Adhyaya 76

Verse 1

संजय उवाच । येऽसुराश्च मृता युद्धे संमुखे विमुखेऽपि वा । गतिं तेषामहं ब्रह्मन्श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

संजय म्हणाला—हे ब्राह्मण! जे असुर युद्धात मेले—समोरासमोर किंवा पळताना देखील—त्यांची गती काय होते, ते तत्त्वतः मला ऐकायचे आहे।

Verse 2

असंख्याता इमे दैत्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे । अद्याप्यासन्गताः कुत्र एतन्मे शंस भो गुरो

हे दैत्य त्रैलोक्यात—चराचरांसह—असंख्य आहेत. ते अजूनही कुठे गेले? हे गुरो, मला हे सांगा।

Verse 3

व्यास उवाच । ये मृतास्संमुखे शूरा दैत्यानां प्रवरा रणे । स्वयं प्राप्य च देवत्वं भोग्यमश्नंति शाश्वतम्

व्यास म्हणाले—जे शूर दैत्य रणात समोरासमोर मरतात, ते युद्धात दैत्यमध्ये श्रेष्ठ ठरून आपोआप देवत्व प्राप्त करतात आणि शाश्वत दिव्य भोग भोगतात।

Verse 4

प्रासादा यत्र सौवर्णा नानारत्नाविभूषिताः । सर्वकामप्रदा वृक्षाः स्वर्णदीतोय संयुताः

तेथे सुवर्णमय प्रासाद नानाविध रत्नांनी अलंकृत आहेत; तेथील वृक्ष सर्व कामना देणारे आहेत, आणि नद्यांचे जल सुवर्णयुक्त होऊन वाहते।

Verse 5

पद्मोत्पलसुकल्हारैर्गंधाढ्यैरन्यपुष्पकैः । दधिदुग्धाज्यखंडैश्च युता पुष्करिणी शुभा

ती शुभ पुष्करिणी कमळ, नीलकमळ व पांढरी कुमुदिनी अशा सुगंधित पुष्पांनी व इतर फुलांनी अलंकृत होती; तसेच दही, दूध व तुपाचे खंड नैवेद्यरूपानेही तेथे ठेवलेले होते।

Verse 6

अतीवरूपसंपन्नाः सदैव नवयौवनाः । तत्र राज्यं प्रकुर्वंति तथैव वसुधातले

अतिशय रूपसंपन्न आणि सदैव नवयौवनयुक्त असे ते तेथे, वसुधातलावर, त्याच प्रकारे राज्य करीत असतात।

Verse 7

एवं जन्माष्टकं प्राप्य धनिनोऽध्यक्षमंत्रिणः । अर्धसंमुखगात्रेण दिवमश्नंति शाश्वतम्

अशा रीतीने ‘जन्माष्टक’ प्राप्त करून धनवान—अध्यक्ष व मंत्री म्हणून—देवाभिमुख अर्धोन्मुख देहाने शाश्वत स्वर्गाचा उपभोग घेतात।

Verse 8

विमुखाः कातरा भीता ये च मायाविनो रणे । ते यांति निरयं घोरं ये च देवद्विजद्विषः

जे धर्मकर्मापासून विमुख, कातर व भयभीत आहेत, आणि जे रणात माया-छल करतात—ते घोर नरकास जातात; तसेच जे देव व द्विजांचा द्वेष करतात, तेही तेथेच जातात।

Verse 9

पतितं मूर्च्छितं भग्नमन्ययोद्धारमाहवे । हंतारो निरयं यांति ते च म्लेच्छाः कुवाचकाः

रणात जो पडलेला, मूर्च्छित, भग्न (अशक्त) किंवा विमुख झालेला दुसरा योद्धा मारतात—असे हंतारे नरकास जातात; ते म्लेच्छ व कुवाचक (दुष्टवक्ता) मानले जातात।

Verse 10

परन्यासापहर्तारो विमुखास्संति तत्त्वतः । रात्रौ वा विपिने नष्टे चोरास्साहसकारिणः

जे दुसऱ्याच्या विश्वासाने ठेवलेली वस्तू अपहृत करतात, ते तत्त्वतः धर्मविमुख असतात। ते रात्री किंवा अरण्यात भरकटलेल्या माणसावर साहस करणाऱ्या चोरांसारखे आहेत।

Verse 11

सर्वभक्षरता मूढा म्लेच्छा गोब्रह्मघातकाः । कुवाचकाः परे म्लेच्छा एते ये कूटयोनयः

सर्वभक्षणात आसक्त व मूढ असे म्लेच्छ गो- व ब्राह्मणघातक आहेत. ते कुवचन बोलणारे; हेच कुटिल/दूषित योनीचे म्लेच्छ मानले गेले आहेत।

Verse 12

तेषां पैशाचिकी भाषा लोकाचारो न विद्यते । नास्ति शौचं तपो ज्ञानं न देवपितृतर्पणम्

त्यांची भाषा पैशाचिकी म्हणतात; त्यांच्यात लोकाचार नाही. शौच नाही, तप नाही, ज्ञान नाही—आणि देव-पितरांचे तर्पणही नाही.

Verse 13

दानश्राद्धादिकं यज्ञे सुराणां च प्रपूजनम् । पितॄणां च न शुश्रूषा द्विजदेवतपस्विनाम्

यज्ञात दान-श्राद्धादी कर्मे व देवतांचे विधिपूर्वक पूजन तो करतो; पण पितरांची शुश्रूषा नाही, तसेच द्विज, देवता व तपस्वी यांचीही सेवा-श्रद्धा नाही.

Verse 14

ज्ञानलोपादतस्तेषां मलशौचं न विद्यते । मातरं भगिनीं चान्यां गृहिणीं कामयंति च

ज्ञानलोपामुळे त्यांना देहशौच व मलशौचाचे भान नसते. ते माता, भगिनी व इतर स्त्रिया—अगदी परगृहिणीही—यांची कामना करतात.

Verse 15

सर्वो विपर्ययो लोकात्सदाचारो मलीमसः । तार्क्ष्यस्योद्ववनानां च अन्येषां गोत्रवासिनाम्

या लोकी सर्वत्र उलटापालट झाली आहे; सदाचारही मलिन झाला आहे—तार्क्ष्याच्या वंशजांत, उद्ववन-जनांत आणि इतर गोत्रवासीयांतही।

Verse 16

कुलजातास्सदा दैत्या येषां पुण्यमकारणम् । दुर्गतिं च मृता यांति द्विजस्त्रीशिशुघातिनः

कुलीन वंशात जन्मले तरी ज्यांचे पुण्य खऱ्या कारणाविना—धर्माचरणाविना—असते, ते सदैव दैत्यस्वभावाचेच; आणि द्विज, स्त्री व शिशु यांचे घातक मरणोत्तर दुर्गतीस जातात।

Verse 17

गवाशिनो दुरात्मानो ह्यभक्ष्यभक्षणे रताः । कीटयोनिं व्रजंत्येते तरवश्च पिपीलिकाः

जे दुरात्मे गायीचे मांस खातात आणि अभक्ष्य भक्षणात रमतात, ते कीटयोनीत पडतात; ते वृक्ष व मुंगी म्हणूनही जन्म घेतात।

Verse 18

न मंत्रेषु न देवेषु कल्पंते ते सुरद्विषः । अग्रजः सहजस्तेषां सदृङ्नो ग्राम्यवृत्तयः

