Adhyaya 61
The Greatness of the Hymn to Tulasī
या अध्यायात द्विज ब्राह्मण हरिला विनंती करतात की पुण्यप्रद तुलसी-स्तोत्राची महिमा प्रकट करावी. व्यास स्कंदपुराणातील पूर्वघोषित वचनाची आठवण करून देऊन परंपरेचा अधिकार सांगतात; पुढे शिस्तबद्ध शिष्य शतानंदाजवळ येऊन हितकारक व पुण्यवर्धक उपदेश विचारतात. शतानंद तुलसीदेवीची स्तोत्ररूप महती वर्णन करतात—तिचे नामस्मरण व दर्शन पापनाशक आहे, तिच्या पानांनी शालग्राम/केशवपूजा पवित्र होते, आणि विष्णूस तुलसी अर्पण करणाऱ्यावर यमाचाही अधिकार राहत नाही. गोमती, वृंदावन, हिमालय, दंडकारण्य, ऋष्यमूक इत्यादी ठिकाणी तिची दिव्य प्रतिष्ठा सांगून फलश्रुती दिली आहे. विशेषतः द्वादशी-रात्री जागरण करून स्तोत्रपाठ केल्यास अपराधक्षय, घरात मंगल, समृद्धी, आरोग्य आणि दृढ वैष्णवभक्ती प्राप्त होते।
Shlokas
Verse 1
। द्विजाऊचुः । तुलसीपुष्पमाहात्म्यं श्रुतं त्वत्तो हरेः शुभम् । तस्या स्तोत्रं कृतं पुण्यं श्रोतुमिच्छामहे वयम्
द्विज म्हणाले—हे हरि! तुमच्याकडून आम्ही तुळशीपुष्पाचे शुभ माहात्म्य ऐकले. आता तिच्या स्तुतीसाठी रचलेले ते पुण्य स्तोत्र आम्हाला ऐकायचे आहे.
Verse 2
व्यास उवाच । पुरा स्कंदपुराणे च यन्मया कीर्तितं द्विजाः । कथयामि पुराणं च पुरतो मोक्षहेतवे
व्यास म्हणाले—हे द्विजांनो! पूर्वी स्कंदपुराणात जे मी कीर्तिले, तेच पुराण मी आता येथे तुमच्यासमोर पुन्हा सांगतो—मोक्षाच्या हेतुने.
Verse 3
शतानंद मुनेः शिष्याः सर्वे ते संशितव्रताः । प्रणिपत्य गुरुं विप्राः पप्रच्छुः पुण्यतो हितम्
शतानंद मुनींचे सर्व शिष्य व्रतनिष्ठेत दृढ होते. त्यांनी गुरूंना प्रणाम करून—ते विप्र—पुण्य व हितकर विषय विचारू लागले.
Verse 4
पूर्वं ब्रह्ममुखान्नाथ यच्छ्रुतं तुलसीस्तवम् । तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदांवर
हे नाथ! पूर्वी ब्रह्माच्या मुखातून जे तुलसी-स्तवन ऐकले गेले, तेच आम्हांस आता आपल्याकडून ऐकावयास इच्छा आहे, हे ब्रह्मविदांतील श्रेष्ठ।
Verse 5
शतानंद उवाच । नामोच्चारे कृते तस्याः प्रीणात्यसुरदर्पहा । पापानि विलयं यांति पुण्यं भवति चाक्षयम्
शतानंद म्हणाले—तिचे नामोच्चार होताच असुरांचा दर्प नाश करणारा प्रभू प्रसन्न होतो; पापे विलीन होतात आणि पुण्य अक्षय होते.
Verse 6
सा कथं तुलसी लोकैः पूज्यते वंद्यते नहि । दर्शनादेव यस्यास्तु दानं कोटिगवां भवेत्
जिच्या केवळ दर्शनाने कोट्यवधी गोधनदानाचे फळ मिळते, ती तुलसी लोकांनी पूजिली-वंदिली का होऊ नये?
Verse 7
धन्यास्ते मानवा लोके यद्गृहे विद्यते कलौ । सालग्रामशिलार्थं तु तुलसी प्रत्यहं क्षितौ
कलियुगात ज्यांच्या घरी प्रतिदिन भूमीवर शालग्रामशिलेच्या पूजेसाठी तुलसी असते, ते मनुष्य खरोखर धन्य आहेत.
Verse 8
तुलसीं ये विचिन्वंति धन्यास्ते करपल्लवाः । केशवार्थं कलौ ये च रोपयंतीह भूतले
जे तुलसी वेचतात, ते कोवळ्या पल्लवासारखे हात धन्य; आणि जे कलियुगात केशवासाठी येथे भूमीवर तुलसी लावतात, तेही धन्य आहेत.
