Sarga 22

Verse 1

[Dasaratha sends Rama and Lakshmana with Viswamitra--Viswamitra confers knowledge of bala and atibala to Rama and Lakshmana.] तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस्सुतम  प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम्।।1.22.1।।

वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर राजा दशरथ प्रसन्न मुखाने रामाला लक्ष्मणासह बोलावून घेतला॥

Verse 2

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।

माता आणि पिता दशरथ यांनी स्वस्त्ययन (मंगल-विदाई) विधी केला आणि पुरोहित वसिष्ठांनी मंगलमंत्रांनी त्यास अभिमंत्रित केले. मग राजा दशरथाने प्रिय पुत्राच्या मस्तकावर चुंबन घेऊन, अंतःकरणाने अत्यंत प्रसन्न होऊन, त्याला कुशिकपुत्र (विश्वामित्र) यांच्याकडे सुपूर्द केले.

Verse 3

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च।पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम्।।1.22.2।।स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथ: प्रियम्।ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना।।1.22.3।।

माता आणि पिता दशरथ यांनी स्वस्त्ययन (मंगल-विदाई) विधी केला आणि पुरोहित वसिष्ठांनी मंगलमंत्रांनी त्यास अभिमंत्रित केले. मग राजा दशरथाने प्रिय पुत्राच्या मस्तकावर चुंबन घेऊन, अंतःकरणाने अत्यंत प्रसन्न होऊन, त्याला कुशिकपुत्र (विश्वामित्र) यांच्याकडे सुपूर्द केले.

Verse 4

ततो वायुस्सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा।विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम्।।1.22.4।।

तेव्हा विश्वामित्रांसह प्रस्थान करणाऱ्या कमलनयन रामाला पाहून, धूळरहित व सुखस्पर्शी वारा वाहू लागला।

Verse 5

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनै:।शङ्खदुन्दुभिनिर्घोष: प्रयाते तु महात्मनि।।1.22.5।।

महात्मा प्रस्थान करताच देवदुंदुभींच्या निनादासह महान पुष्पवृष्टी झाली, आणि शंख व दुंदुभींचा घोष सर्वत्र घुमू लागला।

Verse 6

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो धनुर्धर:।काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात्।।1.22.6।।

विश्वामित्र पुढे पुढे गेले; त्यांच्या मागोमाग धनुर्धर राम चालला, आणि काकपक्ष धारण केलेला धनुर्धारी सौमित्रि (लक्ष्मण)ही त्याच्या पाठीशी अनुगमन करू लागला।

Verse 7

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशो दश ।विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ।।1.22.7।।अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ।

तूणीरधारी, धनुष्यहस्त असे ते दोघे भाऊ दहा दिशांत शोभून दिसत होते. त्रिशिरा नागांसारखे महात्मा विश्वामित्रांच्या मागे ते चालले; जसे अश्विनीकुमार पितामह ब्रह्म्याच्या मागे चालतात तसेच ते अक्षुद्र वीर अनुजग्मत झाले।

Verse 8

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।

तेव्हा कुशिकपुत्र विश्वामित्रांच्या मागे धनुष्यहस्त, सुशोभित, गोधाचर्माने बांधलेली अंगुलित्राणे धारण केलेले, कटीस खड्ग असलेले, महाद्युती—असे चारुवपुषी भाऊ राम-लक्ष्मण चालले. श्रीने दीप्त, अनिंद्य, ते जणू अचिंत्य देव स्थाणु (शिव) यांच्या मागे जाणारे अग्निदेवाचे दोन कुमार शोभून दिसत होते।

Verse 9

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।

तेव्हा कुशिकपुत्र विश्वामित्रांच्या मागे धनुष्यहस्त, सुशोभित, गोधाचर्माने बांधलेली अंगुलित्राणे धारण केलेले, कटीस खड्ग असलेले, महाद्युती—असे चारुवपुषी भाऊ राम-लक्ष्मण चालले. श्रीने दीप्त, अनिंद्य, ते जणू अचिंत्य देव स्थाणु (शिव) यांच्या मागे जाणारे अग्निदेवाचे दोन कुमार शोभून दिसत होते।

Verse 10

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ।।1.22.8।।बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।।1.22.9।।अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ।स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ।।1.22.10।।

तेव्हा धनुष्य हातात घेऊन, सुंदर अलंकारांनी विभूषित, गोधाचर्माचे अंगुलित्राण बांधलेले, कट्याला खड्ग धारण केलेले, महातेजस्वी व देखणे देह असलेले बंधू राम-लक्ष्मण कुशिकपुत्र विश्वामित्रांच्या मागोमाग निघाले। श्रीने दीप्त, निर्दोष व शोभायमान ते जणू अचिंत्य देव स्थाणु (शिव) यांच्यासह चालणारे अग्निदेवाचे दोन पुत्रच भासत होते॥

Verse 11

अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे।रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत।।1.22.11।।

सरयूच्या दक्षिण तीरावर दीड योजनाहून थोडे अधिक अंतर जाऊन, विश्वामित्रांनी ‘राम’ असे म्हणत मधुर वाणीने संबोधिले॥

