Adhyaya 37

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । तदद्भुततमं वाक्यं श्रुत्वा च रघुनंदनः । गौरवाद्विस्मयाच्चापि भूयः प्रष्टुं प्रचक्रमे

पुलस्त्य म्हणाले—ते अत्यंत अद्भुत वचन ऐकून रघुनंदन राम, आदर व विस्मयाने भरून, पुन्हा अधिक प्रश्न विचारू लागले।

Verse 2

राम उवाच । भगवंस्तद्वनं घोरं यत्रासौ तप्तवांस्तपः । श्वेतो वैदर्भको राजा तदद्भुतमभूत्कथं

राम म्हणाले—हे भगवन्! ज्या घोर वनात विदर्भाचा राजा श्वेताने तप केले, तेथे ते अद्भुत घडले कसे? कृपा करून सांगा।

Verse 3

विषमं तद्वनं राजा शून्यं मृगविवर्जितं । प्रविष्टस्तप आस्थातुं कथं वद महामुने

हे राजन्! ते वन दुर्गम, ओसाड आणि मृगविरहित होते. तो त्यात कसा शिरला आणि तेथे तप कसे आचरू लागला? हे महामुने, सांगा।

Verse 4

समंताद्योजनशतं निर्मनुष्यमभूत्कथं । भवान्कथं प्रविष्टस्तद्येन कार्येण तद्वद

चारही दिशांना शंभर योजनांपर्यंत हा प्रदेश मनुष्यविरहित कसा झाला? आणि आपण तिथे कसे प्रवेश केला? कोणत्या कार्यासाठी येथे आला आहात, ते सांगा।

Verse 5

अगस्त्य उवाच । पुरा कृतयुगे राजा मनुर्दंडधरः प्रभुः । तस्य पुत्रोथ नाम्नासीदिक्ष्वाकुरमितद्युतिः

अगस्त्य म्हणाले—प्राचीन कृतयुगात मनु नावाचे राजा होते, दंडधारी प्रभु, धर्म-न्यायाचे अधिपती. त्यांचा पुत्र इक्ष्वाकु नावाचा, अपरिमित तेजाचा होता।

Verse 6

तं पुत्रं पूर्वजं राज्ये निक्षिप्य भुविसंमतम् । पृथिव्यां राजवंशानां भव राजेत्युवाच ह

लोकसंमत ज्येष्ठ पुत्राला राज्यावर बसवून तो म्हणाला— “पृथ्वीवर राजवंशांचा अधिपती होऊन राजा हो.”

Verse 7

तथेति च प्रतिज्ञातं पितुः पुत्रेण राघव । ततःपरमसंहृष्टः पुनस्तं प्रत्यभाषत

“तसेच होईल,” हे राघवा—पुत्राने पित्याला असे वचन दिले. मग अत्यंत हर्षित होऊन तो पुन्हा त्याला उत्तर देत बोलला.

Verse 8

प्रीतोस्मि परमोदार कर्मणा ते न संशयः । दंडेन च प्रजा रक्ष न च दंडमकारणम्

हे परम उदार! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तुझ्या आचरणाबद्दल शंका नाही. न्याय्य दंडाने प्रजेचे रक्षण कर, पण कारणाविना दंड देऊ नकोस.

Verse 9

अपराधिषु यो दंडः पात्यते मानवैरिह । स दंडो विधिवन्मुक्तः स्वर्गं नयति पार्थिवम्

इथे अपराध्यांवर लोक जो दंड लावतात—तो दंड विधीनुसार दिला व सोडला गेला तर तोच दंड राजाला स्वर्गप्राप्ती करून देतो.

Verse 10

तस्माद्दण्डे महाबाहो यत्नवान्भव पुत्रक । धर्मस्ते परमो लोके कृत एवं भविष्यति

म्हणून, हे महाबाहो पुत्रा! दंडप्रयोगात यत्नशील राहा. असे केल्यास तुझा धर्म जगात सर्वोच्च ठरेल—हे निश्चयाने घडेल.

Verse 11

इति तं बहुसंदिश्य मनुः पुत्रं समाधिना । जगाम त्रिदिवं हृष्टो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्

अशा रीतीने मनूने समाधियुक्त होऊन पुत्राला वारंवार उपदेश केला. मग हर्षित होऊन तो त्रिदिवास जाऊन ब्रह्मदेवाच्या अनुपम ब्रह्मलोकास प्रस्थान झाला.

Verse 12

जनयिष्ये कथं पुत्रानिति चिंतापरोऽभवत् । कर्मभिर्बहुभिस्तैस्तैस्ससुतैस्संयुतोऽभवत्

“मी पुत्रांना कसा उत्पन्न करीन?” अशी चिंता त्याला लागली. मग विविध अनेक कर्मे व विधी करून तो पुत्रांनी युक्त झाला.

Verse 13

तोषयामास पुत्रैस्स पितॄन्देवसुतोपमैः । सर्वेषामुत्तमस्तेषां कनीयान्रघुनंदन

देवपुत्रांसारख्या पुत्रांसह त्याने पितरांना तृप्त केले. त्या सर्वांमध्ये, हे रघुनंदन, धाकटा पुत्रच सर्वश्रेष्ठ होता.

