूरक विद्या तो मागतो; यात संयम, नैतिक मर्यादा आणि नियंत्रित शक्तीचा संकेत आहे. विश्वामित्र संहारमंत्र उपदेशून भृशाश्वाचे पुत्र म्हणून वर्णिलेल्या तेजस्वी, रूपांतर करणाऱ्या अनेक अस्त्रांची नामावली क्रमाने देतात. तेव्हा अस्त्रदेवता साकार, तेजोमय रूपांनी—काही अंगारासारख्या काळ्या, काही धुरासारख्या, काही सूर्य-चंद्रासारख्या दीप्त—अंजली बांधून रामापाशी येतात व सेवा करण्याची प्रतिज्ञा करतात. राम त्यांना ‘माझ्या मनात निवास करा; आवश्यक तेव्हा सहाय्य करा’ अशी आज्ञा देऊन विसर्जित करतो. त्या प्रदक्षिणा घालून निघून जातात. पुढे जाताना राम पर्वताजवळ मेघासारखा दाट उपवनभाग पाहतो—पशुपक्ष्यांनी समृद्ध, मधुर किलबिलाटाने निनादणारा. तो विचारतो, हा कोणाचा आश्रम आहे; तसेच विश्वामित्रांच्या यज्ञाला बाधा आणणाऱ्या राक्षसांची उत्पत्ती व निवासस्थान कुठे—हेही जाणून घेतो, जेणेकरून पुढील रक्षणकार्य ठरवता येईल.
Shlokas
Verse 1
प्रतिगृह्य ततोऽस्त्राणि प्रहृष्टवदनश्शुचि:।गच्छन्नेव च काकुत्स्थो विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।1.28.1।।
मग ती अस्त्रे स्वीकारून, शुद्ध व प्रसन्नमुख काकुत्स्थ (राम) चालत चालत विश्वामित्रांना म्हणाला।
Verse 2
गृहीतास्त्रोऽस्मि भगवन् दुराधर्षस्सुरैरपि।अस्त्राणां त्वहमिच्छामि संहारं मुनिपुङ्गव।।1.28.2।।
हे महामुने! जे पापी, ब्रह्मघ्न, दुष्टाचारी लोक तुमच्या यज्ञात विघ्न घालण्यासाठी येतात, ते कोणत्या देशातून येतात? भगवन्, तो कोणता प्रदेश आहे जिथे तुमची याज्ञिक क्रिया मला रक्षण करावी लागेल आणि जिथे राक्षसांचा वध करावा लागेल? हे मुनिश्रेष्ठ, प्रभो, हे सर्व मला ऐकायचे आहे।
Verse 3
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे विश्वामित्रो महामुनि:।संहारं व्याजहाराथ धृतिमान् सुव्रतश्शुचि:।।1.28.3।।
काकुत्स्थ (श्रीराम) असे बोलताच महातपस्वी विश्वामित्र—धैर्यवान, शुचिर्भूत व दृढव्रती—तेव्हा अस्त्रांचे संहार (प्रत्याहार) करणारा मंत्र सांगू लागले।
Verse 4
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“सत्यवन्त, सत्यकीर्ति, धृष्ट, रभस; तसेच ‘प्रतिहारतर’ नावाचा, आणि पराङ्मुख व अवाङ्मुख”—असे म्हणत त्यांनी (अस्त्रदेवतांची) नावे सांगितली।
Verse 5
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“आणि लक्षाक्ष व विषम; दृढनाभ व सुनाभ; दशाक्ष व शतवक्त्र; तसेच दशशीर्ष व शतोदर”—असे त्यांनी पुढे सांगितले।
Verse 6
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“पद्मनाभ व महानाभ; दुन्दुनाभ व सुनाभक; ज्योतिष व कृशन; तसेच नैराश्य व विमल—हे दोघेही,” असे त्यांनी सांगितले।