Verse 12

गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्यय:।मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा।।1.22.12।।

वत्सा, हे जल ग्रहण कर; वेळेचा विलंब होऊ नये। माझ्याकडून मंत्रसमूह स्वीकार कर, तसेच ‘बला’ आणि ‘अतिबला’ही प्राप्त कर॥

Verse 13

न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्यय:।न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैऱृता:।।1.22.13।।

हे राम! तुला ना श्रम होईल, ना ज्वर; आणि तुझ्या रूपात कोणताही विकार येणार नाही. तू झोपेत असलास किंवा निष्काळजी असलास तरीही राक्षस तुला कधीही धाडस करून आक्रमू शकणार नाहीत.

Verse 14

न बाह्वोस्सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन।त्रिषु लोकेषु वै राम न भवेत्सदृशस्तव ।।1.22.14।।

हे राम! पृथ्वीवर तुझ्या भुजबलासारखा कोणी नाही; खरे तर त्रैलोक्यातही तुझ्या तुल्य कोणी होणार नाही.

Verse 15

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये।नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवाऽनघ।।1.22.15।।

हे अनघ! सौभाग्य, दाक्षिण्य (उदार दया), ज्ञान व दृढ निर्णय, तसेच उत्तर देणे आवश्यक असता योग्य प्रत्युत्तर देण्यात—या लोकी तुझ्यासमान कोणी नाही.

Verse 16

एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते सम:।बलात्वतिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ।।1.22.16।।

ही दोन विद्ये प्राप्त झाल्यावर वर्तमानातही आणि भविष्यकाळातही तुझ्यासमान कोणी राहणार नाही; कारण ‘बला’ आणि ‘अतिबला’ या सर्व ज्ञानाच्या जननी आहेत.

Verse 17

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।बलामतिबलां चैव पठत: पथि राघव।।1.22.17।।

हे राम, नरश्रेष्ठ राघव! मार्गात ‘बला’ आणि ‘अतिबला’ यांचा पाठ करत राहिलास तर तुला भूक व तहान यांचा त्रास होणार नाही.

Verse 18

विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं त्वयि।पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजस्समन्विते।।1.22.18।।प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक।

या दोन विद्यांचा अभ्यास केल्यास तुझ्यावर अतुल यश येईल. या तेजस्वी दोन विद्यांना पितामह ब्रह्मदेवाच्या कन्या असे म्हणतात. हे काकुत्स्था! तू धर्मात्मा आहेस; म्हणून त्या स्वीकारण्यास तू पूर्ण योग्य आहेस.

Verse 19

कामं बहुगुणास्सर्वे त्वय्येते नात्र संशय:। तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यत:।।1.22.19।।

खचितच हे सर्व अनेक गुण तुझ्यातच आहेत—यात संशय नाही. आणि तपस्येने दृढ झाल्यावर या दोन विद्यांचा अनेक रूपांनी प्रादुर्भाव होईल.

Verse 20

ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनश्शुचि:।प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मन:।।1.22.20।।

त्यानंतर रामाने जलस्पर्श करून शुद्ध होऊन, प्रसन्न मुखाने, भावितात्मा महर्षीकडून त्या दोन विद्यांचा स्वीकार केला.

Verse 21

विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।

विद्येने समृद्ध आणि महापराक्रमी राम शरद्‌ऋतूतील सहस्रकिरण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला. कुशिकात्मज (विश्वामित्र) यांच्याप्रती गुरुसेवेची सर्व कर्तव्ये करून, ते तिघे सरयूच्या तीरावर ती रात्र अत्यंत सुखाने राहिले.

Verse 22

विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रम:।सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकर:।।1.22.21।। गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे।ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रय:।।1.22.22।।

विद्येने समृद्ध आणि महापराक्रमी राम शरद्‌ऋतूतील सहस्रकिरण सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला. कुशिकात्मज (विश्वामित्र) यांच्याप्रती गुरुसेवेची सर्व कर्तव्ये करून, ते तिघे सरयूच्या तीरावर ती रात्र अत्यंत सुखाने राहिले.

Verse 23

दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां तृणशयनेऽनुचिते सहोषिताभ्याम्। कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां सुखमिव सा विबभौ विभावरी च।।1.22.23।।

दशरथनृपतीच्या त्या दोन श्रेष्ठ पुत्रांना, अपरिचित तृणशय्येवर एकत्र निवास करावा लागला तरी, कुशिकनंदन (विश्वामित्र) यांच्या स्नेहपूर्ण वचनांनी लाडावून-समाधान मिळाल्याने ती रात्र जणू सुखदच भासली।

Verse 24

या श्लोकाचा मूळ देवनागरी पाठ दिलेला नाही. कृपया बालकाण्ड सर्ग २२, श्लोक २४चा शुद्ध देवनागरी पाठ (किंवा स्पष्ट प्रतिमा) पाठवा; मग मी भक्तिभावयुक्त व अचूक अनुवाद देईन.