देवद्वेषी लोकांना ना मंत्रांत सिद्धी मिळते, ना देवांमध्ये स्थान मिळते. त्यांचा अग्रजही त्यांच्यातलाच जन्मलेला असतो; आणि त्यांची दृष्टी जशी, तशीच त्यांची वृत्तीही ग्राम्य व रूक्ष असते।

Verse 19

लोमकेशप्रणेतारः क्रव्यभक्षरता भुवि । साहसं च व्रतं दानं स्नानं यज्ञादिकं च यत्

पृथ्वीवर ते लोमकेशाच्या नेतृत्वाखाली राहतात आणि मांसभक्षणात आसक्त असतात; तसेच साहसी हिंसा, व्रत, दान, स्नान आणि यज्ञादी जे काही आहे, तेही त्या संदर्भात त्यांच्या ठायीच प्रचलित असे म्हटले जाते।

Verse 20

मत्स्यमांसादिषु प्रीता मृषावचनभाषिणः । सदाकामास्सदा लोभास्सदा क्रोधमदान्विताः

जे मासे, मांस इत्यादींमध्ये नित्य आसक्त असतात, असत्य बोलतात—ते सदैव कामी, सदैव लोभी, आणि क्रोध व मदाने युक्त असतात।

Verse 21

वधबंधरतोद्वेगा द्यूतसंगीतसंप्रियाः । कुभृत्याः कुजनप्रीताः पूतिगंधरता नराः

जे वध व बंधन यांत उद्विग्न राहतात, जुगार व गीत-संगीत यांत आसक्त असतात; कुकर्माची सेवा करणारे, दुष्ट संगतीत रमणारे, आणि अशुचि दुर्गंधी आचरणात रत—असे पुरुष होत।

Verse 22

न देवेषु न विज्ञेषु न धर्मश्रवणेषु च । स्तोत्रमंत्रादिके पुण्ये यथाकार्येष्वनिश्चयाः

त्यांचा देवांवर, विद्वानांवर, तसेच धर्मश्रवणावरही ठाम निश्चय नसतो; आणि स्तोत्र, मंत्र इत्यादी पुण्यकर्म व यथोचित कर्तव्यांविषयी ते अनिश्चित राहतात।

Verse 23

बहुरोगाधिरोषाश्च बहुरूपपरिच्छदाः । नरजातिषु दैत्यानां चिह्नान्येतानि भूतले

अनेक रोगांनी ग्रस्त, लवकर रागावणारे, आणि अनेक रूपे व वेष धारण करणारे—भूतलावर मनुष्यजातीत दैत्यांची ही चिन्हे आहेत।

Verse 24

न जानंति परं लोकं न गुरुं स्वं न चापरं । गर्भपूरणमिच्छंति नातिथिं न गुरून्द्विजान्

त्यांना परलोक माहीत नाही, स्वतःचा गुरुही नाही, दुसराही नाही; त्यांना फक्त पोट भरणेच हवे असते, अतिथी, गुरु आणि द्विज (ब्राह्मण) यांचा मान ठेवत नाहीत।

Verse 25

न देवं न सुतं गोत्रं न मित्रं न च बान्धवं । स्वप्ने दानं न जानंति भक्षणान्न परिच्छदं

ते ना देवाला ओळखतात, ना पुत्राला, ना गोत्राला, ना मित्राला, ना बंधुलाही। स्वप्नातही दानाचे ज्ञान नाही; त्यांना फक्त भक्षणच ठाऊक, वस्त्र-आवरण नाही।

Verse 26

गोपायंति धनं यस्मात्ते यक्षा नररूपिणः । प्राणांतेपि धनं किचिन्न दिशंति च राजनि

धन साठवून ठेवतात म्हणून ते यक्ष—मानवरूप धारण करूनही—हे राजन्, प्राणांतीसुद्धा थोडेसे धनही देत नाहीत।

Verse 27

ते यक्षा दुर्गतिस्थाश्च परार्थे भारवाहकाः । प्रेतानां लक्षणं यद्वा सर्वलोकविगर्हितं

ते यक्ष दुर्गतीत स्थित होऊन परार्थासाठी भारवाहक बनतात. हेच प्रेतांचे लक्षण आहे—जे सर्व लोकांत निंद्य आहे.

Verse 28

स्त्रीणां च पुरुषाणां च शृणुष्वैकमना मम । मलपंकधरा नित्यं सत्यशौचविवर्जिताः

स्त्री आणि पुरुष यांविषयी माझे वचन एकाग्र होऊन ऐक: ते नित्य मल-पंकाने लिप्त असतात आणि सत्य व शौच यांपासून वंचित असतात.

Verse 29

दंतकुंतलवस्त्राणां वपुषो मलसंचयाः । गृहपीठादिपात्राणां सकृच्छौचं न रोचते

दात, केस व वस्त्र यांवर मल साचतो आणि देहावरही मैल जमतो; तसेच गृहपीठ इत्यादी पात्रे एकदाच धुतल्याने रुचकर शुद्ध होत नाहीत.

Verse 30

न पश्यंति सुखं स्त्रीणां विशंति कानने द्रुतं । विघसोच्छिष्टपूतीनां भक्षणेभिरता भुवि

ते स्त्रीसुख अनुभवत नाहीत आणि त्वरेने वनात प्रवेश करतात. पृथ्वीवर ते शिळे, उच्छिष्ट व दुर्गंधीयुक्त अन्न भक्षण करण्यातच आसक्त राहतात.

Verse 31

अन्नपानं च शयनमन्धकारेषु रोचते । कदाचित्स्वस्थता नास्ति क्वचिद्वा शुचितातनौ

अन्नपान व शयनही त्यांना केवळ अंधारातच रुचते. कधी स्वास्थ्य नसते, तर कधी देहात शुचिता राहत नाही.

Verse 32

लक्षणं नरलोकेषु प्रेतानामीदृशं किल । हिताहितं न जानंति मित्रामित्रं गुणागुणम्

मनुष्यलोकात प्रेतांचे असेच लक्षण सांगितले जाते—ते हित-अहित जाणत नाहीत, मित्र-शत्रू ओळखत नाहीत, गुण-दोषांचा विवेक करत नाहीत.

Verse 33

पापपुण्यादिकं स्थानं स्नानं देवद्विजार्चनं । अरिमित्रमुदासीनं न विंदंति स्वभावतः

ते स्वभावतः पाप-पुण्याचा मार्ग, योग्य स्थान, स्नान, देव व द्विजांची पूजा, तसेच शत्रू-मित्र-उदासीन यांचा भेद—काहीच ओळखत नाहीत.

Verse 34

मर्त्यस्थाः पशवस्ते च ज्ञायंते बुद्धिसंमतैः । बुद्ध्या नानात्वभावाश्च भ्रमंति च मृषा भुवि

मर्त्यलोकात वसणारे ते प्राणी बुद्धिसंपन्नांना ‘पशु’समान भासतात. बुद्धीने भेदभाव रचून ते पृथ्वीवर मिथ्येच्या मोहात भ्रमित होऊन भटकत राहतात.

