Shloka 9

महोत्पात-लक्षणानि

Omens before Khara’s Assault

Devanagari script

क्षतजार्द्रसवर्णाभा सन्ध्याकालं विना बभौ।खरस्याभिमुखा नेदुस्तदा घोरमृगाः खगाः।।।।कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः।

Transliteration

kṣatajārdrasa-varṇābhā sandhyākālaṃ vinā babhau | kharasyābhimukhā nedus tadā ghora-mṛgāḥ khagāḥ || kaṅka-gomāyu-gṛdhrāś ca cukruśur bhayaśaṃsinaḥ |

Translation

संध्याकाळ येण्यापूर्वीच ताज्या ओलसर जखमेच्या रंगासारखी एक गोधूळ पसरली. तेव्हा खराकडे तोंड करून भयंकर पशु-पक्षी किंचाळू लागले; कंक-पक्षी, कोल्हे व गिधाडे भय व अनिष्ट सूचित करीत कर्कश ओरडू लागली॥

Word by Word

• क्षतजार्द्रसवर्णाभा: having a glow like fresh blood
• क्षतजार्द्रसवर्णाभा: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षत (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक) + आर्द्र (प्रातिपदिक) + स-वर्ण (प्रातिपदिक) + आभा (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (क्षतजेन आर्द्रेण सवर्णा आभा यस्याः), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सन्ध्या इत्यस्य विशेषणम्

• सन्ध्या: twilight
• सन्ध्या: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सन्ध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कालम्: time
• कालम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• विना: without
• विना: Sambandha (सम्बन्ध/उपपद)
• Type: Indeclinable
• Root: विना (अव्यय)
• Form: अव्यय (preposition), ‘without’; द्वितीयासह (with accusative)

• बभौ: shone/appeared
• बभौ: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भा (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन

• खरस्य: of Khara
• खरस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: खर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• अभिमुखाः: facing towards
• अभिमुखाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभि (उपसर्ग) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: बहुव्रीहि-समास (अभिमुखं मुखं येषाम्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; घोरमृगाः/खगाः इत्यस्य विशेषणम्

• नेदुः: cried out
• नेदुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नद् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• तदा: then
• तदा: Kāla (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb of time)

• घोरमृगाः: dreadful beasts
• घोरमृगाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: घोर (प्रातिपदिक) + मृग (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (घोराः मृगाः), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• खगाः: birds
• खगाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: खग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• कङ्कगोमायुगृध्राः: herons, jackals, and vultures
• कङ्कगोमायुगृध्राः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कङ्क (प्रातिपदिक) + गोमायु (प्रातिपदिक) + गृध्र (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्व-समास (कङ्काश्च गोमायवश्च गृध्राश्च), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction)

• चुक्रुशुः: screeched
• चुक्रुशुः: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रुश् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, बहुवचन

• भयशंसिनः: foretelling fear
• भयशंसिनः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भय (प्रातिपदिक) + शंसिन् (प्रातिपदिक; from √शंस्)
• Form: तत्पुरुष-समास (भयं शंसन्ति), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कङ्कगोमायुगृध्राः इत्यस्य विशेषणम्

Context

A terrific darkness, spread all over, produced frightening horripilation. Even the four quarters and the intermediary zones were not discernible.

Characters & Entities

• Khara
• twilight (sandhyā)
• jackals (gomāyu)
• vultures (gṛdhra)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Satya (truth) is facing reality: the verse shows truth manifesting as unavoidable warning—violence initiated in adharma returns as fear and ruin.

What is the narrative situation?

As Khara’s aggression nears, nature displays severe omens: premature blood-colored dusk and animals crying toward him.

Which character virtue is emphasized?

Accountability—recognizing that unrighteous intent draws consequences, and that warnings should prompt restraint and correction.