Verse 9
किं करिष्यति संरुष्टो यमोपि सह किंकरैः । तुलसीदलेन देवेशः पूजितो येन दुःखहा
ज्याने तुलसीदळाने दुःखहारी देवेशाचे पूजन केले, त्याच्यावर क्रुद्ध यमही आपल्या दूतांसह काय करणार?
Verse 10
तीर्थयात्रादिगमनैः फलैः सिध्यति किन्नरः । स्नाने दाने तथा ध्याने प्राशने केशवार्चने
तीर्थयात्रा इत्यादी गमन व त्यांचे फळ यांमुळे किन्नरही सिद्धी पावतो—स्नान, दान, ध्यान, प्रसादप्राशन आणि केशवपूजनाने।
Verse 11
तुलसी दहते पापं कीर्तने रोपणे कलौ । तुलस्यमृतजन्मासि सदा त्वं केशवप्रिये
हे तुलसी! कलियुगात (तुझ्या) कीर्तनाने व रोपणाने पाप जळून जाते. अमृतजन्मा, तू सदैव केशवाला प्रिय आहेस।
Verse 12
केशवार्थं चिनोमि त्वां वरदा भव शोभने । त्वदंगसंभवैर्नित्यं पूजयामि यथाहरिम्
केशवासाठी मी तुला वेचतो/वेचते; हे शोभने, वरदा हो. तुझ्या अंगातून उत्पन्न झालेल्या द्रव्यांनी मी नित्य विधिपूर्वक हरिचे पूजन करतो/करते.
Verse 13
तथा कुरु पवित्रांगि कलौ मलविनाशिनि । मंत्रेणानेन यः कुर्याद्विचित्य तुलसीदलम्
तसेच कर, हे पवित्रांगी—कलियुगातील मलनाशिनी! जो या मंत्राने तुलसीदळ निवडून (अर्पण) करील…
Verse 14
पूजनं वासुदेवस्य लक्षकोटिगुणं भवेत् । प्रभावं तव देवेशि गायंति सुरसत्तमाः
वासुदेवाचे पूजन लक्ष-कोटीपटीने पुण्य वाढविते। हे देवेशी, देवश्रेष्ठ तुझ्या अद्भुत प्रभावाचे गान करितात।
Verse 15
मुनयः सिद्धगंधर्वाः पाताले नागराट्स्वयम् । न ते प्रभावं जानंति देवताः केशवादृते
मुनि, सिद्ध, गंधर्व—पाताळातील स्वयं नागराजही—त्याचा प्रभाव जाणत नाहीत; केशवावाचून देवताही जाणत नाहीत।
Verse 16
गुणानां परिमाणं तु कल्पकोटिशतैरपि । कृष्णानंदात्समुद्भूता क्षीरोदमथनोद्यमे
शेकडो कोटी कल्पांनीही त्या गुणांचे परिमाण संपत नाही। क्षीरसागर-मंथनाच्या उद्यमी कृष्णानंदातून ते प्रकट झाले।
Verse 17
उत्तमांगे पुरा येन तुलसी विष्णुना धृता । प्राप्यैतानि त्वया देवि विष्णोरंगानि सर्वशः
हे देवी, पूर्वी विष्णूंनी तुलसीला उत्तमांगी (मस्तकी) धारण केले. म्हणून तिला प्राप्त करून तू सर्वथा विष्णूची सर्व अंगे—म्हणजे पूर्ण कृपा—प्राप्त केलीस.
Verse 18
पवित्रता त्वया प्राप्ता तुलसीं त्वां नमाम्यहम् । त्वदंगसंभवैः पत्रैः पूजयामि यथा हरिम्
हे तुलसी, तुझ्यामुळे पवित्रता प्राप्त होते; मी तुला नमस्कार करतो. तुझ्या अंगातून उत्पन्न पानांनी मी विधिपूर्वक हरिचे पूजन करतो.
