Adhyaya 58

Verse 1

व्यास उवाच । शाखिनामेव सर्वेषां फलं वक्ष्यामि यादृशम् । तच्छृणुध्वं महाभागा रोपणे च पृथक्पृथक्

व्यास म्हणाले—सर्व वृक्षांचे जे फळ आहे ते मी सांगतो। हे महाभागांनो, ऐका; आणि रोपणकर्मात वृक्षानुसार वेगवेगळे फलही सांगतो।

Verse 2

यस्तु रोपयते तीरे पुण्यवृक्षान्समंततः । तस्य पुण्यफलं ज्ञातुं कथितुं नैव शक्यते

जो नदीच्या तीरावर सर्व बाजूंनी पुण्यवृक्ष लावतो, त्याचे पुण्यफळ जाणणेही आणि सांगणेही शक्य नाही।

Verse 3

अन्यत्र रोपणं कृत्वा शाखिनां यत्फलं लभेत् । ततो जलसमीपे तु लक्षकोटिगुणं भवेत्

इतर ठिकाणी वृक्षारोपणाने जे फळ मिळते, तेच कर्म जलाजवळ केल्यास लक्ष-कोटी पट वाढते।

Verse 4

स्वयं पुष्करिणी तीरे त्वनंतं फलमश्नुते । तस्माच्छतगुणं ब्रूमः शाखिनां पुण्यकारिणाम्

जो स्वतः पवित्र पुष्करिणीच्या तीरावर वास करतो, तो अनंत पुण्यफल भोगतो. म्हणून आम्ही सांगतो—वृक्ष लावून त्यांचे पालन करणाऱ्यांचे पुण्य शतगुण होते.

Verse 5

अश्वत्थरोपणं कृत्वा जलाशयसमीपतः । यत्फलं लभते मर्त्यो न तत्क्रतुशतैरपि

जलाशयाजवळ अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्ष लावल्याने मनुष्याला जे पुण्यफल मिळते, ते शंभर यज्ञांनीही मिळत नाही.

Verse 6

पतंति यानि पत्राणि जले पर्वणि पर्वणि । तानि पिंडसमानीह पितॄणामक्षयं ययुः

प्रत्येक पर्वणी ज्या पानांचा जलात पडतो, ती येथे पिंडासमान होऊन पितरांना अक्षय तृप्ती देतात.

Verse 7

खादंति पतगास्तत्र फलानि कामतो ध्रुवम् । ब्रह्मभक्ष्यसमं तस्य पुण्यं भवति चाक्षयम्

तेथे पक्षी निश्चयच इच्छेप्रमाणे फळे खातात; आणि त्या कर्माचे पुण्य ब्रह्मभक्ष्य अन्नदानासमान, अक्षय होते.

Verse 8

अश्वत्थेनैव भक्ष्येण रोपणेनैव यत्फलम् । तद्वै क्रतुशतैर्नैव पुत्रैरेव शतैरपि

अश्वत्थाशी संबंधित भक्ष्य अर्पण व अश्वत्थ रोपणाने जे पुण्यफल मिळते, ते शंभर यज्ञांनीही नाही, शंभर पुत्रांनीही नाही—प्राप्त होत.

Verse 9

उष्णेच्छायां प्रगृह्णंति गावो देवद्विजातयः । कर्तुः पितृगणानां च स्वर्गो भवति चाक्षयः

उष्णकाळी देव व द्विजांनी जेव्हा गायी स्वीकारल्या जातात, तेव्हा दाता व त्याच्या पितृगणांस अक्षय स्वर्ग प्राप्त होतो।

Verse 10

कर्तुं स्वस्थस्य वै विघ्नमक्षयत्वान्न शक्यते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रोपयेद्वृक्षमाधवम्

जो रक्षित व धर्मबलाने स्वस्थ आहे, त्याच्यासाठी विघ्न निर्माण करणे शक्य नाही, कारण ती रक्षा अक्षय आहे। म्हणून सर्व प्रयत्नांनी माधव-वृक्ष लावावा।