Verse 7
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“योगन्धर व हरिद्र; दैत्य व प्रशमन; सार्चिर्माली, धृतिर्माली, वृत्तिमान् आणि रुचिरही,”—असे म्हणत त्यांनी पुढील नावे सांगितली।
Verse 8
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“पितृसौमनस, तसेच ते दोघे—विधूत आणि मकर; आणि करवीरकरही; तसेच धन व धान्यही, हे राघवा,” (तो म्हणाला)।
Verse 9
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
“कामरूप, कामरुचि, मोह आणि आवरण; जृम्भक व सर्वनाभ; तसेच सन्तान आणि वरुणही,” (तो पुढे म्हणाला)।
Verse 10
सत्यवन्तं सत्यकीर्तिं धृष्टं रभसमेव च।प्रतिहारतरं नाम पराङ्मुखमवाङ्मुखम्।।1.28.4।।लक्षाक्षविषमौ चैव दृढनाभसुनाभकौ।दशाक्षशतवक्त्रौ च दशशीर्षशतोदरौ।।1.28.5।।पद्मनाभमहानाभौ दुन्दुनाभसुनाभकौ।ज्योतिषं कृशनं चैव नैराश्यविमलावुभौ।।1.28.6।।योगन्धरहरिद्रौ च दैत्यप्रशमनौतथा।सार्चिर्माली धृतिर्माली वृत्तिमान् रुचिरस्तथा।।1.28.7।।पितृसौमनसं चैव विधूतमकरावुभौ।करवीरकरं चैव धनधान्यौ च राघव।।1.28.8।।कामरूपं कामरुचिं मोहमावरणं तथा।जृम्भकं सर्वनाभं च सन्तानवरणौ तथा।।1.28.9।।भृशाश्वतनयान् राम भास्वरान्कामरूपिण:।प्रतीच्छ मम भद्रं ते पात्रभूतोऽसि राघव।।1.28.10।।
हे राम! भृशाश्वाचे पुत्र—हे तेजस्वी व इच्छेनुसार रूप धारण करणारे—माझ्याकडून स्वीकार. राघवा, तुझे कल्याण होवो; तू यांचा योग्य पात्र आहेस।
Verse 11
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
काकुत्स्थ (राम) अंतःकरणात अत्यंत हर्षित होऊन म्हणाला—“तथास्तु।” ते शस्त्रदेव दिव्य, तेजस्वी देह धारण करून मूर्तिमंत झाले आणि आश्वासन व कल्याण देणारे ठरले।
Verse 12
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
त्यांपैकी काही अंगारासारखे, काही धुरासारखे होते; काही चंद्र-सूर्यासारखे तेजस्वी होते, तर काही नम्र होऊन हात जोडून उभे होते।
Verse 13
बाढमित्येव काकुत्स्थ: प्रहृष्टेनान्तारात्मना। दिव्यभास्वरदेहाश्च मूर्तिमन्तस्सुखप्रदा:।।1.28.11 केचिदङ्गारसदृशा: केचिद्धूमोपमास्तथा। चन्द्रार्कसदृशा: केचित्प्रह्वाञ्जलिपुटास्तथा।।1.28.12।। रामं प्राञ्जलयो भूत्वाऽब्रुवन् मधुरभाषिण:। इमे स्म नरशार्दूल शाधि किं करवाम ते।।1.28.13।।
ते हात जोडून, मधुर वाणीने रामास म्हणाले— “हे नरशार्दूल! आम्ही येथे उपस्थित आहोत; आज्ञा करा, आम्ही तुमच्यासाठी काय करू?”
Verse 14
मानसा: कार्यकालेषु साहाय्यं मे करिष्यथ।गम्यतामिति तानाह यथेष्टं रघुनन्दन:।।1.28.14।।
रघुनंदन राम त्यांना म्हणाले— “तुम्ही माझ्या मनात वास करा; कार्यकाळी मला साहाय्य कराल. आता यथेष्ट जा.”