Verse 19
तथा कुरुष्व मेऽविघ्नं यतो यामि परां गतिम् । रोपिता गोमतीतीरे स्वयं कृष्णेन पालिता
असे कर की माझ्या मार्गी कोणताही विघ्न येऊ नये, ज्यायोगे मी परम गतीला पोहोचेन। ही पवित्र तुलसी गोमतीतीरी रोवली गेली आणि स्वयं श्रीकृष्णांनी तिचे पालन केले।
Verse 20
जगद्धिताय तुलसी गोपीनां हितहेतवे । वृंदावने विचरता सेविता विष्णुना स्वयम्
जगाच्या कल्याणासाठी आणि गोपींच्या हितासाठी, वृंदावनात विचरणारी तुलसीची सेवा स्वयं भगवान विष्णू करतात।
Verse 21
गोकुलस्य विवृद्ध्यर्थं कंसस्य निधनाय च । वसिष्ठवचनात्पूर्वं रामेण सरयूतटे
गोकुळाच्या वृद्धीसाठी आणि कंसाच्या विनाशासाठी, पूर्वी वसिष्ठांच्या वचनाने श्रीरामांनी सरयूतीरी (धर्मकर्म) केले।
Verse 22
राक्षसानां वधार्थाय रोपिता त्वं जगत्प्रिये । रोपिता तपसो वृद्ध्यै तुलसीं त्वां नमाम्यहम्
हे जगत्प्रिये! राक्षसांच्या वधासाठी तुला रोवले गेले; तपाची वृद्धी व्हावी म्हणूनही तुला रोपिले गेले। हे तुलसी, मी तुला नमस्कार करतो।
Verse 23
वियोगे वासुदेवस्य ध्यात्वा त्वां जनकात्मजा । अशोकवनमध्ये तु प्रियेण सह संगता
वासुदेवाच्या वियोगात जनकनंदिनी सीतेने तुझे ध्यान केले; आणि अशोकवनाच्या मध्यभागी ती आपल्या प्रियाशी पुन्हा संगत झाली।
Verse 24
शङ्करार्थं पुरा देवि पार्वत्या त्वं हिमालये । रोपिता तपसो वृद्ध्यै तुलसीं त्वां नमाम्यहम्
हे देवी! पूर्वी हिमालयात पार्वतीने शंकरार्थ तपाची वृद्धी व्हावी म्हणून तुला रोविले. हे तुलसी! मी तुला नमस्कार करतो.
Verse 25
सर्वाभिर्देवपत्नीभिः किन्नरैश्चापि नंदने । दुःस्वप्ननाशनार्थाय सेविता त्वं नमोस्तु ते
नंदनवनात सर्व देवपत्नी व किन्नरही दुःस्वप्ननाशासाठी तुझी सेवा-पूजा करतात. तुला नमस्कार असो.
Verse 26
धर्मारण्ये गयायां च सेविता पितृभिः स्वयम् । सेविता तुलसी पुण्या आत्मनो हितमिच्छता
धर्मारण्यात व गयेत पितर स्वतःच तिची पूजा करतात. जो आपले हित इच्छितो त्याने पुण्य तुलसीची सेवा-पूजा करावी.
Verse 27
रोपिता रामचंद्रेण सेविता लक्ष्मणेन च । पालिता सीतया भक्त्या तुलसी दंडके वने
दंडक वनात तुलसी रामचंद्रांनी रोवली, लक्ष्मणांनी तिची सेवा केली आणि सीतेने भक्तीने तिचे पालन केले.
Verse 28
त्रैलोक्यव्यापिनी गंगा यथा शास्त्रेषु गीयते । तथैव तुलसी देवी दृश्यते सचराचरे
शास्त्रांत जशी त्रैलोक्यव्यापिनी गंगेची स्तुती गातात, तशीच देवी तुलसीही सर्व चराचर सृष्टीत सर्वत्र दिसते.
