Previous Verse
Next Verse

Shloka 16

जटायुरुपदेशः — Jatāyu Confronts Rāvaṇa

Ethical Admonition and Challenge

सर्पमाशीविषं बद्ध्वा वस्त्रान्ते नावबुध्यसे।।।।ग्रीवायां प्रतिसक्तं च कालपाशं न पश्यसि।

sarpam āśīviṣaṃ baddhvā vastrānte nāvabudhyase | grīvāyāṃ pratisaktaṃ ca kālapāśaṃ na paśyasi ||

तू वस्त्राच्या काठाला जणू विषारी सर्प बांधीत आहेस, तरीही तुला कळत नाही; आणि गळ्याभोवती आवळलेला काळाचा पाशही तुला दिसत नाही।

सःthat
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; demonstrative
भारःburden, load
भारः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
सौम्यO gentle one
सौम्य:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootसौम्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन
भर्तव्यःshould be carried
भर्तव्यः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Root√भृ (धातु)
Formकृदन्त (तव्यत्-प्रत्यय; gerundive), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘to be borne’
यःwhich/that
यः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; relative
नरम्a man
नरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
not
:
Sambandha (सम्बन्ध/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (निपात)
Formअव्यय (निषेध)
अवसादयेत्should tire/depress
अवसादयेत्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootअव+√सद् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद; causative sense ‘to make sink/fatigue’
तत्that
तत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; demonstrative
अन्नम्food
अन्नम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अपिalso, even
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय (समुच्चय/अपि=also/even)
भोक्तव्यम्should be eaten
भोक्तव्यम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Root√भुज् (धातु)
Formकृदन्त (तव्यत्-प्रत्यय; gerundive), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; ‘to be eaten’
जीर्यतेis digested
जीर्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√जॄ (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, आत्मनेपद; passive/intransitive ‘is digested/decays’
यत्which
यत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; relative
अनामयम्wholesome, disease-free
अनामयम्:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअनामय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; यत्/अन्नस्य विशेषण

You are not aware that you are tying a venomous snake with the skirt of your cloth. worn by you. You are not able to see the noose of death tightened around your neck.

R
Rāvaṇa
K
Kāla (Death)

FAQs

Moral blindness precedes downfall: adharma is self-destructive, like embracing a deadly snake, and it draws inevitable death-like consequence.

Jatāyu warns Rāvaṇa that abducting Sītā is tantamount to inviting his own death.

Discernment (viveka)—the verse contrasts Jatāyu’s clarity with Rāvaṇa’s delusion.