Verse 11

एकं वृक्षं समारोप्य नरः स्वर्गान्न हीयते । तस्मादेव महावृक्षं रोपयध्वं द्विजोत्तमाः

एकच वृक्ष लावला तरी मनुष्य स्वर्गापासून च्युत होत नाही। म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो, महावृक्ष लावा।

Verse 12

जलानां निकटे रम्ये रसानां क्रयविक्रये । मार्गे जलाशये वृक्षान्रोपयेद्यो महाशयः

जो महाशय पाण्याजवळ रम्य ठिकाणी, रसादींच्या खरेदी-विक्रीच्या ठिकाणी, रस्त्यावर व जलाशयाजवळ वृक्ष लावतो, तो महान् पुण्याचा भागी होतो।

Verse 13

अश्वत्थादीन्समारोप्य स्वर्गं याति मनोरमम् । अर्चयित्वा तु यत्पुण्यं प्रवक्ष्यामि द्विजातयः

अश्वत्थ इत्यादी वृक्ष लावून मनुष्य मनोहर स्वर्गास जातो। आता, हे द्विजांनो, पूजनातून जे पुण्य मिळते ते मी सांगतो।

Verse 14

स्नात्वाश्वत्थं स्पृशेद्यस्तु सर्वपापैः प्रमुच्यते । अस्नातो यः स्पृशेन्मर्त्यो लभते स्नानजं फलम्

जो स्नान करून पवित्र अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाला स्पर्श करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो. आणि जो मनुष्य स्नान न करताही त्याला स्पर्श करतो, तो स्नानजन्य पुण्यफळ प्राप्त करतो.

Verse 15

दृष्ट्वा च नाशयेत्पापं स्पृष्ट्वा लक्ष्मीं प्रपद्यते । प्रदक्षिणे भवेदायुः सदाश्वत्थ नमोस्तु ते

हे अश्वत्थ! तुला केवळ पाहिल्याने पाप नष्ट होते, तुला स्पर्श केल्याने लक्ष्मी प्राप्त होते. तुझी प्रदक्षिणा केल्याने आयुष्य वाढते. हे सदाश्वत्थ, तुला सदैव नमस्कार असो.

Verse 16

चलद्दलाय वृक्षाय सदा विष्णुस्थिताय च । बोधिसत्वाय योग्याय सदाश्वत्थ नमोस्तु ते

हलणाऱ्या पानांचा तो वृक्ष, जो सदा विष्णूचे अधिष्ठान आहे, जागृत साधकास योग्य व वंदनीय आहे—त्या सदाश्वत्थाला माझा नमस्कार असो.

Verse 17

अश्वत्थाय तु हव्यं तु पयो नैवेद्यमेव च । पुष्पं धूपं दीपकं च दत्वा स्वर्गान्न हीयते

अश्वत्थ (पिंपळ) वृक्षाला हव्य, दुधाचे नैवेद्य तसेच पुष्प, धूप आणि दीप अर्पण केल्यास मनुष्य स्वर्गातून च्युत होत नाही.

Verse 18

सपुत्रं चाक्षयं विद्धि धनवृद्धियशस्करम् । विजयं मानदं भद्रमश्वत्थस्य प्रपूजनम्

अश्वत्थाचे उत्तम पूजन पुत्रप्रद, अक्षय पुण्य देणारे, धनवृद्धी व यश वाढविणारे, विजय देणारे, मान देणारे आणि कल्याणकारक आहे—असे जाणावे.

Verse 19

यज्जप्तं च हुतं स्तोत्रं यन्त्रमंत्रादिकं च यत् । सर्वं कोटिगुणं प्रोक्तं मूले चलदलस्य च

जे जपले जाते, जे हवनात अर्पिले जाते, जे स्तोत्र म्हणून पठिले जाते, तसेच यंत्र‑मंत्रादी जे काही—ते सर्व चलदलाच्या मुळाशी केल्यास कोटीगुण फल देणारे असे सांगितले आहे।

Verse 20

यस्य मूले स्थितो विष्णुर्मध्ये तिष्ठति शंकरः । अग्रभागे स्थितो ब्रह्मा कस्तं जगति नार्चयेत्

ज्याच्या मुळाशी विष्णू स्थित आहेत, मध्यभागी शंकर निवास करतात आणि अग्रभागी ब्रह्मा विराजमान आहेत—अशा (पवित्र वृक्षा)ची या जगात कोण पूजा करणार नाही?