Verse 35

यक्षरूपा नरास्ते च सर्वकर्मबहिष्कृताः । एषां भेदं प्रवक्ष्यामि लक्षणं धरणीतले

ते नर यक्षरूप असून सर्व धर्मकर्मांपासून बहिष्कृत आहेत। आता मी पृथ्वीवर त्यांच्या भेदांचे व ओळखलक्षणांचे वर्णन करतो।

Verse 36

विजाता मर्त्यलोकेषु पापस्यैवानुरूपतः । मलीमस भुविप्रस्थं नागरं छद्मरूपिणं

मर्त्यलोकी ते पापास अनुरूप अशा नीच रूपांत जन्म घेतात—मलिन, भूमीला चिकटलेले, नगरांत फिरणारे व छद्मरूप धारण करणारे।

Verse 37

विघसादिप्रभोक्तारं काकमाहुर्मनीषिणः । अभक्ष्ये निरतः पापः कुकुरः पूतिसंप्रियः

मनीषी म्हणतात—कावळा उष्टे व उरलेले अन्न इत्यादी खातो; पण अभक्ष्य भक्षणात रत पापी कुत्रा दुर्गंधीयुक्त वस्तूंवरच आसक्त असतो।

Verse 38

प्रवृत्तस्सर्वगृह्येषु भक्ष्याभक्ष्यसजीवनः । भूम्यां पश्वादियोनीनां कुलेषु प्राप्तसंभवाः

ते सर्व प्रकारच्या गृह्य व्यवहारांत गुंततात, भक्ष्य-अभक्ष्य जे मिळेल त्यावरच उपजीविका करतात; आणि पृथ्वीवर पश्वादी योन्यांच्या कुलांत जन्म घेतात।

Verse 39

शुनो विगृह्य हस्तेन म्लेच्छानां भक्षणप्रियाः । विशेषात्सूकराणां च तथा च रणयोधिनां

हाताने पकडून कुत्रे—भक्षणप्रिय—विशेषतः म्लेच्छांना, तसेच डुकरांना आणि रणातील योद्ध्यांनाही (चावून-फाडून) भक्षणास प्रवृत्त होतात।

Verse 40

पोषणे भक्षणे प्रीताः पूतिगर्ह्येष्वसाधुषु । पर्वतेकरणाद्वह्नेः काष्ठसंचयसंग्रहे

ते पोषण व भक्षण यातच रमतात; जे कुजके, निंद्य व अधार्मिक आहे त्यातच त्यांना प्रीती. अग्नीकरिता इंधनाचा पर्वतासारखा ढिग करून, लाकडांचे राशी गोळा करणे व साठवणे यात ते गुंतलेले असतात।

Verse 41

विज्ञेयास्ते सदा म्लेच्छाः क्षत्रियाणां भयाकुलाः । लोकानां नष्टधर्मे च सदा शौचविवर्जिते

ते सदैव ‘म्लेच्छ’ म्हणून ओळखावे; क्षत्रियांच्या भयाने ते व्याकुळ असतात। लोकधर्म नष्ट झालेल्या काळी ते नेहमी शौच व सदाचार यांपासून वंचित राहतात।

Verse 42

कुलीनानां तदा म्लेच्छा भविष्यंति च दस्यवः । तेषां संसर्गतोन्ये च संबंधादन्नभोजनात्

तेव्हा कुलीनांमध्येही म्लेच्छ व दस्यु उत्पन्न होतील। त्यांच्या संसर्गाने इतरही—संबंधाने व त्यांचे अन्न खाल्ल्याने—त्यांच्यासारखेच होतील।

Verse 43

मैथुनात्तस्य योषासु तद्भावं तु व्रजंति ते । तस्मिन्काले जनास्सर्वे दुःखरोगप्रतापिताः

त्याच्याशी स्त्रियांचे मैथुन झाल्यास त्या त्याच भावदशेला प्राप्त होतात। त्या काळी सर्व लोक दुःख व रोगांनी पीडित होऊन संतप्त राहतात।

Verse 44

दुर्भिक्षान्न परामूढाः सदा राजप्रपीडिताः । तत्रासत्येरता मर्त्याः सर्वशौचविवर्जिताः

दुर्भिक्षाने ते अत्यंत गोंधळलेले होऊन सदैव राजांकडून पीडित राहतात। तेथे मर्त्य असत्यात रमतात आणि सर्व शौच-शुद्धीपासून वंचित होतात।

Verse 45

न श्रूयंते जनैरेव पुराणागमसंहिताः । मद्यमांसप्रियाः पापास्सर्वभक्षास्सुदारुणाः

लोकांत पुराण-आगमसंहिता ऐकल्या जात नाहीत; मद्य-मांसप्रिय पापी जन सर्वभक्षी होऊन अत्यंत क्रूर बनतात।

Verse 46

दारुणाचारनिरता नित्यं छलपरायणाः । न पुष्णंति सुतास्तातं प्रसुवं च गुरूनपि

जे दारुण आचरणात रत व सदैव छलात तत्पर असतात, असे पुत्र पिता, प्रसूता जननी व गुरूजन यांचेही पालन-पोषण करीत नाहीत।

Verse 47

न शुश्रूषंति वै भृत्याः स्वामिनं गुणशालिनम् । भर्तारं न स्त्रियः काश्चिच्छ्वशुरौ च स्वमातरः

भृत्य गुणशाली स्वामीची खरी सेवा करीत नाहीत; काही स्त्रिया पतीचा मान राखत नाहीत, तसेच श्वशुर व स्वतःच्या मातेलाही आदर देत नाहीत।

Verse 48

नित्यकष्टा नरास्तत्र कलहश्च गृहे गृहे । नृपा म्लेच्छाः सुरापाश्च तथा मंत्रिपुरोहिताः

तेथे नर नित्य कष्टात असतात आणि घराघरांत कलह असतो; राजे म्लेच्छ होतात, तसेच सुरापायी, आणि मंत्री व पुरोहितही तद्रूप होतात।

Verse 49

मनुष्यैश्च बलिस्तेषां मत्स्यैर्मांसैर्निरामिषः । पाषंडायासयोगेभ्यः प्रधाना गुणवार्तयोः

त्यांच्याकडे माणसांनीही बळी दिला जातो, तसेच मासे-मांसाने अर्पण होते; तरी ते अंतःसारहीन असतात. योग-नियमांच्या जागी पाखंड, व्यर्थ आयास आणि गुणांची केवळ चर्चा प्रधान होते।

Verse 50

धनिकैः कोकिलैर्मंदैर्व्याप्तं तैस्तु महीतलम् । ततोन्योन्यं प्रिया मूढा वने वा नगरेषु च

धनिक व मंदस्वर कोकिळांनी पृथ्वीचा पृष्ठभाग व्यापला. मग मोहग्रस्त व भ्रमित प्रियकर-प्रेयसी—वनात असोत वा नगरांत—एकमेकांचा शोध घेऊ लागले.

Verse 51

भक्ष्याभक्ष्यं समश्नंति मत्स्यमांसादिकं नराः । वने द्विजातयश्चान्ये भुंजते चानुपापकम्

लोक भक्ष्य-अभक्ष्याचा विचार न करता मासे, मांस इत्यादी सर्वच खातात. पण काही अन्य द्विज वनात राहून केवळ निष्पाप आहारच सेवन करतात.

Verse 52

भक्तिमंतं पशुं चान्यत्सर्वे यांत्यपुनर्भवम् । पातयंति पितॄन्पापाः सर्वे ते पूर्वदेवकाः

भक्तियुक्त सर्व—पशूही तसेच इतरही—अपुनर्भवपद (मोक्ष) प्राप्त करतात. पण पापी लोक पितरांना अधःपात करतात; ते सर्व जण जणू पूर्वदेव होऊन पतित झालेले आहेत.