Verse 15
अथ ते राममामन्त्ऱ्य कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्।एवमस्त्विति काकुत्स्थमुक्त्वाजग्मुर्यथाऽगतम्।।1.28.15।।
मग त्यांनी रामाची रजा घेऊन व प्रदक्षिणा करून, काकुत्स्थास “एवमस्तु” असे म्हणत, जसे आले होते तसेच परत गेले।
Verse 16
स च तान् राघवो ज्ञात्वा विश्वामित्रं महामुनिम्।गच्छन्नेवाथ मधुरं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत्।।1.28.16।।
राघवाने ती अस्त्रे नीट समजून घेऊन, चालत चालतच महामुनी विश्वामित्रांना मधुर व मृदु वचनांनी संबोधिले।
Verse 17
किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।।दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च।नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
पर्वताच्या अतीदूर नाही असा हा मेघासारखा भासणारा वृक्षसमूह इथून तेजस्वी दिसतो—हे काय? माझे मोठे कुतूहल जागे झाले आहे।
Verse 18
किन्न्वेतन्मेघसङ्काशं पर्वतस्याविदूरत:। वृक्षषण्डमितो भाति परं कौतूहलं हि मे।।1.28.17।।दर्शनीयं मृगाकीर्णं मनोरममतीव च।नानाप्रकारैश्शकुनैर्वल्गुनादैरलङ्कृतम्।।1.28.18।।
हे दृश्य अत्यंत रमणीय आहे, मृगांनी परिपूर्ण आहे, आणि नानाविध पक्ष्यांच्या मधुर किलबिलाटाने शोभून दिसते।
Verse 19
निस्सृता: स्म मुनिश्रेष्ठ कान्ताराद्रोमहर्षणात्।अनया त्ववगच्छामि देशस्य सुखवत्तया।।1.28.19।।सर्वं मे शंस भगवन् कस्याश्रमपदं त्विदम्।
हे मुनिश्रेष्ठ! तो रोमहर्षक कान्तार आपण जणू पार करून बाहेर आलो आहोत असे वाटते; या प्रदेशाच्या सुखदतेवरून मी तसे ओळखतो. भगवन्, सर्व सांगावे—हे कोणाचे आश्रमस्थान आहे?
Verse 20
सम्प्राप्ता यत्र ते पापा ब्रह्मघ्ना दुष्टचारिण:।।1.28.20।।तव यज्ञस्य विघ्नाय दुरात्मानो महामुने।भगवन् तस्य को देशस्सा यत्र तव याज्ञिकी।।1.28.21।।रक्षितव्या क्रिया ब्रह्मन्मया वध्याश्च राक्षसा:।एतत्सर्वं मुनिश्रेष्ठ श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो।।1.28.22।।
हे महामुने! जे पापी, ब्रह्मघ्न, दुष्टाचारी लोक तुमच्या यज्ञात विघ्न घालण्यासाठी येतात, ते कोणत्या देशातून येतात? भगवन्, तो कोणता प्रदेश आहे जिथे तुमची याज्ञिक क्रिया मला रक्षण करावी लागेल आणि जिथे राक्षसांचा वध करावा लागेल? हे मुनिश्रेष्ठ, प्रभो, हे सर्व मला ऐकायचे आहे।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s request for saṃhāra (withdrawal) knowledge immediately after receiving astras—an explicit narrative signal that legitimate power requires reversibility and restraint, preventing uncontrolled or excessive force.
The chapter frames capability as morally incomplete without governance: weapons become ‘mind-resident’ instruments, activated only at need, under disciplined command, aligning martial competence with ritual and social protection (yajña-rakṣaṇa).
A mountain-adjacent, cloud-like grove (vṛkṣaṣaṇḍa) rich in animals and birdsong is foregrounded, leading to inquiry about an āśrama; culturally, the landmarks are ritual: purification rites, pradakṣiṇa, and the sacrificial arena threatened by rākṣasas.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.