Verse 21

सोमवारे त्वमायां च स्नानं यन्मौनिना कृतम् । दानस्य गोसहस्रस्य फलं चाश्वत्थवंदने

सोमवारी त्वमायां मौन धारण केलेल्या मुनिने केलेले स्नान—हजार गायी दान दिल्याइतके फल देणारे सांगितले आहे; तसेच अश्वत्थवंदनानेही तेच फल मिळते।

Verse 22

सप्तप्रदक्षिणेनैव गवामयुतजं फलम् । प्रचुराल्लक्षकोटिश्च तस्मात्कार्या हि सा सदा

फक्त सात प्रदक्षिणा केल्याने दहा हजार गायी दान दिल्याइतके फल मिळते; तसेच विपुल लक्ष‑कोटी पुण्यही प्राप्त होते. म्हणून ती (सप्तप्रदक्षिणा) नेहमी करावी।

Verse 23

यत्किंचिद्दीयते तत्र फलमूलजलादिकम् । सर्वं तच्चाक्षयफलं जन्मजन्मसु जायते

तेथे जे काही दिले जाते—फळ, मुळे, पाणी इत्यादी—ते सर्व अक्षय पुण्य ठरते आणि जन्मोजन्मी फलदायी होते।

Verse 24

अहोश्वत्थसमो नास्ति वृक्षरूपी हरिर्भुवि । यथा पूज्यो द्विजो लोके यथा गावो यथामराः

अहो! पृथ्वीवर अश्वत्थ (पिंपळ) यासारखा दुसरा वृक्ष नाही; येथे हरि वृक्षरूपाने विराजमान आहेत. जसा लोकी द्विज (ब्राह्मण) पूज्य, तशाच गायी आणि तसचे देवही पूज्य आहेत.

Verse 25

तथाश्वत्थवृक्षरूपी देवः पूज्यतमः स्मृतः । रोपणे रक्षणे स्पर्शे पूजाकर्मणि वै सदा

तसेच अश्वत्थवृक्षरूपी देव सर्वाधिक पूज्य मानला आहे—सदा, त्याचे रोपण, रक्षण, स्पर्श आणि पूजाकर्म यांत.

Verse 26

ददाति वित्तं पुत्रांश्च स्वर्गं मोक्षं पुनः क्रमात् । किंचिच्छेदं तु यः कुर्यादश्वत्थस्य तनौ नरः

तो क्रमाने धन, पुत्र, स्वर्ग आणि शेवटी मोक्ष देतो. पण जो मनुष्य अश्वत्थाच्या देहावर (खोडावर) किंचितही छेद करील…

Verse 27

कल्पैकं निरयं भुक्त्वा चांडालादौ प्रजायते । मूलच्छेदेन तस्यैव स च यात्यपुनर्भवम्

एक कल्प नरक भोगून तो चांडालादी नीच योनीत जन्मतो. पर त्या मूळाचा छेद (पाप/संसारमूळाचा उच्छेद) झाल्यास तोही अपुनर्भव पदास जातो.

Verse 28

पुरुषास्तस्य तिष्ठंति रौरवे घोरदर्शने । अश्वत्थस्यैकवृक्षस्य रोपणे यत्फलं भवेत्

असे पुरुष घोरदर्शन रौरव नरकात राहतात. आणि एकाच अश्वत्थवृक्षाच्या रोपणाने जे फळ प्राप्त होते, तेही निश्चित असते.

Verse 29

तथैव चंपकेर्के च त्रयाणां रोपणेपि च । अष्टौ बिल्वस्य वृक्षाश्च न्यग्रोधाश्चैव सप्त च

तसेच चंपक व एरक यांच्या रोपणातही पुण्य प्राप्त होते. (भक्ताने) आठ बिल्ववृक्ष आणि सात वड (न्यग्रोध) वृक्ष लावावेत.

