Valmiki Ramayana 2.95.19: Ayodhya Kanda, Sarga 95, Shloka 19

मन्दाकिनीनदीदर्शनम्

The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa

Devanagari script

इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.95.19

Transliteration

itīva rāmo bahusaṅgataṃ vacaḥ priyāsahāyaḥ saritaṃ prati bruvan | cacāra ramyaṃ nayanāñjanaprabhaṃ sa citrakūṭaṃ raghuvaṃśavardhanaḥ ||

Translation

अशा प्रकारे प्रियासहायेसह नदीविषयी सुयोग्य व विस्तृत वचन बोलत, रघुवंशवर्धक श्रीराम नयनाञ्जनासारख्या श्याम प्रभेचा रम्य चित्रकूट पर्वतावर विहार करू लागले।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध/Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: इति-निपात (quotative particle)

• इव: as it were
• इव: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-अव्यय; here: ‘as it were’ (emphatic)

• रामः: Rama
• रामः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति

• बहुसङ्गतम्: very appropriate
• बहुसङ्गतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बहु (प्रातिपदिक) + सङ्गत (गम्-धातु, क्त; प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; कर्मधारय (बहु च तत् सङ्गतम्/very fitting)

• वचः: words; speech
• वचः: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति

• प्रियासहायः: companion of his beloved
• प्रियासहायः: Karta (कर्ता/Subject; apposition)
• Type: Noun
• Root: प्रिया (प्रातिपदिक) + सहाय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष (प्रियायाः सहायः/companion of his beloved)

• सरितम्: the river
• सरितम्: Karma (कर्म/Object with ‘prati’)
• Type: Noun
• Root: सरित् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (river-word), एकवचन, द्वितीया-विभक्ति

• प्रति: towards; about
• प्रति: Sambandha (सम्बन्ध/Directional marker)
• Type: Indeclinable
• Root: प्रति (अव्यय)
• Form: उपसर्गसदृश-अव्यय/पूर्वसर्ग (preposition), ‘towards/about’ governing accusative

• ब्रुवन्: speaking
• ब्रुवन्: Karta (कर्ता/Descriptive of Rama)
• Type: Adjective
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present participle, शतृ), पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति

• चचार: wandered
• चचार: Kriya (क्रिया/Predicate)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• रम्यम्: delightful
• रम्यम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; विशेषण (of चित्रकूटम्)

• नयनाञ्जनप्रभम्: dark-hued like eye-collyrium
• नयनाञ्जनप्रभम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नयन + अञ्जन + प्रभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थे (नयन-अञ्जनस्य प्रभा इव/with the lustre/hue of collyrium for the eyes)

• सः: that (Rama)
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति

• चित्रकूटम्: Chitrakuta
• चित्रकूटम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: चित्रकूट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया-विभक्ति

• रघुवंशवर्धनः: enhancer of the Raghu dynasty
• रघुवंशवर्धनः: Karta (कर्ता/Subject; apposition)
• Type: Noun
• Root: रघु + वंश + वर्धन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा-विभक्ति; षष्ठी-तत्पुरुष (रघुवंशस्य वर्धनः/augmenter of Raghu lineage)

Context

Lotus-eyed Rama said to the heavy-hipped daughter of the king of Videha, whose face resembled the beauitiful Moon.

Characters & Entities

• Rāma
• Sītā
• Citrakūṭa
• Mandākinī (river, by reference)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is sustained through right companionship and right speech: Rāma’s fitting words and steady conduct show how virtue continues even away from the throne.

What is the narrative situation?

The narrator concludes the scene: after praising the Mandākinī, Rāma strolls on Citrakūṭa with Sītā, marking a calm, restorative phase of exile.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s dignified composure—he remains a worthy heir of the Raghu tradition while living simply in the forest.