Adhyaya 57

Verse 1

द्विजा ऊचुः । कीर्तिर्धर्मोथ लोकेषु सर्वाणि प्रवराणि च । वद नो मुनिशार्दूल यदि नोऽस्ति त्वनुग्रहः

द्विज म्हणाले—हे मुनिशार्दूल! लोकांतील कीर्ती व धर्म तसेच सर्व श्रेष्ठ तत्त्वे आम्हांस सांगावे; जर आम्हांवर तुमची कृपा असेल तर।

Verse 2

व्यास उवाच । यस्य खाते वने गावस्तृप्यंति मासमेव च । यद्वा सप्तदिनात्पूतः सर्वदेवैः स पूजितः

व्यास म्हणाले—ज्याच्या खोदलेल्या खड्ड्यामुळे वनात गायी पूर्ण एक महिना तृप्त होतात, किंवा जो सात दिवसांतच पवित्र होतो—तो सर्व देवांनी पूज्य व मान्य होतो।

Verse 3

पुष्करिण्या विशेषेण पूता या यज्ञकर्मणा । यत्फलं जलदानेन सर्वमत्रास्यि तच्छृणु

ऐक—यज्ञकर्माने विशेष पवित्र झालेली ही पुष्करिणी, जलदानाने जे पुण्यफळ मिळते ते सर्व येथे पूर्णपणे देते।

Verse 4

हायने हायने चैव कल्पं कल्पं विधीयते । दानात्स्वर्गमवाप्नोति तोयदः सर्वदो भुवि

वर्षोवर्षी आणि कल्पोकल्पी ही विधी नियोजित आहे। दानाने स्वर्गप्राप्ती होते; जल देणारा पृथ्वीवर सर्व देणारा मानला जातो।

Verse 5

मेघे वर्षति खाते च जायंते ये तु शीकराः । तावद्वर्षसहस्राणि दिवमश्नाति मानवः

मेघ बरसताना आणि जमिनीवर पडताना जितके थेंबांचे तुषार उठतात, तितकी सहस्र वर्षे मनुष्य स्वर्गसुख भोगतो।

Verse 6

तोयैरन्नादिपाकैश्च प्रसन्नो मानवो भवेत् । प्राणानां च विनान्नैश्च धारणन्नैव जायते

जल व भातादि शिजलेल्या अन्नाने मनुष्य प्रसन्न होतो; आणि अन्नाविना प्राणांचे धारण कधीच होत नाही।

Verse 7

पितॄणां तर्पणं शौचं रूपं वै गंध्यनाशनम् । बीजं त्विहार्जितं सर्वं सर्वं तोये प्रतिष्ठितम्

पितरांचे तर्पण, शौच, सौंदर्य व दुर्गंधीचा नाश—इथे उत्पन्न होणारे प्रत्येक बीज; हे सर्व जलातच प्रतिष्ठित आहे।

Verse 8

वस्त्रस्य धावनं रुच्यं भाजनानां तथैव च । तेनैव सर्वकार्यं च पानीयं मेध्यमेव च

जलाने वस्त्र धुणे रुचकर आहे आणि भांड्यांची शुद्धीही तशीच; त्याच जलाने सर्व कार्ये सिद्ध होतात व पिण्याचे पाणीही नितांत शुद्ध होते।

Verse 9

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वापीकूपतटाककम् । कारयेच्च बलैः सर्वैस्तथा सर्वधनेन च

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी विहीर, कूप व तळे निर्माण करावीत; सर्व शक्तीने आणि सर्व धनानेही ते घडवावे।

Verse 10

ततो विनिर्जले देशो यो ददाति जलाशयम् । वासरे वासरे तस्य कल्पं स्वर्गं विनिर्दिशेत्

म्हणून जो निर्जल प्रदेशात जलाशय देतो, त्याच्यासाठी दिवसेंदिवस कल्पपर्यंत स्वर्गवास सांगितला आहे।