Verse 14

शूरश्च कृतविद्यश्च गुरुश्च जनपूजया । नाम तस्याथ दंडेति पिता चक्रे स बुद्धिमान्

तो शूर होता, विद्यावान होता आणि जनपूजेमुळे गुरूसमान मानला जाई. म्हणून त्या बुद्धिमान पित्याने त्याचे नाव ‘दंड’ असे ठेवले.

Verse 15

भविष्यद्दण्डपतनं शरीरे तस्य वीक्ष्य च । संपश्यमानस्तं दोषं घोरं पुत्रस्य राघव

हे राघव! त्याच्या देहावर येऊ घातलेल्या दंडपतनाचे चिन्ह पाहून आणि पुत्राचा तो घोर दोष ओळखून, (तो अत्यंत व्याकुळ झाला)।

Verse 16

स विंध्यनीलयोर्मध्ये राज्यमस्य ददौ प्रभुः । स दंडस्तत्र राजाभूद्रम्ये पर्वतमूर्द्धनि

प्रभूंनी त्याला विंध्य व नील पर्वतरांगांमधील राज्य दिले. तेथे रम्य पर्वतशिखरावर दंड राजा झाला.

Verse 17

पुरं चाप्रतिमं तेन निवेशाय तथा कृतम् । नाम तस्य पुरस्याथ मधुमत्तमिति स्वयम्

त्याने निवासासाठी एक अनुपम नगर वसविले. मग त्या नगराचे नाव त्याने स्वतः ‘मधुमत्तम’ असे ठेवले.

Verse 18

तथादेशेन संपन्नः शूरो वासमथाकरोत् । एवं राजा स तद्राज्यं चकार सपुरोहितः

त्या आज्ञेने समर्थ झालेला तो शूर तेथे निवास करू लागला. अशा रीतीने तो राजा पुरोहितासह त्या राज्याचे योग्य शासन करू लागला.

Verse 19

प्रहृष्ट सुप्रजाकीर्णं देवराजो यथा दिवि । ततः स दंडः काकुत्स्थ बहुवर्षगणायुतम्

तो आनंदित होता आणि उत्तम प्रजांनी परिपूर्ण होता—जसा स्वर्गात देवराज इंद्र. हे काकुत्स्थ, दंडाचे ते राज्य अनेक अयुत वर्षे टिकून राहिले.

Verse 20

अकारयत्तु धर्मात्मा राज्यं निहतकंटकं । अथ काले तु कस्मिंश्चिद्राजा भार्गवमाश्रमम्

त्या धर्मात्म्याने राज्य असे चालविले की ते कण्टकांपासून (उपद्रवांपासून) मुक्त झाले. नंतर एका वेळी राजा भार्गवांच्या आश्रमास गेला.

Verse 21

रमणीयमुपाक्रामच्चैत्रमासे मनोरमे । तत्र भार्गवकन्यां तु रूपेणाप्रतिमां भुवि

मनोरम चैत्रमासात एक अत्यंत रम्य काळ आरंभला. तेथे पृथ्वीवर रूपाने अनुपमा भार्गवकन्या प्रकट झाली.

Verse 22

विचरंतीं वनोद्देशे दंडोऽपश्यदनुत्तमाम् । उत्तुंगपीवरीं श्यामां चंद्राभवदनां शुभाम्

वनप्रदेशात विचरत असलेल्या त्या अनुत्तम, शुभ स्त्रीला दंडाने पाहिले—ती उंच, भरदार, श्यामवर्णी व चंद्रासारख्या मुखाची होती.

Verse 23

सुनासां चारुसर्वांगीं पीनोन्नतपयोधराम् । मध्ये क्षामां च विस्तीर्णां दृष्ट्वा तां कुरुते मुदम्

सुंदर नाक असलेली, सर्वांगसुंदर, भरलेले व उन्नत स्तन असलेली, मध्ये सडपातळ पण विस्ताराने प्रशस्त (कटि-नितंब) अशी तिला पाहून तो आनंदित झाला.

Verse 24

एकवस्त्रां वने चैकां प्रथमे यौवने स्थिताम् । स तां दृष्ट्वात्वधर्मेण अनंगशरपीडितः

वनात एकटी, एकच वस्त्र परिधान केलेली, यौवनाच्या प्रथम उमलण्यात स्थित तिला पाहून तो अधर्मवश अनंगाच्या बाणांनी पीडित झाला.

Verse 25

अभिगम्य सुविश्रांतां कन्यां वचनमब्रवीत् । कुतस्त्वमसि सुश्रोणि कस्य चासि सुशोभने

विश्रांत त्या कन्येजवळ जाऊन तो म्हणाला—“हे सुश्रोणि, तू कुठून आलीस? हे सुशोभने, तू कोणाची कन्या आहेस?”

Verse 26

पीडतोहमनंगेन पृच्छामि त्वां सुशोभने । त्वया मेऽपहृतं चित्तं दर्शनादेव सुंदरि

मी अनंग (कामदेव) याच्या पीडेत आहे; म्हणून हे अतिशय शोभने, तुला विचारतो. हे सुंदरी, केवळ तुझ्या दर्शनानेच तू माझे चित्त हरपलेस।

Verse 27

इदं ते वदनं रम्यं मुनीनां चित्तहारकम् । यद्यहं न लभे भोक्तुं मृतं मामवधारय

तुझे हे रम्य मुख मुन्यांचेही चित्त हरून नेणारे आहे. जर मला याचा आस्वाद घेण्याची संधी मिळाली नाही, तर मला मृतासमानच समज.