Verse 30

निंबस्य दशवृक्षाश्च फलं चैषां समं भवेत् । एकैकस्य फलं चोक्तं वृक्षाणां रोपणे द्विजाः

दहा कडुनिंबवृक्षांचे रोपण केल्यास त्याचे फळ सम मानले जाते. हे द्विजांनो, वृक्षलागवडीत प्रत्येक वृक्षाचे फळ वेगवेगळे सांगितले आहे.

Verse 31

एवं बुध्वा तु धर्मात्मा यः कुर्यात्कृत्रिमं वनम् । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च

हे जाणून जो धर्मात्मा कृत्रिम वन (वृक्षारोपणाचे अरण्य) निर्माण करतो, त्याला हजारो कोटी कल्पे व शेकडो कोटी कल्पे टिकणारे पुण्य प्राप्त होते.

Verse 32

नाकमेति स चूतस्य समारोप्य सहस्रकम् । ततो द्वित्रिगुणेनैव न्यूने वा प्रचुरेपि वा

आंब्याचे (चूताचे) सहस्र अर्पण केल्याने तो स्वर्गास जातो. नंतर फळ दोन-तीन पटीने वाढते—कमी असो वा अधिक.

Verse 33

भुंक्ते भुक्त्वा पुनः कुर्यान्नृपो वाथ सदीश्वरः । स्वर्गं भोग्यं ततो राज्यं कल्याणं मंगलं शुभम्

भोग भोगून तो पुन्हा सत्कर्म करावा—राजा असो वा सामर्थ्यवान स्वामी. तो भोग्य स्वर्ग मिळवून पुढे राज्य, कल्याण, मंगल व शुभसमृद्धी प्राप्त करतो.

Verse 34

आरोग्यं शौर्यसंपन्नमारामादेव जायते । फलानि यस्य खादंति जंतवोथ सहस्रशः

उद्यानापासून खरोखरच आरोग्य व शौर्यसंपत्ती उत्पन्न होते; आणि त्याची फळे सहस्रों जीव येऊन खातात।

Verse 35

आश्रिता विहगाः कीटाः पतगाः शलभादयः । छायाश्रिताश्च ये सत्वास्तत्संख्याताः पृथग्जनाः

तेथे आश्रय घेणारे विहंग, कीटक, पतंग, टोळ इत्यादी, तसेच त्याच्या छायेत राहणारे जे सत्त्व—ते सर्व त्या संख्येप्रमाणे स्वतंत्र जीव म्हणून गणले जातात।

Verse 36

तस्य किंकरतां यांति शतशो देवतार्चिताः । ये च वृक्षा महासत्वास्सर्वे ते देवरूपिणः

देवतांनी पूजिलेले शेकडो देव त्याच्या सेवकत्वास येतात; आणि ते महाबलवान वृक्षही—सर्वच दिव्य रूप धारण करतात।

Verse 37

तदर्चा पितृवत्कार्या शुश्रूषां जलपिंडकम् । मर्त्यलोके च ते पुत्रास्तस्य जन्मनि जन्मनि

त्याची पूजा पितरांप्रमाणे करावी—सेवा, जलतर्पण आणि पिंडदानासह। आणि मर्त्यलोकी त्याचे पुत्र जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात।

Verse 38

सुरूपाः सुविनीताश्च सदापुण्यक्रिया शुभाः । एवं गणेशतां यांति जंतवश्चूतलग्नकाः

सुंदर रूपाचे, सुसंस्कृत व सदैव शुभ पुण्यकर्मात रत—अशा प्रकारे आंब्याच्या वृक्षाशी अनुरक्त जीव गणेशाचे गण (सेवक) पद प्राप्त करतात।