Verse 11

त्रिविष्टपाच्च्युतो विप्रो वेदशास्त्रार्थपारगः । लोकबंधुः स धर्मात्मा तपस्तप्त्वा दिवं व्रजेत्

त्रिविष्टपातून च्युत झालेला तो ब्राह्मणही वेद-शास्त्रार्थपारंगत असो; लोकबंधू व धर्मात्मा होऊन तप करून पुन्हा स्वर्गास जावो।

Verse 12

एवं जन्माष्टकं प्राप्य एकस्याक्षयमिष्यते । क्षत्त्रियाणां कुले जातः सार्वभौमो भवेन्नृपः

अशा रीतीने जन्मांचे हे अष्टक प्राप्त झाल्यास एका कर्माचे फळ अक्षय होते असे म्हटले आहे. क्षत्रियकुळी जन्मलेला राजा सार्वभौम सम्राट होतो.

Verse 13

विशोऽक्षयं धनं विद्याज्जन्मजन्मसु यत्प्रियम् । शूद्रादयोन्त्यजाश्चान्ये लभंते स्वर्गतिं मुहुः

वैश्यासाठी अक्षय धन तेच जाणावे, जे जन्मोजन्मी प्रिय राहते. शूद्रादी अंत्यज व इतरही वारंवार स्वर्गगती प्राप्त करतात.

Verse 14

चतुर्हस्तप्रमाणं तु कूपं खनति यः पुमान् । परोपकारकं नित्यं कल्पं स्वर्गं तु हायने

जो पुरुष चार हात प्रमाणाचा विहीर खणतो आणि नित्य परोपकारात रत असतो, तो एक कल्पपर्यंत स्वर्ग प्राप्त करतो—आणि (किमान) एका वर्षाचेही स्वर्गफळ भोगतो.

Verse 15

द्विगुणे द्विगुणं विद्याच्छतं चैव चतुर्गुणे । विंशत्किष्कुप्रमाणां तु दद्यात्पुष्करिणीं तु यः

दुप्पट केल्यास फळ दुप्पट जाणावे; आणि चौपट केल्यास ते शंभरपट होते. आणि जो वीस किष्कु प्रमाणाची पुष्करिणी (कमळतळे) करून दान देतो—

Verse 16

विष्णोर्धाम लभेत्सोपि दिव्यभोगं तथैव च । अनंतरं नृपो जातो धनी वागीश्वरो भवेत्

तोही विष्णूचे धाम प्राप्त करतो आणि दिव्य भोगांचा उपभोग घेतो. त्यानंतर पुनर्जन्मी तो राजा होतो—धनवान आणि वाणीचा स्वामी (अतिशय वक्ता).

Verse 17

एवं द्विस्त्रिश्चतुर्वापि गुणतो भोग्यमिष्यते । विस्तीर्णे प्रचुरं विद्धि सहस्रेणाच्युतो दिवः

अशा रीतीने गुणानुसार ते फळ दोन, तीन, किंवा चार वेळाही भोग्य असे म्हटले आहे. आणि जाणून घ्या—जेव्हा ते विस्तीर्ण होते तेव्हा सहस्र-परिमाणाने अत्यंत प्रचुर होते; अच्युत खरोखर दिव्य आहे.

Verse 18

सहस्राद्द्विगुणेनैव सुरपूज्यो भवेन्नरः । जंतवस्तत्र ये संति यावंतो जीवनं ययुः

सहस्राच्या द्विगुण (द्विसहस्र) पुण्याने मनुष्य देवतांनीही पूज्य होतो. आणि तेथे जेवढे जीव आहेत, ते सर्व आपापल्या नियत आयुष्याचा पूर्ण काळ जगतात.

Verse 19

तत्संख्याका जनास्तस्य किंकराः पृष्टलग्नकाः । भवंति सततं गेहे पुरे जनपदेषु च

त्याच संख्येइतके लोक त्याचे किंकर (सेवक) होतात, पाठीला चिकटल्यासारखे सदैव मागे लागतात—घरात, नगरात आणि जनपदांतही सतत.