Verse 28

त्वया हृता मम प्राणा मां जीवय सुलोचने । दासोस्मि ते वरारोहे भक्तं मां भज शोभने

तू माझे प्राणच हरपलेस; हे सुलोचने, मला पुन्हा जीवंत कर. हे वरारोहे, मी तुझा दास आहे—हे शोभने, मला भक्त मानून स्वीकार व कृपा कर.

Verse 29

तस्यैवं तु ब्रुवाणस्य मदोन्मत्तस्य कामिनः । भार्गवी प्रत्युवाचेदं वचः सविनयं नृपम्

अशा रीतीने बोलणाऱ्या, मदाने उन्मत्त व कामाने प्रेरित त्या कामी पुरुषास भार्गवीने राजाला विनययुक्त शब्दांनी उत्तर दिले.

Verse 30

भार्गवस्य सुतां विद्धि शुक्रस्याक्लिष्टकर्मणः । अरजां नाम राजेंद्र ज्येष्ठामाश्रमवासिनः

हे राजेंद्र, हिला भृगुवंशी शुक्राची कन्या असे जाण; ज्यांचे कर्म अक्लिष्ट आहे. तिचे नाव अरजा असून ती आश्रमवासिन्यांमध्ये ज्येष्ठा आहे.

Verse 31

शुक्रः पिता मे राजेंद्र त्वं च शिष्यो महात्मनः । धर्मतो भगिनी चाहं भवामि नृपनंदन

राजेंद्र! शुक्र माझे पिता आहेत आणि तू त्या महात्म्याचा शिष्य आहेस; म्हणून धर्मानुसार मी तुझी बहीण आहे, हे नृपनंदना।

Verse 32

एवंविधं वचो वक्तुं न त्वमर्हसि पार्थिव । अन्येभ्योपि सुदुष्टेभ्यो रक्ष्या चाहं सदा त्वया

हे पार्थिव! असे वचन बोलणे तुला योग्य नाही. इतर अत्यंत दुष्ट लोकांपासूनही माझे रक्षण सदैव तुलाच करावे लागेल।

Verse 33

क्रोधनो मे पिता रौद्रो भस्मत्वं त्वां समानयेत् । अथवा राजधर्मेणासंबंधं कुरुषे बलात्

माझे पिता रौद्र व क्रोधी आहेत; क्रुद्ध झाले तर ते तुला भस्म करू शकतात. नाहीतर राजधर्माप्रमाणे बलपूर्वक तुझा (माझ्याशी) संबंध तोडला जाईल।

Verse 34

पितरं याचयस्व त्वं धर्मदृष्टेन कर्मणा । वरयस्व नृपश्रेष्ठ पितरं मे महाद्युतिम्

धर्मदृष्टीने युक्त आचरणाने तू माझ्या पित्याला विनंती कर. हे नृपश्रेष्ठा! महातेजस्वी माझ्या पित्यालाच वर (वरदान) म्हणून निवड।

Verse 35

अन्यथा विपुलं दुःखं तव घोरं भवेद्ध्रुवम् । क्रुद्धो हि मे पिता सर्वं त्रैलोक्यमभिनिर्दहेत्

नाहीतर तुझ्यावर निश्चयच भयंकर व अपार दुःख येईल; कारण माझे पिता क्रुद्ध झाले तर ते संपूर्ण त्रैलोक्य जाळून टाकतील।

Verse 36

ततोऽशुभं महाघोरं श्रुत्वा दंडः सुदारुणम् । प्रत्युवाच मदोन्मत्तः शिरसाभिनतः पुनः

तेव्हा त्या अशुभ, महाभयंकर व अत्यंत कठोर दंडाची वार्ता ऐकून, मदोन्मत्त तो पुरुष पुन्हा मस्तक नमवून उत्तर देऊ लागला।

Verse 37

प्रसादं कुरु सुश्रोणि कामोन्मत्तस्य कामिनि । त्वया रुद्धा मम प्राणा विशीर्यंति शुभानने

हे सुश्रोणि प्रिये, कामोन्मत्त या कामीवर प्रसन्न हो. हे शुभानने, तुझ्यामुळे रोखलेले माझे प्राण जणू तुटून जात आहेत।

Verse 38

त्वां प्राप्य वैरं मेऽत्रास्तु वधो वापि महत्तरः । भक्तं भजस्व मां भीरु त्वयि भक्तिर्हि मे परा

तुला प्राप्त झाल्यावर माझे वैर इथेच संपो—माझा वध होवो वा त्याहून मोठे काही घडो. हे भीरु, भक्तिभावाने मला स्वीकार; कारण तुझ्यातच माझी परा भक्ती आहे।

Verse 39

एवमुक्त्वा तु तां कन्यां बलात्संगृह्य बाहुना । अन्येन राज्ञा हस्तेन विवस्त्रा सा तथा कृता

असे बोलून त्या राजाने बलपूर्वक त्या कन्येचा बाहू धरला; आणि दुसऱ्या हाताने तिला वस्त्रावरणापासून वंचित केले—हा धर्म व मर्यादेचा घोर भंग होता।