Verse 53

पिशाचा राक्षसा ये च मुर्त्यका गुह्यका ध्रुवम् । एते चाविनयप्रीता न देवा न च मानुषाः

पिशाच, राक्षस तसेच मूर्त्यक व गुह्यक—हे निश्चयच अविनयात रमणारे; ते ना देव, ना मनुष्य.

Verse 54

संजय उवाच । कथं च मर्त्यभावेषु लक्षंजानंतितात्त्विकाः । एतं मे संशयं नाथ दूरीकुरु ततस्ततः

संजय म्हणाला—मर्त्यभावात वावरताना तत्त्वज्ञ लोक ते लक्षण कसे ओळखतात? हे नाथ, माझा हा संशय सर्वथा, सर्व प्रकारे दूर करा.

Verse 55

व्यास उवाच । कृतपापानुरूपास्तु द्विजातिष्वन्यजातिषु । असुरा राक्षसाः प्रेताः स्वभावं न त्यजंति ते

व्यास म्हणाले—केलेल्या पापांप्रमाणे जीव द्विजांमध्ये तसेच अन्य जातींमध्ये जन्म घेतात। असुर, राक्षस आणि प्रेत हे आपला स्वभाव कधीही सोडत नाहीत।

Verse 56

जाता ये चासुरा मर्त्ये सदाते कलहोत्सुकाः । कुहकाः कच्चराः क्रूराः विज्ञेया राक्षसाभुवि

जे असुर मर्त्यलोकी जन्मतात ते सदैव कलहास उत्सुक, कपटी, नीच व क्रूर असतात; पृथ्वीवर तेच राक्षस म्हणून ओळखावे।

Verse 57

जनोद्विग्नादिकं दानं तथा देवार्चनं भुवि । उग्रभावाद्धनं लब्ध्वा राज्यं भुञ्जंति शाश्वतम्

जे लोकांची व्यथा दूर करून दान करतात आणि भूमीवर देवपूजन करतात, ते उग्र-तेजस्वी स्वभावाने धन मिळवून शाश्वत राज्यभोग करतात।

Verse 58

जयं शौर्यादिकं पुण्यं पुनःपापक्षयं व्रजेत् । एवमुर्व्यां तथा नाके नागलोके यमालये

शौर्य इत्यादींमुळे उत्पन्न पुण्य व जय मिळवून, पुढे पापक्षयास पोहोचतो; असे पृथ्वीवर तसेच स्वर्गात, नागलोकी व यमालयातही आहे।

Verse 59

उग्रेण तपसा कश्चित्सुरत्वं लभते दिवि । वासुदेवं समाराध्य प्रह्लादः सुरपूजितः

उग्र तपश्चर्येने कोणी स्वर्गात देवत्व मिळवतो; पण वासुदेवाची आराधना करून प्रह्लाद देवांनीही पूजिला गेला।

Verse 60

हरं तथान्धको दैत्यः स्तुत्वा तत्सभ्यकोऽभवत् । तस्यैव गणमुख्यत्वं लेभे भृंगी महाबलः

याच प्रकारे दैत्य अंधकाने हर (शिव) यांची स्तुती करून त्यांच्या सभेचे सदस्यत्व मिळविले; आणि महाबली भृंगीने त्या गणांमध्ये प्रमुख पद प्राप्त केले।

Verse 61

एते चान्ये च बहवो बलिरिंद्रो भविष्यति । गच्छंति सद्गतिं तात इहामुत्र च सर्वदा

हे आणि इतरही अनेक—बली इंद्र होईल. तात, ते सदा इहलोकी व परलोकीही सद्गतीस प्राप्त होतात।

Verse 62

केचिद्दैत्यकुले जाताः पृथिव्यां सुरसत्तमाः । भावयंति पितॄन्सर्वान्शतशोथ सहस्रशः

काही जण दैत्यकुळात जन्मूनही पृथ्वीवर देवतुल्य श्रेष्ठ ठरतात; ते शेकडो-हजारो प्रकारे सर्व पितरांना तृप्त व पुष्ट करतात।

Verse 63

एकेनापि सुपुत्रेण कुलत्राणं च धीमता । एकोपि वैष्णवः पुत्रः कुलकोटिं समुद्धरेत्

एकच बुद्धिमान सुपुत्रही कुलाचे रक्षण करतो; आणि एक वैष्णव पुत्र एकटाच कुलातील कोटी जनांचा उद्धार करतो।

Verse 64

जितेंद्रियोपि धर्मात्मा द्विजदेवार्चने रतः । क्षये धर्मे कलौ शेषे पुरे जनपदेषु च

इंद्रियजयी, धर्मात्मा, द्विज व देवांच्या अर्चनेत रत—कलियुग उरला असता व धर्माचा क्षय झाला तरी—तो नगरी व जनपदांतही (कधी कधी) आढळतो।

Verse 65

एको रक्षति धर्मात्मा पुरे ग्रामं जनं कुलम् । विज्ञातृमेदुरं चासीद्ब्राह्मणानां पुरं महत्

एक धर्मात्मा पुरुष नगर, ग्राम, जनसमुदाय व कुल यांचेही रक्षण करतो. ब्राह्मणांचे ते महान नगर विद्वान व विवेकी जनांनी समृद्ध होते.

Verse 66

तत्र सर्वे द्विजाः शश्वत्संध्योपासनतत्पराः । वेदपाठरता धीरा देवातिथिद्विजार्चकाः

तेथे सर्व द्विज नेहमी संध्योपासनेत तत्पर होते. ते धीर-गंभीर, वेदपाठात रत, आणि देव, अतिथी व द्विजांचे पूजन करणारे होते.

Verse 67

यज्ञव्रताग्निकर्माणः षट्कर्मपरिनिश्चयाः । अतिकृच्छ्रे च तेषां वै न पापे वर्तते मनः

ते यज्ञ, व्रत व अग्निकर्मात निरत असून षट्कर्मात दृढनिश्चयी होते. अत्यंत संकटातही त्यांचे मन पापाकडे वळत नसे.

Verse 68

कुर्वंति सततं वीरा व्रतं यज्ञं सनातनम् । कदाचिद्दैवयोगाच्च गृहस्थश्च स कोविदः

ते वीरजन सतत सनातन व्रत व यज्ञ करीत असत. कधीतरी दैवयोगाने तो कोविद पुरुषही गृहस्थ झाला.

Verse 69

वह्नौ जुहोति विप्रर्षि राज्यं मंत्रेण मंत्रवित् । तस्मिन्काले च तस्यैव मूत्रकृच्छ्रं सुदारुणम्

मंत्र जाणणाऱ्या विप्रर्षींनी राज्यप्राप्तीच्या कामनेने मंत्रोच्चार करून अग्नीत आहुती दिली. त्याच वेळी त्यांना मूत्रत्यागात अत्यंत दारुण कष्ट झाले.

Verse 70

तत्प्रोज्झितुं गतः सोपि रक्षार्थं स्थाप्य चेटिकाम् । तस्यास्त्वनवधानेन शुना चाज्यं च भक्षितम्

ते टाकून देण्यासाठी तोही गेला आणि राखण म्हणून दासीला ठेवून गेला. पण तिच्या निष्काळजीपणामुळे कुत्र्यानेही तूप खाल्ले.