Verse 20

विहाय पितरं भोग्या धने क्षीणे यथा वनम् । पक्षिणस्सूकरश्चैव महिषी करिणी तथा

धन संपल्यावर भोग्य लोक आपल्या पालकाला सोडून देतात—जसे वन क्षीण झाल्यावर तेथून जीव निघून जातात: पक्षी, डुक्कर, तसेच म्हैस आणि हत्तीणही.

Verse 21

उपदेष्टा च कर्त्ता च षडेते स्वर्गगामिनः । दिव्यं च पक्षिणां चैव शतं स्वर्गं विनिर्दिशेत्

उपदेश देणारा आणि कर्म करणारा—अशा सहा प्रकारचे जन स्वर्गगामी म्हणतात. पक्ष्यांसाठीही ‘दिव्य’ स्वर्ग वेगळा सांगावा; खरे तर शंभर स्वर्गांचे वर्णन केले आहे.

Verse 22

क्रोडो वर्षसहस्रं तु महिष्ययुतहायनम् । देवरूपं समास्थाय करिण्या लक्षमुच्यते

‘क्रोड’ म्हणजे एक हजार वर्ष असे सांगितले आहे; आणि ‘महिष्ययुतहायन’ म्हणजे दहा हजार वर्षांचा काल. देव-रूप धारण केल्यावर तोच परिमाण करिणीने ‘लक्ष’ असे म्हटले आहे.

Verse 23

कोट्येकमुपदेष्टुश्च कर्तुरक्षयमेव च । पुरा धनिसुतेनैव कृतः ख्यातो जलाशयः

उपदेशकाचा एकही उपदेश (पुण्यात) एक कोटी फळ देणारा; आणि कर्त्याचे फळ खरोखरच अक्षय असते. पूर्वी धनीच्या पुत्राने एक प्रसिद्ध जलाशय बांधला होता.

Verse 24

अयुतधनव्ययेनैव प्राणेनैव बलेन च । सर्वसत्वोपकाराय शिवश्रद्धायुतेन च

अयुत धन खर्च करून, तसेच प्राण व बल अर्पूनही—सर्व सत्त्वांच्या हितासाठी—शिवभक्ती-श्रद्धेने युक्त होऊन (त्याने केले)।

Verse 25

कालेन कियता चापि क्षीणवित्तोऽभवत्किल । कश्चिदर्थी धनी तस्य मूल्यदानाय चोद्यतः

काही काळ गेल्यावर, तो धनहीन झाला असे म्हणतात. तेव्हा एखादा गरजवंत धनी पुरुष त्याला प्रवृत्त करू लागला आणि त्याचे मूल्य देण्यास तयार होता.

Verse 26

विमृश्य धनिना चोक्तं व्याहारं शृणुताधुना । दीनारस्यायुतं वा ते दास्याम्यस्याश्च कारणात्

विचार करून धनवान म्हणाला— “आता माझा प्रस्ताव ऐक. तिच्याच कारणास्तव मी तुला दहा हजार दीनार देईन.”

Verse 27

लब्धं ते पुष्करिण्याश्च पुण्यं लाभात्प्रमन्यसे । शक्त्या दत्वाथ मूल्यं तां स्वीयां कर्तुं व्यवस्थितः

पुष्करिणीचे पुण्य तू लाभ म्हणून मिळाले असे मानतोस; आणि शक्तीनुसार मूल्य देऊन तिला आपली करण्याचा निश्चय केलास.

Verse 28

एवमुक्ते स तं प्राह वासरेप्ययुतं पुनः । फलं भवति वै नित्यं पुण्यं पुण्यविदो विदुः

हे ऐकून तो म्हणाला— “एका दिवसात दहा हजार वेळा केले तरी त्याचे फळ नित्य व अवश्य मिळते; पुण्य जाणणारे असेच सांगतात.”