Verse 40

अंगमंगे समाश्लेष्य मुखे चैव मुखं कृतम् । विस्फुरंतीं यथाकामं मैथुनायोपचक्रमे

अंगावर अंग घट्ट आलिंगन करून आणि मुखावर मुख ठेवून, ती थरथरत असताना तो आपल्या इच्छेप्रमाणे मैथुनास प्रवृत्त झाला।

Verse 41

तमनर्थं महाघोरं दंडः कृत्वा सुदारुणम् । नगरं स्वं जगामाशु मदोन्मत्त इव द्विपः

त्या दुष्ट अनर्थकारकावर अत्यंत घोर व कठोर दंड करून, मदोन्मत्त हत्तीप्रमाणे तो शीघ्रच आपल्या नगरास परत गेला।

Verse 42

भार्गवी रुदती दीना आश्रमस्याविदूरतः । प्रत्यपालयदुद्विग्ना पितरं देवसम्मितम्

भार्गवी दीन होऊन रडत रडत आश्रमाजवळच थांबली; देवतुल्य पित्याची ती व्याकुळ होऊन वाट पाहू लागली।

Verse 43

स मुहूर्तादुपस्पृश्य देवर्षिरमितद्युतिः । स्वमाश्रमं शिष्यवृतं क्षुधार्तः सन्यवर्तत

मग तो अमित तेजस्वी देवर्षी क्षणभर आचमन करून, शिष्यांनी वेढलेला, क्षुधार्त अवस्थेत आपल्या आश्रमास परत आला।

Verse 44

सोपश्यदरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । चंद्रस्य घनसंयुक्तां ज्योत्स्नामिव पराजिताम्

त्याने त्या निर्मळेला आता दीन अवस्थेत, धुळीने झाकलेली पाहिली—जशी ढगांनी झाकलेल्या चंद्राची ज्योत्स्ना पराभूत झाल्यासारखी दिसते।

Verse 45

तस्य रोषः समभवत्क्षुधार्तस्य महात्मनः । निर्दहन्निव लोकांस्त्रींस्तान्शिष्यान्समुवाच ह

क्षुधेने व्याकुळ त्या महात्म्याचा रोष उसळला; जणू त्रिलोकी जाळीत आहे असे भासवत, तो त्या शिष्यांना म्हणाला।

Verse 46

पश्यध्वं विपरीतस्य दंडस्यादीर्घदर्शिनः । विपत्तिं घोरसंकाशां दीप्तामग्निशिखामिव

पाहा, दंडाचा प्रतिघात उलटा होऊन या दूरदर्शी पुरुषावर जी भयंकर आपत्ती आली आहे, ती जणू अग्निशिखेसारखी प्रज्वलित आहे।

Verse 47

यन्नाशं दुर्गतिं प्राप्तस्सानुगश्च न संशयः । यस्तु दीप्तहुताशस्य अर्चिः संस्पृष्टवानिह

जो येथे प्रज्वलित अग्नीच्या ज्वाळेला स्पर्शून गेला, तो अनुयायांसह निश्चयच नाश व दुर्गतीला प्राप्त होतो—यात संशय नाही; पण जो त्या ज्वाळेने न स्पर्शिला, तो ती गती पावत नाही।

Verse 48

यस्मात्स कृतवान्पापमीदृशं घोरसंमितम् । तस्मात्प्राप्स्यति दुर्मेधाः पांसुवर्षमनुत्तमम्

कारण त्याने मापातच अत्यंत घोर असे पाप केले आहे; म्हणून तो मंदबुद्धी पुरुष अनुपम अशी धुळीची वर्षा (अपमान व आपत्ती) भोगेल।

Verse 49

कुराजा देशसंयुक्तः सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः

तो कुकर्मी दुष्ट राजा—देशासह, सेवक, सेना व वाहने यांसह—पापाचारात रत राहून, विकृत बुद्धीमुळे मृत्यूला प्राप्त होईल।

Verse 50

समंताद्योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धुनोतु पांसुवर्षेण महता पाकशासनः

पाकशासन इंद्राने त्या दुष्टबुद्धीच्या संपूर्ण प्रदेशाला चारही बाजूंनी शंभर योजनांपर्यंत, महान धुळीच्या वर्षेने झोडपून उध्वस्त करावे।

Verse 51

सर्वसत्वानि यानीह जंगमस्थावराणि वै । सर्वेषां पांसुवर्षेण क्षयः क्षिप्रं भविष्यति

येथील सर्व सत्त्वे—जंगम व स्थावर—धुळीच्या वर्षावामुळे सर्वांचा शीघ्रच क्षय होईल।

Verse 52

दंडस्य विषयो यावत्तावत्सवनमाश्रमम् । पांसुवर्षमिवाकस्मात्सप्तरात्रं भविष्यति

दंडाचा अधिकार जितपत् आहे, तितपत् तो आश्रम सवनयज्ञस्थळासारखा होईल; अचानक धुळीच्या वर्षावासारखे ते सात रात्री टिकेल।

Verse 53

इत्युक्त्वा क्रोधसंतप्तस्तमाश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदस्यांते स्थीयतामित्युवाच ह

असे बोलून क्रोधाने संतप्त होऊन त्याने त्या आश्रमनिवासीस म्हटले—“लोकांनी जनपदाच्या सीमेवरच थांबावे।”

Verse 54

उक्तमात्रे उशनसा आश्रमावसथो जनः । क्षिप्रं तु विषयात्तस्मात्स्थानं चक्रे च बाह्यतः