Verse 71

भिया तया ततः पात्रं स्वीयमूत्रेण संभृतम् । असंलक्ष्या जुहोदग्नौ स विप्रस्त्वरया ततः

मग भीतीने त्याने एक पात्र स्वतःच्या मूत्राने भरले; आणि कुणाच्या लक्षात न येता त्या ब्राह्मणाने घाईघाईने ते अग्नीत आहुतीसारखे ओतले.

Verse 72

आश्चर्यं च ततो वह्नौ लक्षितं तेन तत्क्षणात् । कूटं हेममयं साक्षात्स्वर्णं जांबूनदप्रभं

तेव्हा त्याने त्या क्षणीच अग्नीत एक अद्भुत दृश्य पाहिले—संपूर्ण सुवर्णाचा शिखर, जणू प्रत्यक्ष सोने, जांबूनदप्रभेसारखे तेजस्वी.

Verse 73

गृहीत्वा तन्मुदा विप्रः पापयोगं चकार ह । पप्रच्छ विस्मयाद्दासीं कथमेतद्वद प्रिये

ते आनंदाने घेऊन त्या ब्राह्मणाने पापमार्गाचा अवलंब केला. मग आश्चर्यचकित होऊन दासीला विचारले—“प्रिये, हे कसे झाले? सांग.”

Verse 74

मुदा तत्र यथावृत्तं कथितं तु तया द्विज । ततो नित्यं यथाकालं तच्च तस्य प्रवर्तते

हे द्विज, तिने तेथे आनंदाने घडलेला सर्व वृत्तांत जसा होता तसा सांगितला. मग तेव्हापासून योग्य वेळी तो विधी/कर्म त्याच्यासाठी नित्य चालू राहिला.

Verse 75

समृद्धिरद्भुता गेहे लोकविस्मयकारिणी । ततः परस्पराच्छ्रुत्वा सर्वैरेव च तत्पुरे

घरात अद्भुत अशी समृद्धी प्रकट झाली, जी लोकांना विस्मयकारक वाटली. मग एकमेकांकडून ऐकून त्या नगरातील सर्वांना ती वार्ता कळली.

Verse 76

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे पुण्यव्यक्तिर्नाम षट्सप्ततितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडात ‘पुण्यव्यक्ति’ नावाचा शहात्तरावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 77

पंकादेव भयान्मोहान्मतिभ्रंशोऽभवत्ततः । अथ किल्बिषकूटेन दग्धमेव पुरं च तत्

मग त्या चिखलातूनच—भय व मोहामुळे—त्याची बुद्धी भ्रमित झाली. आणि नंतर पापराशी (किल्बिष)च्या ढिगाऱ्याने तेच नगर खरोखर जळून गेले.

Verse 78

स्त्रियो दुष्टा जना दुष्टाः सर्वे पापबलात्तदा । वृद्धो ज्ञाता द्विजस्तत्र तत्कार्ये न मतिं दधौ

त्या वेळी स्त्रिया दुष्ट होत्या, लोकही दुष्ट होते—सर्वजण पापबळाने चालविले जात होते. तेथे एक वृद्ध, ज्ञानी द्विज त्या कार्यात मन लावू शकला नाही.

Verse 79

तस्य भार्या तदा साध्वी पुरुदुःखेन संयुता । भर्तारं कृच्छ्रसन्तप्ता पुरकार्यं जगाद सा

मग त्याची साध्वी पत्नी, महान दुःखाने व्याकुळ व कष्टाने संतप्त होऊन, पतीला नगरातील करावयाच्या कार्याविषयी बोलली.

Verse 80

ब्राह्मण्युवाच । कष्टं मे वर्तते नाथ दृष्ट्वा त्वां दुःखसंयुतम् । ग्रामाचारमिमं यद्वाप्यऽपरं कर्तुमर्हसि

ब्राह्मणी म्हणाली—हे नाथ! तुम्हाला दुःखाने व्याकुळ पाहून मला फार कष्ट होत आहेत। म्हणून तुम्ही हा ग्रामाचार पाळा, किंवा यथोचित जे अन्य कर्तव्य आहे ते करा।

Verse 81

ततस्तत्र स दोषज्ञः स्मित्वा वचनमब्रवीत् । यस्तु जीवति पापेन त्यक्त्वा धर्मं परं हितम्

त्यानंतर दोष जाणणारा तो स्मित करून म्हणाला—“जो परम हितकारी धर्म सोडून पापाच्या आधाराने जगतो…”

Verse 82

स वैधेयो महाभागे प्रगच्छत्यपुनर्भवम् । एते विप्रा दुराचाराः सदारास्सपरिच्छदाः

हे महाभागे! तो वैधेय (ब्रह्माचा वंशज) अपुनर्भव पदास प्राप्त होतो. पण हे विप्र दुराचारी आहेत—पत्नींसह आणि सर्व परिग्रहासह।

Verse 83

अतिपातकयोगाच्च महापातकसंमताः । सह पापेन महता प्रयास्यंति रसातलम्

अतिपातकांच्या संगतीमुळे ते महापातकी समजले जातात; आणि त्या महान पापासह ते रसातलास जातात।

Verse 84

अंतेऽपुनर्भवं प्राप्यापराधांतो न विद्यते । अहमेकोत्र तिष्ठामि स्वपुण्यपरिरक्षणात्

शेवटी अपुनर्भव पद मिळाल्यावरही अपराधाचा अंत दिसत नाही. मी एकटाच येथे माझ्या पुण्याचे रक्षण करण्यासाठी थांबलो आहे।

Verse 85

ततस्सा तमुवाचेदं लोकहास्यवचस्तव । वक्तुमर्हसि नश्चाग्रे न पुरोऽन्यस्य कस्यचित्

तेव्हा ती त्याला म्हणाली—“तुझे बोलणे लोकहास्याचे कारण आहे. हे आमच्या समोरच आधी सांग, दुसऱ्या कुणाच्या पुढे नाही.”

Verse 86

द्विज उवाच । यदि यास्यामि चान्यत्र इतोऽहं तत्क्षणात्प्रिये । सवित्तैः स्वजनैरेव पुरीयास्यत्यथोगतिम्

ब्राह्मण म्हणाला—“प्रिये, मी इथून तत्क्षणी दुसरीकडे गेलो, तर ही नगरी आपल्या धनासह व स्वजनांसह निश्चयाने आपल्या नियत गतीस जाईल.”

Verse 87

इत्युक्त्वा परमप्रीतः संगृह्य च धनं स्वकम् । क्षिप्रं स च तया सार्धं ययौ सीमांतरं द्विजः

असे बोलून परम आनंदित होऊन त्या द्विजाने आपले धन गोळा केले आणि तिच्यासह त्वरेने सीमापार दुसऱ्या प्रदेशात निघून गेला.

Verse 88

स्थित्वाऽपश्यत्पुरी तावत्स्थिरा तिष्ठति पूर्ववत् । सा चाह तं पतिं साध्वी पुरी चेयं न नश्यति

थोडा वेळ थांबून तिने पाहिले, नगरी पूर्वीप्रमाणेच स्थिर उभी आहे. तेव्हा ती साध्वी पतीला म्हणाली—“ही नगरी नाश पावत नाही.”

Verse 89

विमृश्यतामुवाचेदं विप्रवर्यस्सुविस्मितः । किं नु तिष्ठति तत्रैव द्रव्यमस्मद्गृहाद्बहिः

विचार करून अत्यंत विस्मित झालेला तो श्रेष्ठ ब्राह्मण म्हणाला—“आपल्या घराबाहेर ते धन तिथेच का पडून आहे?”

