Adhyaya 71
The Second Slaying of Namuci
देव-दैत्यांचा पुन्हा घनघोर संग्राम सुरू झाला तेव्हा दैत्यराज नमुची क्रोधाने सर्पासारख्या बाणांचा वर्षाव करून देवांना गोंधळात टाकतो. इंद्र उच्चैःश्रवा जोडलेल्या रथावर, सारथी मातलीसह आरूढ होऊन नमुचीसमोर उभा राहतो. नमुची गर्वाने म्हणतो की क्षुद्रांचा वध केल्याने कीर्ती मिळत नाही; तो इंद्राचा वध करून स्वर्गसिंहासन घेईल अशी धमकी देतो. इंद्र त्याची पोकळ बढाई धिक्कारून पराक्रम दाखवण्याचे आव्हान देतो. यानंतर दीर्घकाळ अद्भुत धनुर्विद्येचा सामना चालतो; बाणांनी बाण छेदले जातात आणि अस्त्रांची तीव्रता वाढत जाते. तेव्हा नमुची मायेचा प्रयोग करून त्रैलोक्यात घोर अंधार पसरवतो, ज्यामुळे दोन्ही सैन्ये भ्रमित होतात. हा डाव ओळखून हरि प्रतिअस्त्राने अंधार दूर करतो आणि इंद्राला निर्णायक प्रहाराची संधी देतो. नमुची ऐरावताला पकडून इंद्राला खाली ओढतो, तरीही अखेरीस इंद्र त्याचे शिरच्छेद करून त्याचा अंत करतो. देव, गंधर्व आणि ऋषी आनंदित होऊन जयघोष करतात व विजयाचे स्तवन करतात.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । अथान्यो नमुचिः क्रुद्धः स्यंदनस्थो दिवौकसः । विशिखैरर्दयामस घोरैराशीविषोपमैः
व्यास म्हणाले—तेव्हा दुसरा नमुची क्रोधाने संतप्त होऊन, देवांमध्ये रथावर आरूढ झाला आणि आशीविषासारख्या घोर बाणांनी आम्हांला विदीर्ण करू लागला।
Verse 2
ततस्तु संयुगे देवाः सिद्धकिन्नरपन्नगाः । न शक्नुवंति बाणानां वेगं सोढुं समंततः
त्यानंतर त्या युद्धात देव, सिद्ध, किन्नर आणि पन्नग (नाग) यांसह, सर्व बाजूंनी बाणांचा वेग सहन करू शकले नाहीत।
Verse 3
रथमुच्चैश्श्रवोश्वेन युक्तं मातलिनेरितम् । पुरुहूतः समास्थाय प्रागमत्तं महाबलम्
मातलिने चालविलेला, उच्चैःश्रवा अश्वाने युक्त असा तो महाबल रथ पुरुहूत (इंद्र) आरूढ होऊन महान पराक्रमाने पुढे निघाला।
Verse 4
दृष्ट्वा शक्रं महावीर्यं नमुचिर्दैत्यपुंगवः । अब्रवीद्वासवं संख्ये वचनं सानुगं तदा
महावीर्य शक्राला पाहून, दैत्यपुंगव नमुची आपल्या अनुयायांसह रणांगणात वासव (इंद्र) यास तेव्हा असे बोलला।
Verse 5
प्राकृतं निर्जरं हत्वा न यशोस्ति न च प्रियम् । न लाभकृतकं वापि न जयस्तु पुरष्टुत
हे पुरष्टुत! एखाद्या साध्या निर्जराला (देवाला) मारल्याने ना यश मिळते ना काही प्रिय; त्यातून खरा लाभही होत नाही, आणि ती खरी जयही नव्हे।
Verse 6
तस्मात्वयि हतेत्रैव सर्वं भवति शाश्वतम् । देवराज्यं प्रलप्स्यामि सुखं भोग्यं सुरालये
म्हणून तू इथेच मारला गेलास तर सर्व काही शाश्वत होईल। मी देवांचे राज्य मिळवीन आणि सुरालयात सुखाचा भोग घेईन।
Verse 7
तमब्रवीन्महातेजाः शक्रः परपुरंजयः । शूरता वाक्यमात्रेण सर्वत्र सुलभा भवेत्
तेव्हा महातेजस्वी, शत्रुपुरविजेता शक्र (इंद्र) त्याला म्हणाला— ‘फक्त शब्दांनी शूरता सर्वत्र सहज मिळते.’