उशनसांनी बोलताच आश्रमात राहणारा तो मनुष्य त्या विषयप्रदेशापासून दूर होऊन त्वरेने बाहेर आपले ठिकाण करून बसला।

Verse 55

तं तथोक्त्वा मुनिजनमरजामिदमब्रवीत् । आश्रमे त्वं सुदुर्मेधे वस चेह समाहिता

त्याला तसे सांगून मुनींच्या पत्नीने म्हटले—“अरे अति मंदबुद्धी, तू या आश्रमातच इथे समाहित होऊन राहा।”

Verse 56

इदं योजनपर्यंतमाश्रमं रुचिरप्रभम् । अरजे विरजास्तिष्ठ कालमत्र समाश्शतम्

हा आश्रम एक योजनपर्यंत पसरलेला असून रम्य तेजाने उजळलेला आहे। हे विरजे, या निर्मळ स्थानी शंभर वर्षे निवास कर।

Verse 57

श्रुत्वा नियोगं विप्रर्षेररजा भार्गवी तदा । तथेति पितरं प्राह भार्गवं भृशदुःखिता

नियोगाविषयी विप्रऋषीचा आदेश ऐकून भार्गवी अरजा अत्यंत दुःखी झाली आणि पित्याला भार्गवाला म्हणाली—“तसेच होवो.”

Verse 58

इत्युक्त्वा भार्गवो वासं तस्मादन्यमुपाक्रमत् । सप्ताहे भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना

असे बोलून भार्गवाने तो निवास सोडला व दुसऱ्या ठिकाणी राहू लागला। आठवड्यातच तो भस्मसात झाला—जसे ब्रह्मवेत्त्याने सांगितले होते।

Verse 59

तस्माद्दंडस्य विषयो विंध्यशैलस्य मानुष । शप्तो ह्युशनसा राम तदाभूद्धर्षणे कृते

म्हणून, हे मनुष्या, विंध्य पर्वत दंडाचा प्रदेश झाला. हे राम, तो धर्षणाचा अपराध घडताच उशनस (शुक्र) यांनी त्याला शाप दिला.

Verse 60

ततःप्रभृति काकुत्स्थ दंडकारण्यमुच्यते । एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां पृच्छसि राघव

तेव्हापासून, हे काकुत्स्थ, ते दंडकारण्य म्हणून ओळखले जाऊ लागले. हे राघव, तू जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले.

Verse 61

संध्यामुपासितुं वीर समयो ह्यतिवर्तते । एते महर्षयो राम पूर्णकुंभाः समंततः

हे वीर, संध्योपासनेचा समय खरोखरच निघून जात आहे. हे राम, हे महर्षी सर्व बाजूंनी पूर्णकुंभ धारण करून उभे आहेत.

Verse 62

कृतोदका नरव्याघ्र पूजयंति दिवाकरम् । सर्वैरॄषिभिरभ्यस्तैः स्तोत्रैर्ब्रह्मादिभिः कृतैः

हे नरव्याघ्र, उदक-अर्घ्य अर्पण करून ते दिवाकराची पूजा करतात—ब्रह्मा आदी आद्यांनी रचलेल्या आणि सर्व ऋषींनी अभ्यासलेल्या स्तोत्रांनी.

Verse 63

रविरस्तंगतो राम गत्वोदकमुपस्पृश । ॠषेर्वचनमादाय रामः संध्यामुपासितुम्

सूर्य अस्त गेल्यावर, हे राम, तो पाण्याजवळ जाऊन आचमन करीत होता. ऋषींचे वचन मनात धारण करून राम संध्योपासनेस प्रवृत्त झाला.

Verse 64

उपचक्राम तत्पुण्यं ससरोरघुनंदनः । अथ तस्मिन्वनोद्देशे रम्ये पादपशोभिते

मग रघुनंदन त्या पवित्र सरोवराकडे निघाला. आणि वृक्षांनी शोभलेल्या त्या रम्य वनप्रदेशात (तो पुढे गेला).

Verse 65

नदपुण्ये गिरिवरे कोकिलाशतमंडिते । नानापक्षिरवोद्याने नानामृगसमाकुले

पवित्र नद्यांनी पुण्यवान झालेल्या त्या श्रेष्ठ पर्वतावर—शेकडो कोकिळांनी अलंकृत—एक उद्यान होते; तेथे नानाविध पक्ष्यांचा कलरव होता आणि विविध मृगसमूहांनी ते भरलेले होते.

Verse 66

सिंहव्याघ्रसमाकीर्णे नानाद्विजसमावृते । गृध्रोलूकौ प्रवसितौ बहून्वर्षगणानपि

सिंह-वाघांनी गजबजलेल्या आणि नानाविध पक्ष्यांनी भरलेल्या त्या स्थानी गिधाड व घुबडही अनेक वर्षे तिथेच निवास करीत होते।

Verse 67

अथोलूकस्य भवनं गृध्रः पापविनिश्चयः । ममेदमिति कृत्वाऽसौ कलहं तेन चाकरोत्

मग पापावर ठाम असलेला गिधाड ‘हे माझेच’ असे मानून घुबडाच्या घरावर हक्क सांगू लागला आणि त्याच्याशी कलह करू लागला।

Verse 68

राजा सर्वस्य लोकस्य रामो राजीवलोचनः । तं प्रपद्यावहै शीघ्रं कस्यैतद्भवनं भवेत्

सर्व लोकांचा राजा, कमलनयन श्रीराम—चला, आपण त्वरित त्यांची शरण जाऊ. हे भवन कोणाचे असावे?