Verse 29

एतस्मिन्निर्जले देशे शिवं खातं कृतं च मे । स्नानपानादिकं कर्म सर्वे कुर्वंत्यभीष्टतः

या निर्जल प्रदेशात मी शिवकूप खणून तयार केला आहे; येथे सर्वजण स्नान, पान इत्यादी कर्म इच्छेनुसार करतात.

Verse 30

तस्मान्मेप्ययुतार्थस्य नैत्यकं फलमिष्यते । ततस्तस्याभवद्धास्यं तथैव च सभासदाम्

“म्हणून माझ्यासाठीही—जरी हेतू नीट सिद्ध झाला नाही—कायमचे फळ होणार नाही.” तेव्हा तो हसण्याचा विषय झाला आणि सभासदही तसेच झाले.

Verse 31

ह्रिया च पीडितः सोपि वाक्यमेतदुवाच ह । सत्यमेतद्वचोस्माकं परीक्षां कुरु धर्मतः

लज्जेने पीडित होऊन तोही म्हणाला— “आमचे वचन सत्य आहे; धर्माप्रमाणे आमची परीक्षा करा।”

Verse 32

मत्सरात्स तु तं प्राह शृणु मे वचनं पितः । दीनारायुत मे तत्ते दत्वा चानीय प्रस्तरम्

मत्सराने तो त्याला म्हणाला— “पिता, माझे वचन ऐका. मला दहा हजार दीनार द्या, मग एक दगडी शिळा आणा।”

Verse 33

पातयिष्यामि ते खाते यथायोगं प्रमज्जतु । उन्मज्जति च यत्काले प्रस्तरः संतरत्यपि

“मी तुला खड्ड्यात टाकीन; योग्य तसा बुडून जा. आणि जेव्हा तू पुन्हा वर येशील, तेव्हा दगडही तरंगत पार जाईल।”

Verse 34

क्षयं यास्यति नो वित्तं नोचेन्मे धर्मतो हि सा । बाढमुक्त्वायुतं तस्य गृहीत्वा स्वगृहं गतः

“माझे धन कमी होणार नाही; हे धर्मतःच दिले जाते.” असे म्हणत “बरे” म्हणून त्याच्याकडून दहा हजार घेऊन तो आपल्या घरी गेला.

Verse 35

साक्षिणामग्रतस्तेन प्रस्तरः पातितस्तथा । पुष्करिण्यां महत्यां च दृष्टं नरसुरासुरैः

साक्षींच्या समोर त्याने तशीच दगडी शिळा पाडली; आणि त्या महान पुष्करिणीत ते मनुष्य, देव व असुरांनी पाहिले.

Verse 36

ततो धर्मतुलायां तु तुलितं धर्मसाक्षिणा । दीनारायुतदानस्य पुष्करिण्या जलस्य तु

मग धर्माच्या तराजूत, धर्मालाच साक्षी मानून, दहा हजार दीनारांच्या दानाचे पुण्य आणि पवित्र पुष्करिणीच्या जलाचे पुण्य तोलले गेले।

Verse 37

न समं तु दिनैकं तु जलस्य धर्मतो भृशम् । धनिनो मानसं दुःखं मोघार्थं च परेऽहनि

जलाच्या बाबतीत एक दिवसही दुसऱ्या दिवसासारखा नसतो; धर्मनियमानुसार त्याचा स्वभाव फारच बदलतो. धनिकांच्या मनात दुःख उत्पन्न होते आणि दुसऱ्या दिवशी त्यांचा प्रयत्नही व्यर्थ ठरतो।

Verse 38

शिलोच्चयोऽभवत्तीर्णो द्वीपवच्च जलोपरि । ततः कोलाहलः शब्दो जनानां समुपस्थितः

पाण्यावर द्वीपासारखा एक उंच शिळांचा ढिगारा वर उभा राहिला, जणू तो पार झाला आहे. मग सर्वत्र लोकांचा कोलाहलाचा आवाज उठला।