Verse 8
महापराक्रमं यद्वा अस्ति ते दानवाधम । दर्शयस्वाहवे वीर्यं पुरं नेष्यामि भास्करेः
जर खरोखर तुझ्यात महापराक्रम असेल, हे दानवाधम, तर रणात आपले वीर्य दाखव; मी भास्कराचे नगर घेऊन जाईन।
Verse 9
एतच्छ्रुत्वा महातेजाश्चुकोप दैत्यपुंगवः । पंचभिर्निशितैर्बाणैर्जघान सुरसत्तमम्
हे ऐकून महातेजस्वी दैत्यपुंगव क्रोधाने पेटला आणि पाच तीक्ष्ण बाणांनी देवश्रेष्ठाला घायाळ केले।
Verse 10
तांस्तु चिच्छेद मघवा क्षुरप्रैः पंचभिर्द्रुतम् । जग्मतुस्तौ महावीर्यौ समरे विषयैषिणौ
पण मघवा (इंद्र) ने पाच क्षुरप्र बाणांनी ते त्वरेने छेदून टाकले. मग अधिकाराच्या इच्छेने प्रेरित ते दोघे महावीर रणात पुढे सरसावले.
Verse 11
अन्योन्यं सहसा वेगाच्छरैश्चिच्छिदतुः शरान् । बिभिदातेथ गात्राणि विशिखैर्भिदुरोपमैः
तेव्हा सहसा प्रचंड वेगाने दोघांनी आपल्या बाणांनी एकमेकांचे बाण छेदून टाकले; आणि नंतर वज्रासारख्या भेदक विशिखांनी परस्परांची अंगे भेदली।
Verse 12
अत्यपूर्वं कृतं कर्म ताभ्यामेव रणे भृशम् । लाघवं शरसंधान ग्रहमोक्षं सुदुर्लभम्
त्या रणात त्या दोघांनी अत्यंत अपूर्व असे पराक्रमकर्म केले। त्यांची चपळाई, बाण संधानाची तत्परता आणि शस्त्राचे ग्रहण-त्याग—हे पाहणे फारच दुर्मिळ होते।
Verse 13
दृष्ट्वा तु विस्मयं जग्मुर्देवासुरगणास्तदा । एतस्मिन्नंतरे दैत्यो मायास्संप्रमुमोच ह
हे पाहून देव आणि असुरांचे समूह विस्मयचकित झाले. इतक्यात त्या दैत्याने आपली माया-शक्ती सोडून दिली।
Verse 14
विशिखाः शतशस्तत्र विनिश्चेरुस्समंततः । शक्रः कोपात्पुनः शीघ्रं धनुरुद्यम्य वीर्यवान्
तेथे सर्व दिशांनी शेकडो विशिख निघून गेले. तेव्हा क्रोधाने पराक्रमी शक्र (इंद्र) त्वरेने धनुष्य उचलून उभा राहिला।
Verse 15
जघान विशिखैरुग्रैः सर्वगात्रेषु संज्वलन् । ततो मार्गणसाहस्रैरष्टभिस्त्वधिकं तथा
तो सर्वांगाने जणू ज्वलंत होऊन उग्र विशिखांनी शत्रूवर प्रहार करू लागला. मग त्याने आठ हजारांहून अधिक बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 16
बिभिदाते ततोन्योन्यं चिच्छिदाते परस्परम् । शरैर्निरंतराकाशं ददृशुस्तत्र संयुगे
मग ते परस्परांना भेदू लागले व एकमेकांना छेदू लागले; त्या संग्रामात त्यांनी आकाश निरंतर बाणांनी भरलेले पाहिले।
Verse 17
निपतंति धरापृष्ठे खड्गपातैः सहस्रशः । एवं सुदीर्घकाले तु गते तस्मिन्महाहवे
खड्गप्रहारांच्या वर्षावाने घायाळ होऊन ते हजारोंच्या संख्येने भूमीवर कोसळले; अशा रीतीने त्या महाहव्यात फार दीर्घ काळ गेला।
Verse 18
मायास्त्रं दर्शयामास क्रूरकृन्नमुचिस्तदा । तामसं त्रिषुलोकेषु कृतं स्यात्तु निरंतरम्
तेव्हा क्रूरकर्मी नमुचीने मायास्त्र प्रकट केले; आणि त्रिलोकीत तामसी अंधार निरंतर पसरल्यासारखा झाला।
Verse 19
परस्परं न पश्यंति देवासुरगणा भृशम् । सूर्यचंद्रग्रहाणां च वह्नीनां च दिवौकसाम्
त्या घोर तमात देव-असुरांचे समूह फारच गोंधळले; त्यांना परस्पर दिसेना, तसेच सूर्य-चंद्र-ग्रह, अग्नी आणि दिवौकसही दिसेनात।
Verse 20
तस्मिंस्तमसि दुष्पारे गभस्तिर्नैव दृश्यते । दैत्यस्य च ततस्तूर्णं शरैरग्निशिखोपमैः
त्या दुस्तर, अभेद्य अंधारात प्रकाशकिरणही दिसेना; तेव्हा त्वरित त्या दैत्याला अग्निशिखेसारख्या बाणांनी घायाळ केले।
Verse 21
विभग्नाः सर्वदेवाश्च शक्रश्चरणसंमुखे । शरैर्विभिन्नदेहास्तु निपेतुर्धरणीतले
सर्व देवगण भंगून शक्राच्या चरणांसमोर पडले; बाणांनी विदीर्ण देह घेऊन ते धरणीतलावर कोसळले.