Verse 69

गृध्रोलूकौ प्रपद्येतां जातकोपावमर्षिणौ । रामं प्रपद्यतौ शीघ्रं कलिव्याकुलचेतसौ

नव्या क्रोधाने व अपमानभावनेने पेटलेले गिधाड व घुबड, कलियुगाच्या प्रभावाने व्याकुळ मनाने, त्वरित श्रीरामांच्या शरण गेले।

Verse 70

तौ परस्परविद्वेषौ स्पृशतश्चरणौ तथा । अथ दृष्ट्वा राघवेंद्रं गृध्रो वचनमब्रवीत्

परस्पर द्वेष असूनही त्यांनी त्यांचे चरण स्पर्शिले. मग राघवेंद्रांना पाहून गिधाडाने हे वचन उच्चारले।

Verse 71

सुराणामसुराणां च त्वं प्रधानो मतो मम । बृहस्पतेश्च शुक्राच्च त्वं विशिष्टो महामतिः

देव आणि असुर—दोघांमध्ये माझ्या मते तूच प्रधान आहेस; बृहस्पती व शुक्राचार्यांपेक्षाही, हे महामती, तू अधिक विशिष्ट आहेस।

Verse 72

परावरज्ञो भूतानां मर्त्ये शक्र इवापरः । दुर्निरीक्षो यथा सूर्यो हिमवानिव गौरवे

तू सर्व भूतांचे पर-अपर तत्त्व जाणणारा आहेस; मर्त्यांमध्ये तू जणू दुसरा इंद्र आहेस। सूर्याप्रमाणे तुला पाहणे कठीण, आणि गौरवात तू हिमालयासमान आहेस।

Verse 73

सागरश्चासि गांभीर्ये लोकपालो यमो ह्यसि । क्षांत्या धरण्या तुल्योसि शीघ्रत्वे ह्यनिलोपमः

गांभीर्यात तू सागरासमान आहेस; लोकपाल म्हणून तू यमच आहेस। क्षमेत तू धरणीसारखा आहेस; आणि शीघ्रतेत तू वाऱ्यासारखा अनुपम आहेस।

Verse 74

गुरुस्त्वं सर्वसंपन्नो विष्णुरूपोसि राघव । अमर्षी दुर्जयो जेता सर्वास्त्रविधिपारगः

तू गुरु आहेस, सर्वसंपन्न आहेस; हे राघवा, तू विष्णुरूप आहेस। तू अमर्षी, दुर्जेय व विजयी आहेस; आणि सर्व अस्त्रांच्या विधीत पारंगत आहेस।

Verse 75

शृणु त्वं मम देवेश विज्ञाप्यं नरपुंगव । ममालयं पूर्वकृतं बाहुवीर्येण वै प्रभो

हे देवेश, हे नरपुंगवा, माझे निवेदन ऐक: हे प्रभो, मी पूर्वी आपल्या बाहुबळाने माझे निवासस्थान उभारले होते।

Verse 76

उलूको हरते राजंस्त्वत्समीपे विशेषतः । ईदृशोयं दुराचारस्त्वदाज्ञा लंघको नृप

राजन्, उलूक तुझ्या अगदी समीप, विशेषतः तुझ्या उपस्थितीतच चोरी करीत आहे। हा दुराचार आहे; हे नृप, तो तुझी आज्ञा लंघन करीत आहे।

Verse 77

प्राणांतिकेन दंडेन राम शासितुमर्हसि । एवमुक्ते तु गृध्रेण उलूको वाक्यमब्रवीत्

हे राम, प्राणांतिक दंडापर्यंत देऊन याला शासन करणे तुला योग्य आहे—असे गृध्राने म्हटल्यावर उलूक उत्तर देऊ लागला।

Verse 78

शृणु देव मम ज्ञाप्यमेकचित्तो नराधिप । सोमाच्छक्राच्च सूर्याच्च धनदाच्च यमात्तथा

हे देव, हे नराधिप, एकचित्त होऊन माझे निवेदन ऐक—हे मला सोम, शक्र, सूर्य, धनद (कुबेर) आणि यम यांच्याकडून कळले आहे।

Verse 79

जायते वै नृपो राम किंचिद्भवति मानुषः । त्वं तु सर्वमयो देवो नारायणपरायणः

हे राम, राजा जन्माला येऊन काही अंशी मनुष्यच होतो; पण तू सर्वमय देव आहेस, नारायणपरायण।

Verse 80

प्रोच्यते सोमता राजन्सम्यक्कार्ये विचारिते । सम्यग्रक्षसि तापेभ्यस्तमोघ्नो हि यतो भवान्

हे राजन्, कार्याचा सम्यक् विचार केला असता तुझी ‘सोमता’ (चंद्रासारखी शीतल कृपा) प्रसिद्ध होते; कारण तू तापांपासून योग्य रीतीने रक्षण करतोस आणि खरोखर तमोघ्न आहेस।

Verse 81

दोषे दंडात्प्रजानां त्वं यतः पापभयापहः । दाता प्रहर्ता गोप्ता च तेनेंद्र इव नो भवान्

तुम्ही प्रजांच्या दोषांवर दंड करून पापातून उत्पन्न भय दूर करता. तुम्ही दाता, दंडकर्ता व रक्षक आहात; म्हणून आमच्यासाठी तुम्ही इंद्रासमान आहात.