Verse 39

धात्री हरीतकी चान्ये कटुतिक्ताम्लसंभवाः । सर्वे चारामतः शुद्धाः फलदाः शिवदाः सदा

धात्री (आवळा), हरीतकी आणि इतर कटु-तिक्त-अम्ल रसोत्पन्न फळे स्वभावतःच सर्वांना शुद्ध करणारी आहेत; ती सदैव फल (लाभ) देतात व नेहमी शिवमंगल प्रदान करतात।

Verse 40

प्रासादा यत्र सौवर्णाः सर्वरत्नविभूषिताः । सर्वाभरणसंयुक्ता विमानाश्चानिलोपमाः

तेथे सुवर्णमय प्रासाद सर्व रत्नांनी विभूषित आहेत; आणि सर्व आभूषणांनी युक्त विमानेही वाऱ्यासारखी वेगवान व अनुपम आहेत।

Verse 41

शातकुंभमया वृक्षाः सदैव सर्वदायिनः । सर्वर्तुसुखदाः सौम्यकन्यका अप्सरस्समाः

तेथे शातकुंभ (शुद्ध सुवर्ण) मय वृक्ष सदैव सर्वदायी आहेत; आणि अप्सरांसमान सौम्य कन्या सर्व ऋतूंमध्ये सुख देतात।

Verse 42

गीतनृत्यपराधीरास्तत्र तिष्ठंति वृक्षदाः । पुष्करिण्यो विशेषेण खातान्यन्यानि यानि च

तेथे गीत-नृत्यात तत्पर लोक राहतात, तसेच इच्छित फल देणारे वृक्षही आहेत; विशेषतः पवित्र पुष्करिणी आणि इतर खोदलेले कुंड-तळे इत्यादी जलाशय आहेत।

Verse 43

शुद्धोपलांतरचिता नद्यः पायसकर्द्दमाः । पुनर्दुग्धसफेनाश्च अन्नादिषड्रसान्विताः

शुद्ध दगडांच्या मध्ये रचलेल्या नद्या वाहत होत्या, ज्यांचा चिखल पायस (खीर) होता; पुन्हा त्या दुधासारख्या प्रवाहांनी फेनयुक्त होत्या आणि अन्नादि षड्रसांनी युक्त होत्या।

Verse 44

मर्त्यलोके यथा भोग्यं पुनः स्वर्गे पुनर्भुवि । पुनरेव तदभ्यासात्खातमारामकं पुनः

जसा मर्त्यलोकी भोग अनुभवले जातात, तसेच ते स्वर्गात आणि पुन्हा पृथ्वीवरही पुनः अनुभवले जातात। त्याच भोगांचा वारंवार आस्वाद घेतल्याने मनुष्य पुन्हा पुन्हा खड्ड्यासारख्या विनाशकारी अवस्थेत पडतो।

Verse 45

यथा पुण्यादिकं कृत्वा स्वर्गमर्त्याधिपः पुमान् । अशक्तस्तु प्रपां कृत्वा पुष्करिण्याः फलं लभेत्

जसा मनुष्य पुण्यादी कर्म करून स्वर्ग व मर्त्यलोकात अधिपत्य मिळवतो, तसाच जो मोठी कृत्ये करण्यास अशक्त असेल, तो प्रपा (प्याऊ) उभारून पुष्करिणी (पवित्र तळे) बांधण्याचे फळ प्राप्त करतो।

Verse 46

प्रपाया लक्षणं चात्र सर्वपापहरं परं । सर्वभोगप्रदं शुद्धं स्वर्गापवर्गदं स्थिरं

प्रपाचे हे लक्षण आहे—ती परम सर्वपापहर आहे; सर्व भोग देणारी, शुद्ध, स्वर्ग व अपवर्ग (मोक्ष) देणारी आणि तिचे पुण्य स्थिर व टिकाऊ आहे।

Verse 47

लक्षणं च प्रवक्ष्यामि प्रपायाः कीर्तिवर्धनम् । निर्जलेऽध्वनि पृक्ते च स्थाने कृत्वा च मंडपम्

आता मी प्रपाचे कीर्ती वाढविणारे लक्षण सांगतो—निर्जल मार्गावर, योग्य ठिकाणी, एक मांडप उभारावा।