Verse 90

विचार्य सा धवं प्राह मया भ्रांत्या उपानहौ । नानीते तिष्ठतस्तत्र धारयिष्यामि किं नु वै

विचार करून ती पतीला म्हणाली—“माझ्या भ्रमामुळे पादुका आणल्या गेल्या नाहीत. तुम्ही इथे उभे आहात; आता मी काय करू—हे कसे सहन करू?”

Verse 91

एवमुक्त्वा पतिं साध्वी गृहीत्वा ते उपागता । पत्युरभ्याशतो दृष्टं पुरं निर्व्यथनं गतम्

असे बोलून साध्वी पत्नीने पतीचा हात धरला आणि त्याच्यासह पुढे गेली. पतीच्या जवळून नगर दिसले—ते व्यथा व दुःखरहित झाले होते.

Verse 92

ततो विप्रादयो वर्णाः कच्चराः पुरवासिनः । तिष्ठंति नरके घोरे दुःखिताश्चापुनर्भवे

त्यानंतर ब्राह्मणादी वर्णांचे ते कच्चर नगरवासी भयंकर नरकात राहतात—दुःखाने पीडित, आणि पुनर्जन्म-परतावा नसलेले.

Verse 93

कृच्छाद्यमपुरं यांति नास्ति तेषां च निष्कृतिः । पूतिगंधं ततो मेध्यं वर्जनीयं प्रकीर्तितम्

ते कष्टाने यमपुरीला जातात आणि त्यांच्यासाठी प्रायश्चित्त नाही. म्हणून दुर्गंधीयुक्त वस्तू—जरी अन्यथा शुद्ध मानली तरी—त्याज्य असे सांगितले आहे.

Verse 94

पूर्ववद्भक्षणे प्रीतो ह्यद्यपापं करोति च । स्तेयशीलो निशाचारी बुधैर्ज्ञेयस्स वंचकः

तो पूर्वीप्रमाणे भक्षणात रमतो आणि दिवसेंदिवस पाप करतो. चोरीची सवय असलेला व रात्री फिरणारा—ज्ञानी त्याला वंचक समजतात.

Verse 95

अबुधः सर्वकार्येषु अज्ञातः सर्वकर्मसु । समयाचारहीनस्तु पशुरेव स बालिशः

जो सर्व कार्यांत अबुद्ध, सर्व कर्मांत अज्ञ, आणि समय-आचाररहित आहे—तो बालिश मनुष्य खरोखर पशुसमानच होय।

Verse 96

एवमुष्ट्रादयस्संति भक्षादि नकुलादयः । हिंस्रो ज्ञातिजनोद्वेगरिते युद्धे च कातरः

अशा प्रकारे उंट इत्यादी व नकुल (नेवळा) इत्यादीही असतात—स्वभावतः हिंस्र; आपल्या ज्ञातिजनांत उद्वेग-भीती निर्माण करतात, आणि युद्धात कातर होतात।

Verse 97

विघसादिप्रियो नित्यं नरः श्वा कीर्तितो बुधैः । चौर्यकर्मरतो नित्यं बहुमित्रप्रवंचकः

जो नित्य विघस (उच्छिष्ट-शेष) प्रिय मानतो, त्यास बुध ‘श्वा’ म्हणतात; आणि जो सतत चोरीत रत राहून अनेक मित्रांना फसवितो, तोही तसाच स्वभावाचा।

Verse 98

मिथुने कलहो नित्यं मर्त्यस्तु परिकीर्तितः । प्रकृत्या चपलो नित्यं सदा भोजनचंचलः

मिथुनात जन्मलेला मनुष्य सदा कलहप्रिय म्हणतात; तो स्वभावतः चंचल असतो आणि भोजनाच्या बाबतीतही नेहमी अस्थिर राहतो।

Verse 99

प्लवगः काननप्रीतो नरः शाखामृगो भुवि । सूचको भाषया बुध्या स्वजनेऽन्यजनेषु च

प्लवग (वानर) वनात रमतो; तसेच पृथ्वीवर मनुष्य ‘शाखामृग’ आहे. तो आपल्या वाणी व बुद्धीने—स्वजनांतही आणि परजनांतही—आपले स्वरूप उघड करतो।

Verse 100

उद्वेगजनकत्वाच्च स पुमानुरगः स्मृतः । बलवान्क्रांतशीलश्च सततं चानपत्रपः

भय व उद्वेग निर्माण करीत असल्यामुळे तो पुरुष ‘उरग’ (सर्प) म्हणून स्मरणात आहे। तो बलवान, आक्रमणशील आणि सदैव निर्लज्ज (असंयमी) असतो।

Verse 101

पूतिमांसप्रियो भोगी नृसिंहस्समुदाहृतः । तत्स्वनादेव सीदंति भीता अन्ये वृकादयः

कुजलेल्या मांसाचा प्रिय भोगी ‘नृसिंह’ म्हणून उदाहृत आहे; आणि त्याच्या गर्जनेचा आवाज ऐकताच लांडगे इत्यादी इतर प्राणी भयभीत होऊन व्याकुळ होतात।

Verse 102

द्विरदादि नरा ये च ज्ञायंते दूरदर्शिनः । एवमादि क्रमेणैव विजानीयान्नरेषु च

जे मनुष्य हत्ती इत्यादींसारखे ओळखले जातात, त्यांना दूरदर्शी लोक जाणतात; याच प्रकारे क्रमाने मनुष्यमध्येही असे प्रकार ओळखावेत।

Verse 103

सुराणां लक्षणं ब्रूमो नररूपं व्यवस्थितम् । द्विजदेवातिथीनां च गुरुसाधुतपस्विनाम्

मी देवांचे लक्षण सांगतो, जे मनुष्यरूपात व्यवस्थित दिसते—म्हणजे द्विज (ब्राह्मण), देवतुल्य अतिथी तसेच गुरु, साधू आणि तपस्वी यांच्यात।

Verse 104

पूजातपोरतोनित्यं धर्मशास्त्रेषु नीतिषु । क्षमाशीलो जितक्रोधः सत्यवादी जितेंद्रिंयः

जो नित्य पूजन व तपात रत असतो, धर्मशास्त्रे व नीतीत निपुण असतो; तो क्षमाशील, क्रोधजयी, सत्यवादी आणि इंद्रियनिग्रही असतो।

Verse 105

दयालुर्दयितो लोके रूपवान्मधुरस्वरः । वागीशः सर्वकार्येषु गुणी दक्षो महाबलः

तो दयाळू, जगात प्रिय, रूपवान व मधुरस्वर आहे। तो वाग्मी, सर्व कार्यांत समर्थ, गुणी, दक्ष आणि महाबलवान आहे।

Verse 106

साक्षरश्चापि विद्वांश्च गीतनृत्यार्थतत्त्ववित् । आत्मविद्यादिकार्येषु सर्वतंत्रीस्वरेषु च

तो साक्षर व विद्वान आहे; गीत-नृत्याच्या अर्थतत्त्वाचा जाणकार आहे. आत्मविद्या इत्यादी कार्यांत तसेच सर्व तंत्रीवाद्ये व त्यांच्या स्वरांतही तो निपुण आहे।