Verse 82

अधृष्यः सर्वभूतेषु तेजसा चानलो मतः । अभीक्ष्णं तपसे पापांस्तेन त्वं राम भास्करः

हे राम, सर्व प्राण्यांत तुम्ही अजेय आहात आणि तुमच्या तेजाने तुम्ही अग्निस्वरूप मानले जाता. तपस्येने तुम्ही सतत पापींना दग्ध करता; म्हणून तुम्ही भास्कर—सूर्यासमान आहात.

Verse 83

साक्षाद्वित्तेशतुल्यस्त्वमथवा धनदाधिकः । चित्तायत्ता तु पत्नीश्रीर्नित्यं ते राजसत्तम

तुम्ही प्रत्यक्ष वित्तेशासमान, किंवा कुबेरापेक्षाही अधिक आहात. पण हे राजश्रेष्ठ, पत्नीस्वरूप गृहलक्ष्मीची समृद्धी सदैव तुमच्या चित्तावरच अवलंबून असते.

Verse 84

धनदस्य तु कोशेन धनदस्तेन वैभवान् । समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च

धनद (कुबेर) यांच्या कोशामुळे तो ऐश्वर्यवैभवाने संपन्न होता; आणि स्थावर-जंगम सर्व भूतांप्रती तो समदृष्टी ठेवत असे.

Verse 85

शत्रौ मित्रे च ते दृष्टिः समंताद्याति राघव । धर्मेण शासनं नित्यं व्यवहारविधिक्रमैः

हे राघव, शत्रू आणि मित्र—दोघांप्रती तुमची दृष्टी सर्वत्र समान असते. व्यवहार व विधीच्या क्रमबद्ध मर्यादा पाळून तुम्ही नेहमी धर्मानेच शासन करता.

Verse 86

यस्य रुष्यसि वै राम मृत्युस्तस्याभिधीयते । गीयसे तेन वै राजन्यम इत्यभिविश्रुतः

हे राम, ज्याच्यावर तू रुष्ट होतोस त्याला मृत्यू येतो असे सांगितले जाते। म्हणून, हे राजन्, तुझी ‘यम’ (मृत्युदेव) म्हणून कीर्ती गातात आणि तू सर्वत्र प्रसिद्ध आहेस।

Verse 87

यश्चासौ मानुषो भावो भवतो नृपसत्तम । आनृशंस्यपरो राजा सर्वेषु कृपयान्वितः

हे नृपश्रेष्ठ, तुझा तो खरा मानवी स्वभाव—अक्रूरतेत स्थित राजा असणे आणि सर्वांवर करुणा असणे—अतिशय शोभतो।

Verse 88

दुर्बलस्य त्वनाथस्य राजा भवति वै बलम् । अचक्षुषो भवेच्चक्षुरमतेषु मतिर्भवेत्

दुर्बल व अनाथासाठी राजा खरोखरच बळ ठरतो; नेत्रहीनासाठी तो नेत्र होतो, आणि ज्यांना सल्ला नाही त्यांच्यासाठी तो बुद्धी होतो।

Verse 89

अस्माकमपि नाथस्त्वं श्रूयतां मम धार्मिक । भवता तत्र मंतव्यं यथैते किल पक्षिणः

तूही आमचाही नाथ आहेस. हे धर्मात्मा, माझे ऐक; या विषयाचा विचार तू असा करावा, जसा हे पक्षी खरोखर करीत आहेत।

Verse 90

योस्मन्नाथः स पक्षींद्रो भवतो विनियोज्यकः । अस्वाम्यं देव नास्माकं सन्निधौ भवतः प्रभो

जो पक्षिराज आमचा नाथ आहे, तो खरे तर तुझ्याच नेमणुकीने आहे. हे देव, हे प्रभो, तुझ्या सन्निधीत आमच्यासाठी स्वामीचा अभाव कसा होईल?

Verse 91

भवतैव कृतं पूर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम् । ममालयप्रविष्टस्तु गृध्रो मां बाधते नृप

हे नृपा! पूर्वी चार प्रकारचा भूतसमूह तुम्हीच निर्माण केला; पण आता माझ्या निवासात शिरलेला हा गिधाड मला त्रास देत आहे।

Verse 92

भवान्देवमनुष्येषु शास्ता वै नरपुंगव । एतच्छ्रुत्वा तु वै रामः सचिवानाह्वयत्स्वयम्

हे नरश्रेष्ठा! देव व मनुष्यांमध्ये तुम्हीच शासक व विधिदाता आहात. हे ऐकून रामाने स्वतः आपल्या सचिवांना बोलावले।

Verse 93

विष्टिर्जयंतो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः । अशोको धर्मपालश्च सुमंत्रश्च महाबलः

विष्टि, जयंत, विजय, सिद्धार्थ, राष्ट्रवर्धन, अशोक, धर्मपाल, सुमंत्र आणि महाबल—हीच येथे उल्लेखिलेली नावे आहेत।

