Valmiki Ramayana 2.22.16 — Ayodhya Kanda, Sarga 22, Shloka 16

अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः

Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana

Devanagari script

कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने।यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत्।।।।

Transliteration

kaikeyyāḥ pratipattir hi kathaṃ syān mama pīḍane | yadi bhāvo na daivo ’yaṃ kṛtānta-vihito bhavet ||

Translation

हा भाव आणि ही आपत्ती कृतान्तविहित दैवाने ठरवलेली नसती, तर कैकेयीला मला पीडित करण्याचा असा निश्चय कसा झाला असता?

Word by Word

• कैकेय्याः: of Kaikeyi
• कैकेय्याः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कैकेयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• प्रतिपत्तिः: resolve/determination
• प्रतिपत्तिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रतिपत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थ/निश्चयार्थ (indeed/for)

• कथम्: how
• कथम्: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रश्नार्थ (how)

• स्यात्: could be
• स्यात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मम: my
• मम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• पीडने: in afflicting (me)
• पीडने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पीडन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; ‘in (the act of) afflicting’

• यदि: if
• यदि: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: अव्यय; शर्त/सम्भावना (if)

• भावः: intention/idea
• भावः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/वाक्यसम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध (not)

• दैवः: fate/act of destiny
• दैवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दैव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कृतान्तविहितः: ordained by destiny
• कृतान्तविहितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कृतान्त-विहित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कृतान्तेन विहितः) + क्त (vihita)

• भवेत्: would be
• भवेत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Context

If this thought and my misfortune were not caused in Kaikeyi by destiny, how could she muster such determination to inflict pain on me?

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• Kaikeyī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Rāma practices charitable interpretation and restraint: rather than demonizing Kaikeyī, he situates the cruelty within the larger framework of destiny, reducing hatred and preventing adharma.

What is the narrative situation?

Rāma explains Lakṣmaṇa’s shock by suggesting Kaikeyī’s harsh resolve is not her natural disposition but a fate-driven reversal.

Which character virtue is emphasized?

Kṣamā (forgiveness/forbearance) and freedom from vindictiveness.