Verse 29
ऋश्यमूके च वसता कपिराजेन सेविता । तुलसी वालिनाशाय तारासंगम हेतवे
ऋश्यमूक पर्वतावर वसत असता ती कपिराजाने सेविली; ती वालिच्या नाशासाठी आणि ताराच्या (अन्यत्र) संगमाचे कारण ठरली।
Verse 30
प्रणम्य तुलसीदेवीं सागरोत्क्रमणं कृतम् । कृतकार्यः प्रहृष्टश्च हनूमान्पुनरागतः
देवी तुलसीला प्रणाम करून समुद्र-उलांघन पूर्ण झाले; कार्य सिद्ध करून आनंदित हनुमान पुन्हा परत आला।
Verse 31
तुलसीग्रहणं कृत्वा विमुक्तो याति पातकैः । अथवा मुनिशार्दूल ब्रह्महत्यां व्यपोहति
तुलसीचे ग्रहण केल्याने मनुष्य पापांपासून मुक्त होतो; किंवा, हे मुनिशार्दूल, ती ब्रह्महत्येचे पापही दूर करते।
Verse 32
तुलसीपत्रगलितं यस्तोयं शिरसा वहेत् । गंगास्नानमवाप्नोति दशधेनुफलप्रदम्
तुलसीपत्रांतून गळलेले पाणी जो मस्तकी धारण करतो, तो गंगास्नानाचे पुण्य मिळवतो; ते दहा धेनुदानाचे फळ देणारे आहे।
Verse 33
प्रसीद देवि देवेशि प्रसीद हरिवल्लभे । क्षीरोदमथनोद्भूते तुलसि त्वां नमाम्यहम्
प्रसन्न हो, हे देवी, हे देवेशी; प्रसन्न हो, हे हरिवल्लभे। क्षीरसागर-मंथनातून उत्पन्न झालेल्या हे तुलसी, मी तुला नमस्कार करतो।
Verse 34
द्वादश्यां जागरे रात्रौ यः पठेत्तुलसीस्तवम् । द्वात्रिंशदपराधांश्च क्षमते तस्य केशवः
द्वादशीच्या रात्री जागरण करून जो तुलसी-स्तव पठण करतो, त्याचे बत्तीस अपराध केशव क्षमा करतात।
Verse 35
यत्पापं यौवने बाल्ये कौमारे वार्द्धके कृतम् । तत्सर्वं विलयं याति तुलसीस्तव पाठतः
बाल्य, कौमार्य, यौवन किंवा वार्धक्यात जे पाप केले असेल, ते सर्व तुलसी-स्तवाच्या पठणाने नष्ट होते।
Verse 36
प्रीतिमायाति देवेशस्तुष्टो लक्ष्मीं प्रयच्छति । कुरुते शत्रुनाशं च सुखं विद्यां प्रयच्छति
देवांचा स्वामी प्रसन्न होऊन लक्ष्मी प्रदान करतो; शत्रूंचा नाश करतो आणि सुख व विद्या देतो।
Verse 37
तुलसीनाममात्रेण देवा यच्छंति वांछितम् । गर्ह्याणमपि देवेशो मुक्तिं यच्छति देहिनाम्
तुळशीचे नाम केवळ उच्चारल्याने देव वांछित फल देतात; आणि निंद्य देहधाऱ्यांनाही देवेश मुक्ती देतो।
Verse 38
तुलसी स्तवसंतुष्टा सुखं वृद्धिं ददाति च । उद्गतं हेलया विद्धि पापं यमपथे स्थितम्
स्तवाने संतुष्ट झालेली तुळसि सुख व वाढ देते; आणि जाण—अवधानहीनतेने केलेले पापही उठून यमपथावर उभे राहते।
Verse 39
यस्मिन्गृहे च लिखितो विद्यते तुलसीस्तवः । नाशुभं विद्यते तस्य शुभमाप्नोति निश्चितम्
ज्या घरात लिखित तुलसी-स्तव विद्यमान असतो, त्या घरात अशुभ काहीही राहत नाही; ते घर निश्चयाने शुभत्व प्राप्त करते।
Verse 40
सर्वं च मंगलं तस्य नास्ति किंचिदमंगलम् । सुभिक्षं सर्वदा तस्य धनं धान्यं च पुष्कलम्
त्याच्यासाठी सर्व काही मंगलमय होते; किंचितही अमंगल उरत नाही. त्याच्याकडे सदैव सुभिक्ष असते—धन व धान्य पुष्कळ असते।
Verse 41
निश्चला केशवे भक्तिर्न वियोगश्च वैष्णवैः । जीवति व्याधिनिर्मुक्तो नाधर्मे जायते मतिः
केशवावर अचल भक्ती उत्पन्न होते आणि वैष्णवांपासून वियोग होत नाही. मनुष्य व्याधिमुक्त होऊन जगतो आणि अधर्माकडे त्याची बुद्धी वळत नाही।
Verse 42
द्वादश्यां जागरे रात्रौ यः पठेत्तुलसीस्तवम् । तीर्थकोटिसहस्रैस्तु यत्फलं लक्षकोटिभिः
द्वादशीच्या जागरण-रात्री जो तुलसी-स्तव पठण करतो, तो हजारो कोटी तीर्थयात्रांच्या—अगदी लक्ष-कोटींनी वाढविलेल्या—फळासमान पुण्य प्राप्त करतो।
Verse 43
तत्फलं समवाप्नोति पठित्वा तुलसीस्तवम्
तुलसी-स्तव पठण करून तो तेच फळ प्राप्त करतो।
Verse 61
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे तुलसीस्तवमाहात्म्यं नामैकषष्टितमोऽध्यायः
अशा रीतीने श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडातील ‘तुळसी-स्तव-माहात्म्य’ नावाचा एकसष्टावा अध्याय समाप्त झाला।