Verse 107

हविष्येषु च सर्वेषु गव्येषु च निरामिषे । सद्योगास्वादद्रव्ये च प्रत्यग्रे चातिशोभने

सर्व हविष्यात, तसेच निरामिष गो-उत्पन्न पदार्थांत; आणि ताजे तयार केलेले, मधुररसयुक्त, नवे व अतिशय शोभन द्रव्यांत (विधीचे) पालन करावे।

Verse 108

गंधमाल्येषु वस्त्रेषु शास्त्रेष्वाभरणेषु च । संप्रीतश्चातिथौ दाने पार्वणादिषु कर्मसु

तो सुगंध, माळा, वस्त्रे, शास्त्रे व आभूषणांत आनंद मानतो. अतिथिसत्कार, दान आणि पार्वणादी कर्मांतही तो प्रसन्न होतो।

Verse 109

स्नानदानादिभिः कार्ये व्रतैर्यज्ञैः सुरार्चनैः । कालो गच्छति पाठैश्च न क्लीबं वासरं भवेत्

दिवस स्नान, दान इत्यादी सत्कर्म, व्रते, यज्ञ आणि देवपूजन यात व्यतीत होवो; तसेच शास्त्रपाठानेही काळ जावो. कोणताही दिवस निष्फळ (क्लीब) ठरू नये।

Verse 110

अयमेव मनुष्याणां सदाचारो निरंतरम् । देववन्मानवाचारो गीयते मुनिसत्तमैः

मनुष्यांसाठी हाच निरंतर सदाचार आहे—देवांसारखा जो मानव-आचार, तो श्रेष्ठ मुनींनी गाऊन प्रशंसिला आहे।

Verse 111

किंतु सत्त्वाधिको देवो मनुष्यो भीत एव च । गंभीरः सर्वदा देवः सदैव मानवो मृदुः

परंतु देव सत्त्वप्रधान असतो आणि मनुष्य खरोखरच भीत असतो। देव नेहमी गंभीर, आणि मानव सदैव मृदुस्वभावी।

Verse 112

द्वयोस्तुत्या च संप्रीतिर्न दैत्यादौ भवेत्किल । प्रीतिभावं परं सौख्यं सौहृदं सुकृतं शुभम्

परस्पर स्तुतीने दैत्यादींमध्ये खरी प्रीती होत नाही, असे म्हणतात। प्रीतिभाव हेच परम सुख—सौहार्द, सुकृत आणि शुभ फल।

Verse 113

दैवमानुषयोरेव दैत्यराक्षसयोस्तथा । प्रेतादीनां च प्रेतेषु पशौ प्रीतिः पशोरपि

देव आणि मनुष्यांत, तसेच दैत्य व राक्षसांतही परस्पर प्रीती असते। तसेच प्रेतांमध्ये प्रेतांवर, आणि पशूंमध्ये पशूंवरही प्रीती असते।

Verse 114

काकादयः स्वजातौ च तथान्ये च स्वजातिषु । प्रीता भवंति चाप्रीता विद्या तेषां च लक्षणम्

कावळे इत्यादी आपल्या जातीतच प्रसन्न होतात, तसेच इतरही प्राणी आपल्या-आपल्या जातीत। त्यांचे प्रसन्न वा अप्रसन्न होणे हेच त्यांच्या (मर्यादित) बुद्धीचे लक्षण आहे।

Verse 115

एवं पुण्यविशेषेण सविशेषा सुजातिषु । प्रियाप्रियं विजानीयात्पुण्यापुण्यं गुणागुणम्

अशा रीतीने पुण्याच्या विशेष भेदांमुळे सुजन्मांतही विविध विशेषता उत्पन्न होतात. तेव्हा मनुष्य प्रिय-अप्रिय, पुण्य-अपुण्य आणि गुण-अगुण यांचे यथार्थ ज्ञान करतो.

Verse 116

दंपत्योर्न सुखं किंचिज्जातिभेदान्नृणां भुवि । स्वजातिषु भवेत्प्रीतिर्मुक्तो वा निरयेपि वा

पृथ्वीवर जातिभेद असल्यास दांपत्याला किंचितही सुख मिळत नाही. प्रीती प्रायः स्वजातीतच उत्पन्न होते—मुक्त असो वा नरकात असो.

Verse 117

अतिपुण्याल्लभेदायुः शोभनाः पुण्यकारिणः । पापात्मानो लभंतेऽन्तं ये च दैत्यादयो नराः

अतिपुण्यामुळे दीर्घायुष्य मिळते; पुण्यकर्म करणारे सज्जन शोभन फल प्राप्त करतात. पण पापबुद्धीचे लोक अंताला जातात, तसेच दैत्यादिसदृश मनुष्यही.

Verse 118

कृते जाताः सुरा भूमौ न दैत्याश्चान्यजातयः । त्रेतायामेकपादं च द्विपदं द्वापरे युगे

कृतयुगात भूमीवर केवळ देवच जन्मले; न दैत्य होते, न अन्य जाती. त्रेतायुगात ते एकपाद झाले आणि द्वापरयुगात द्विपाद झाले.

Verse 119

संध्यायां च कलेरेव सर्वपादं च संकुलम् । देवादीनां भवेज्जातं भारतं यत्प्रवर्तितम्

कलियुगाच्या संध्याकाळी, जेव्हा सर्व पाद संकुल व गोंधळलेले होतात, तेव्हा जे ‘भारत’ प्रवर्तित झाले आहे ते देवआदींपासून उत्पन्न झाले असे प्रसिद्ध होईल.

Verse 120

ये ते दुर्योधनस्यैव योधाः सैन्यादयस्तथा । ते च दैत्यादयः सर्वे ये च कर्णादयो भुवि

दुर्योधनाचे जे योद्धे—त्याची सेना इत्यादी—ते सर्व दैत्यस्वभावाचे होते; तसेच पृथ्वीवर कर्ण व इतरही तसेच होते.

Verse 121

गांगेयो वसुमुख्यश्च द्रोणो देवमुनिः प्रभुः । अश्वत्थामा हरः साक्षाद्धरिर्नंदकुलोद्भवः

गांगेय (भीष्म), वसूंमध्ये श्रेष्ठ वसु, प्रभुरूप देवमुनि द्रोण आणि अश्वत्थामा—हे साक्षात् हर (शिव) आहेत; आणि नंदकुलात उत्पन्न तोच हरि आहे.

Verse 122

पंचेंद्राः पांडवा जाता विदुरो धर्म एव च । गांधारी द्रौपदी कुंती चैता देव्यो धरातले

पांडव पाच इंद्ररूपाने जन्मले; विदुर हा साक्षात् धर्म होता. गांधारी, द्रौपदी आणि कुंती—या धरातलावर दिव्य स्त्रिया होत्या.

Verse 123

देवदैत्याः कलेर्मध्ये दैत्याश्शेषे च मानवाः । उत्पत्स्यंते सदा प्रेताः क्रव्यादाः पशुपक्षिणः

कलियुगाच्या मध्यभागी देव-दैत्यस्वभावाचे जीव उत्पन्न होतील, आणि शेवटी मनुष्य. परंतु नेहमीच प्रेत, मांसभक्षक तसेच पशुपक्षी जन्म घेत राहतील.

Verse 124

तेषां च कुलटा दासी नित्यकष्टा यवीयसी । नित्यं द्वंद्वेषु संप्रीत्या तेषामाचारभाषिणी

त्यांच्यात एक कुलटा दासी होती—सतत दुःखी, वयाने लहान—जी नेहमीच कलहात रमायची आणि त्यांच्या (दूषित) आचाराप्रमाणे बोलत राहायची.