Verse 39

तच्छ्रुत्वाद्भुतवाक्यं च मुदा तौ चागतौ ततः । दृष्ट्वा शैलं तथाभूतं कृतं तेनायुतं तथा

ते अद्भुत वचन ऐकून ते दोघे आनंदाने तेथे आले. आणि जसा वर्णन केला होता तसाच पर्वत पाहून, त्यानेच तो तसाच घडविला आहे असे त्यांनी पाहिले।

Verse 40

ततः खाताधिपेनैव शैलं दूरे निपातितम् । पुण्यं खातस्य चोत्खाते प्रलुप्तस्य सुतेन हि

मग खाताधिपानेच तो पर्वत दूर फेकून दिला. आणि खाता उत्खननामुळे जे पुण्य होते, ते निश्चयाने प्रलुप्ताच्या पुत्राला प्राप्त झाले।

Verse 41

सोपि नाकं समारुह्य जन्मजन्मसु निर्वृतः । गोत्रमातृगणानां च नृपाणां सुहृदां तथा

तोही स्वर्गास आरोहण करून जन्मोजन्मी तृप्त व आनंदित राहतो—गोत्रजन, मातृगण तसेच राजे व सुहृद्-मित्र यांसह।

Verse 42

सखीनां चोपकर्तॄणां खातं खात्वाऽक्षयं फलम् । तपस्विनामनाथानां ब्राह्मणानां विशेषतः

मित्र व उपकारी यांच्यासाठी, आणि विशेषतः तपस्वी व अनाथ ब्राह्मणांच्या हितार्थ विहीर/तळे खोदल्यास अक्षय फल प्राप्त होते।

Verse 43

खातं तु जनयित्वा तु स्वर्गं चाक्षयमश्नुते । तस्मात्खातादिकं विप्राः शक्तितो यः करिष्यति

जलाशय (विहीर/तळे) निर्माण करविल्यास मनुष्य अक्षय स्वर्ग प्राप्त करतो. म्हणून, हे विप्रहो! जो आपल्या शक्तीनुसार विहीर-तळे इत्यादी कार्य करील…

Verse 44

सर्वपापक्षयात्पुण्यं मोक्षं यायान्न संशयः । य इदं श्रावयेल्लोके धर्माख्यानं महोत्कटम्

सर्व पापांचा क्षय झाल्याने पुण्य मिळते आणि मोक्षप्राप्ती होते—यात संशय नाही. जो हे महाप्रभावी धर्माख्यान लोकांत श्रवण करवितो…

Verse 45

सर्वखातप्रदानस्य फलमश्नाति धार्मिकः । ग्रहणे भास्करस्यैव भागीरथ्यां तटे वरे

धार्मिक पुरुष, भास्कर-ग्रहणकाळी, श्रेष्ठ भागीरथीच्या तटावर विधिपूर्वक आचरण केल्यास, सर्व प्रकारच्या दानांचे पूर्ण फल भोगतो.

Verse 46

गवां कोटिप्रदानस्य फलं श्रुत्वा लभेन्नरः । न च दारिद्रतामेति न शोकं व्याधिसंचयम्

जो मनुष्य कोटी गायींच्या दानाचे फलश्रवण करतो, तो तेच पुण्य प्राप्त करतो; तो दारिद्र्यात पडत नाही, शोकात बुडत नाही, आणि रोगसंचयही होत नाही।

Verse 57

असंमानं महद्दुःखमुभयोर्नाधिगच्छति । इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे खातादिकीर्तनंनाम सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः

असम्मान हे महान दुःख आहे; त्याने दोन्ही पक्षांचेही कल्याण होत नाही। अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या प्रथम सृष्टिखंडातील ‘खातादिकीर्तन’ नावाचा सत्तावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।