Verse 22
प्रभग्नाश्चापरे शूरास्संयांति च दिशो दश । कूटं तस्य परिज्ञाय सर्वदेवार्चितो हरिः
इतर शूर पराभूत होऊन दहा दिशांना पळाले. त्याचा कूट डाव ओळखून, सर्व देवांनी पूजिलेला हरि तदनुसार उपाय करू लागला.
Verse 23
सौम्यमस्त्रं मुमोचाथ दिवि सूर्यशतप्रभम् । विलंबितं समालोक्य शक्त्या च बहुघंटया
मग त्याने आकाशात सौम्यास्त्र सोडले, जे शंभर सूर्यांसारखे तेजस्वी होते. ते लटकलेले पाहून, त्याने शक्तिबळाने अनेक तास ते रोखून धरले.
Verse 24
जघानोरसि दैत्यस्य स पपात व्यथान्वितः । चिरात्संलभ्य संज्ञां च दैतेयः क्रोधमूर्च्छितः
त्याने दैत्याच्या उरावर घाव घातला; तो वेदनेने व्याकुळ होऊन कोसळला. बराच वेळाने शुद्धीवर येताच, तो दैतेय क्रोधमूर्च्छेने ग्रासला गेला.
Verse 25
गत्वा वेगात्सुरश्रेष्ठमैरावतं दधार ह । त्रासयामास सुतरामिंद्रस्य द्विरदं रुषा
वेगाने जाऊन त्याने देवश्रेष्ठ ऐरावताला धरले आणि रागाने इंद्राच्या त्या गजराजाला फारच भयभीत केले.
Verse 26
धृत्वा स तु गजं सेंद्रं मुमोच धरणीतले । ततो भूमिगतः शक्रः कश्मलं च क्षणं गतः
त्याने इंद्रासह त्या गजाला धरून धरित्रीवर सोडले. मग शक्र (इंद्र) भूमीत निमग्न होऊन क्षणभर मोह व विषादाने व्याकुळ झाला.
Verse 27
अवप्लुत्य स दैत्येंद्रो गजदंतांतरस्थितः । शक्रं ग्रहीतुकामस्य वधार्थं यूथपस्य सः
उडी मारून तो दैत्येंद्र गजाच्या दातांच्या मधोमध उभा राहिला. शक्र (इंद्र) याला पकडण्याच्या इच्छेने तो तेथे यूथपतीच्या वधासाठीच आला होता.
Verse 28
असिनाऽसुरमुख्यस्य शिरश्छित्वा न्यपातयत् । सर्वे प्रजहृषुर्देवा गंधर्वा ललितं जगुः । मुदितास्ते च मुनयः स्तुवंति सुरसत्तमम्
तलवारीने त्याने असुरमुख्याचे शिर छेदून खाली पाडले. सर्व देव आनंदित झाले आणि गंधर्वांनी मधुर गीते गायली. प्रसन्न मुनिंनीही देवश्रेष्ठाची स्तुती केली.
Verse 71
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे द्वितीय नमुचिवधोनामैकसप्ततितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडातील ‘द्वितीय नमुचिवध’ नावाचा एकाहत्तरावा अध्याय समाप्त झाला.