Verse 125

किल्बिषेषु च सर्वेषु कलहेऽन्यायकर्मणि । रता दैत्यादयो ये ते सर्वे निरयगामिनः

जे दैत्यादी सर्व पापांत, कलहात व अन्याय कर्मांत रत असतात, ते सर्वजण नरकगामी होतात।

Verse 126

वैशंपायन उवाच । दैत्यादीनां मृषाभावात्सुरत्वं न सुरालयम् । कथं भोग्यं कथं सौख्यमारोग्यं बलसंचयम्

वैशंपायन म्हणाले—दैत्यादींच्या मिथ्याभावामुळे त्यांना देवत्व नाही, देवालयही नाही। मग भोग कसे, सुख कसे, आरोग्य वा बलसंचय कसा होईल?

Verse 127

राज्यमायुस्तथा कीर्तिरभीष्टं दयितं बलम् । नीतिविद्यादिकं भाव्यं जन्मवृद्धं सनातनम्

राज्य, आयुष्य, कीर्ती, अभिष्ट, प्रिय वस्तू व बल—तसेच नीति, विद्या इत्यादी—हे सर्व भाग्यनियत, जन्मापासून वाढणारे व कारणपरंपरेने सनातन असे समजावे।

Verse 128

दानाध्ययनकर्माणि यज्ञादि च कथं प्रभो । एतदाप्ताय शिष्याय मह्यं भो वक्तुमर्हसि

हे प्रभो! दान, अध्ययन व नित्यकर्म—तसेच यज्ञादी—कसे करावेत? आपल्या आप्त शिष्याला मला कृपया सांगावे।

Verse 129

व्यास उवाच । दैत्यानां साहसादेव तपो भवति निश्चितम् । व्रतं यज्ञादिकं चैव संप्रीतिः स्वजनस्य च

व्यास म्हणाले—दैत्यांचे तप निश्चितच केवळ धाडसातून उत्पन्न होते; तसेच त्यांची व्रते, यज्ञादी कर्मे आणि स्वजनांची प्रीतीही।

Verse 130

यो दांतो विगुणैर्मुक्तो नीतिशास्रार्थतत्त्वगः । एतैश्च विविधैः पूतः स भवेत्सुरलक्षणः

जो दान्त, दोषरहित आणि नीतिशास्त्रांच्या अर्थतत्त्वाचा यथार्थ जाणकार आहे—या विविध गुणांनी पवित्र होऊन तो देवतुल्य लक्षणांनी युक्त होतो.

Verse 131

पुराणागमकर्माणि नाकेष्वत्र च वै द्विज । स्वयमाचरते पुण्यं स धरोद्धरणक्षमः

हे द्विज! जो पुराण-आगमविहित कर्मे केवळ स्वर्गात किंवा येथे करण्यापुरते न ठेवता, स्वतः पुण्याचरण करतो—तोच पृथ्वीचे उद्धरण व धारण करण्यास समर्थ होतो.

Verse 132

विशेषाद्वैष्णवं दृष्ट्वा प्रीयते पूजयेच्च यः । विमुक्तस्सर्वपापेभ्यस्स धरोद्धरणक्षमः

जो वैष्णवाला पाहून विशेष आनंदित होतो आणि त्याची पूजा करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो; असा पुरुष पृथ्वीच्या उद्धरणास समर्थ होतो.

Verse 133

षट्कर्मनिरतो विप्रस्सर्वयज्ञरतस्सदा । धर्माख्यानप्रियो नित्यं स धरोद्धरणक्षमः

जो विप्र षट्कर्मात निरत, सदैव सर्व यज्ञांत रत आणि नित्य धर्माख्यानप्रिय असतो—तो जगताच्या उद्धरणास समर्थ होतो.

Verse 134

विश्वासघातिनो ये च कृतघ्ना व्रतलोपिनः । द्विजदेवेषु विद्विष्टाः शातयंति धरां नराः

जे विश्वासघाती, कृतघ्न, व्रतभंग करणारे आणि द्विज व देवांवर द्वेष करणारे आहेत—असे नर पृथ्वीचा क्षय व नाश करतात.

Verse 135

ये च मद्यरताः पापा द्यूतकर्मरतास्तथा । पाषंडपतितालापाः शातयंति धरां नराः

जे पापी मद्याला आसक्त आहेत व जुगारकर्मात रत आहेत, जे पाखंडी व पतितांशी संग‑संवाद करतात—ते नर पृथ्वीला पीडा देतात।

Verse 136

सुकर्मरहिता ये च नित्योद्वेगाश्च निर्भयाः । स्मृतिशास्त्रार्थकोद्विग्नाश्शातयंति धरां नराः

जे सत्कर्मरहित आहेत, नित्य उद्विग्न असूनही निर्भय आहेत, आणि स्मृतिशास्त्रांच्या तात्पर्याने व्याकुळ होतात—ते नर पृथ्वीला क्लेश देतात।

Verse 137

निजवृत्तिं परित्यज्य कुर्वंति चाधमां च ये । गुरुनिंदारता द्वेषाच्छातयंति धरां नराः

जे आपली योग्य वृत्ती/आचार सोडून अधम कर्म करतात, आणि द्वेषाने गुरुनिंदेत रत राहतात—ते नर पृथ्वीचा नाश करतात।

Verse 138

दातारं ये रोधयंति पातके प्रेरयंति च । दीनानाथान्पीडयंति शातयंति धरां नराः

जे दात्याला अडवतात, इतरांना पातकाकडे प्रवृत्त करतात, आणि दीन‑अनाथांना पीडा देतात—ते नर पृथ्वीला संतप्त करतात।

Verse 139

एते चान्ये च बहवः पापकर्मकृतो नराः । पुरुषान्पातयित्वा तु शातयंति धरां नराः

हे आणि असे अनेक पापकर्म करणारे नर, इतरांना पतनात पाडून मग पृथ्वीला देखील क्लेश देतात।

Verse 140

य इदं शृणुयाद्रम्यं गुह्याद्गुह्यं परं हितम् । न तस्य दुर्गतिर्दुःखं दौर्भाग्यं दीनता भुवि

जो हे रम्य, गुह्यातीलही परम गुह्य व अत्यंत हितकारी उपदेश श्रवण करतो, त्याला पृथ्वीवर दुर्गती, दुःख, दुर्भाग्य किंवा दीनता येत नाही।

Verse 141

न दैत्यादौ भवेज्जन्म स्वर्लोके शाश्वतं सुखम् । नाकाले मरणं तस्य न च पापैः प्रलिप्यते

त्याचा जन्म दैत्यादि योन्यांत होत नाही; स्वर्गलोकी तो शाश्वत सुख भोगतो. त्याचा अकाली मृत्यू होत नाही आणि तो पापांनी लिप्त होत नाही।

Verse 142

इह सर्वजनाध्यक्षस्त्रिदिवे त्रिदिवेश्वरः । कल्पंकल्पं दिवं भुक्त्वा मोक्षमार्गं व्रजत्यसौ

इथे तो सर्व जनांचा अधीक्षक होतो; त्रिदिवात देवांचा स्वामी होतो. कल्पोकल्प स्वर्गसुख भोगून अखेरीस तो मोक्षमार्गास प्रस्थान करतो।