Verse 48

बहुपान्थे समायाते ग्रीष्मवर्षाशरत्स्वपि । अगरुकादि सौगंध्यं जलं पूगं सचंद्रकम्

अनेक पांथस्थ आले असता—ग्रीष्म, वर्षा किंवा शरद ऋतूतही—अगरू इत्यादी सुगंधी द्रव्यांनी सुवासित पाणी, पूग (सुपारी) आणि शीतल ‘चंद्रक’ पेय द्यावे।

Verse 49

आसनं चैव तांबूलं दत्वा स्वर्गान्न हीयते । एवं वर्षत्रयेणैव पुष्करिण्याः फलं लभेत्

आसन व तांबूल दान केल्याने मनुष्य स्वर्गातून ढळत नाही। अशा रीतीने केवळ तीन वर्षांत पुष्करिणीचे संपूर्ण पुण्यफळ मिळते।

Verse 50

स्वर्गाच्चैवाच्युतो मर्त्यो देवैरपि प्रपूज्यते । मासमेकं तु यो दद्यात्प्रपां ग्रीष्मेथ निर्जले

स्वर्गातून पडला तरी मनुष्य देवांनीही पूजिला जातो, जर तो ग्रीष्मकाळी निर्जल प्रदेशात एक महिना प्रपा (प्याऊ) देतो/उभारतो।

Verse 51

कल्पैकं तु वसेत्स्वर्गे स्वर्गाद्भ्रष्टो महीयते । प्रपादास्तत्र तिष्ठंति यत्र पुष्करिणीप्रदाः

मनुष्य एक कल्प स्वर्गात वास करील; आणि स्वर्गातून भ्रष्ट झाला तरी पृथ्वीवर मान मिळतो. जिथे पुष्करिणी देणारे असतात, तिथेच ते पुण्यदायी घाट-प्रपाद स्थिर राहतात।

Verse 52

नोचेद्धर्मघटो देयः पुण्यः पापक्षयाय च । एष धर्मघटो ज्ञेयो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः

नाहीतर धर्मघट दान करावा—तो पुण्यदायी असून पापक्षय करतो. हा धर्मघट ब्रह्मा-विष्णु-शिवस्वरूप आहे असे जाणावे।

Verse 53

तवप्रसादात्सफलाः मम संतु मनोरथाः । स्वर्णमाषं चतुर्भागं दक्षिणार्थं घटस्य च

तुमच्या कृपेने माझे मनोरथ सफल होवोत. आणि घटदानाच्या दक्षिणेसाठी सुवर्णाचा एक माषाचा चतुर्थांश अर्पण होवो।

Verse 54

एवं वर्षत्रयेणैव प्रपादानफलं लभेत् । यः पठेच्छ्रावयेद्वापि पुष्करिण्यादिजं फलम्

अशा रीतीने केवळ तीन वर्षांतच प्रपाद (प्याऊ) दानाचे फळ मिळते. जो हे पठण करतो किंवा लोकांना श्रवण करतो, त्याला पुष्करिणी इत्यादी धर्मकर्मांपासून उत्पन्न पुण्यफळही प्राप्त होते.

Verse 55

साक्षात्पापाद्भवेन्मुक्तस्तत्प्रसादात्तु सद्गतिः । जनेषु श्रावयेद्यस्तु पुण्याख्यानमिदं शुभम्

त्याच्या प्रसादाने मनुष्य थेट पापातून मुक्त होतो आणि सद्गती प्राप्त करतो. जो लोकांमध्ये हे शुभ, पुण्यदायी आख्यान श्रवण करवितो, तोही त्या फळाचा भागी होतो.

Verse 56

कल्पकोटिसहस्राणि सुरलोके स तिष्ठति

तो हजारो कोटी कल्पांपर्यंत सुरलोकी निवास करतो.

Verse 58

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे पुष्करिण्यादिधर्मकीर्तनंनामाष्टपंचाशत्तमो । ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडात ‘पुष्करिणीआदि धर्मकीर्तन’ नावाचा अठ्ठावन्नावा अध्याय समाप्त झाला.