Verse 94

एते रामस्य सचिवा राज्ञो दशरथस्य च । नीतियुक्ता महात्मानः सर्वशास्त्रविशारदाः

हे रामाचे तसेच राजा दशरथाचेही सचिव होते—महात्मे, नीतियुक्त आणि सर्व शास्त्रांत पारंगत।

Verse 95

सुशांताश्च कुलीनाश्च नये मंत्रे च कोविदाः । तानाहूय स धर्मात्मा पुष्पकादवरुह्य च

ते शांत, कुलीन आणि नीतिमंत्रात कुशल होते. धर्मात्मा (राम) यांनी त्यांना बोलावून पुष्पकातून उतरून (त्यांना संबोधले)।

Verse 96

गृध्रोलूकौ विवदंतौ पृच्छति स्म रघूत्तमः । कति वर्षाणि भो गृध्र तवेदं निलयं कृतं

गिधाड व घुबड वाद घालताना पाहून रघूत्तम श्रीरामांनी विचारले— “अरे गिधाडा, किती वर्षांपासून तू हे स्थान आपले निवासस्थान केले आहेस?”

Verse 97

एतन्मे कौतुकं ब्रूहि यदि जानासि तत्त्वतः । एतच्छ्रुत्वा वचो गृध्रो बभाषे राघवं स्थितं

“तुला हे तत्त्वतः माहीत असेल तर माझी ही जिज्ञासा सांग.” असे ऐकून गिधाडाने तेथे उभ्या राघवाला उत्तर दिले.

Verse 98

इयं वसुमती राम मानुषैर्बहुबाहुभिः । उच्छ्रितैराचिता सर्वा तदाप्रभृति मद्गृहं

हे राम! ही वसुमती अनेक भुजांचे, उंच देहाचे मनुष्यांनी सर्वत्र भरून गेली; त्या वेळेपासून हेच माझे घर-निवास आहे.

Verse 99

उलूकस्त्वब्रवीद्रामं पादपैरुपशोभिता । यदैव पृथिवी राजंस्तदाप्रभृति मे गृहं

मग घुबड रामांना म्हणाले— “हे राजन्! ज्या वेळेपासून पृथ्वी वृक्षांनी शोभून दिसू लागली, त्या वेळेपासून हेच माझे घर आहे.”

Verse 100

एतच्छ्रुत्वा तु रामो वै सभासद उवाचह । न सा सभा यत्र न संति वृद्धा वृद्धा न ते ये न वदंति धर्मं

हे ऐकून राम सभासदांना म्हणाले— “जिथे वृद्ध नाहीत ती सभा नव्हे; आणि जे धर्म बोलत नाहीत ते खरे वृद्धही नव्हेत.”

Verse 101

नासौ धर्मो यत्र न चास्ति सत्यं न तत्सत्यं यच्छलमभ्युपैति । ये तु सभ्याः सभां गत्वा तूष्णीं ध्यायंत आसते

जिथे सत्य नाही तिथे धर्म नाही; आणि जे कपटाचा आश्रय घेते ते सत्य नव्हे. परंतु जे सभ्यजन सभेत जाऊन मौन धरीत चिंतन करीत बसतात—

Verse 102

यथाप्राप्तं न ब्रुवते सर्वे तेऽनृतवादिनः । न वक्ति च श्रुतं यश्च कामात्क्रोधात्तथा भयात्

जशी गोष्ट आहे तशी न बोलणारे सर्व असत्यवादी होत; आणि जो काम, क्रोध किंवा भयामुळे ऐकलेलेही सांगत नाही, तोही असत्याचा भागी ठरतो.

Verse 103

सहस्रं वारुणाः पाशाः प्रतिमुंचंति तं नरं । तेषां संवत्सरे पूर्णे पाश एकः प्रमुच्यते

त्या मनुष्यावर वरुणाचे हजार पाश आवळले जातात; आणि एक पूर्ण वर्ष झाल्यावर त्यांतील एकच पाश सुटतो.

Verse 104

तस्मात्सत्यं तु वक्तव्यं जानता सत्यमंजसा । एतच्छ्रुत्वा तु सचिवा राममेवाब्रुवंस्तदा

म्हणून जाणणाऱ्याने सत्य सरळ व स्पष्ट बोलावे. हे ऐकून तेव्हा मंत्र्यांनी केवळ रामालाच निवेदन केले.

Verse 105

उलूकः शोभते राजन्न तु गृध्रो महामते । त्वं प्रमाणं महाराज राजा हि परमा गतिः

हे राजन्, घुबड शोभते; पण गिधाड नाही, हे महामते. महाराज, आपणच प्रमाण आहात; कारण राजा हीच परमा गती आहे.

Verse 106

राजमूलाः प्रजाः सर्वा राजा धर्मः सनातनः । शास्ता राजा नृणां येषां न ते गच्छंति दुर्गतिम्

सर्व प्रजेचे मूळ राजा आहे; राजा हा सनातन धर्माचा साक्षात् स्वरूप आहे. ज्यांचा राजा खरा शास्ता आहे, ते दुर्गतीस जात नाहीत.

Verse 107

वैवस्वतेन मुक्ताश्च भवंति पुरुषोत्तमाः । सचिवानां वचः श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत्

वैवस्वत (यम) यांनी मुक्त केलेले ते पुरुष उत्तम पुरुष होतात. सचिवांचे वचन ऐकून रामाने मग आपले वचन उच्चारले.

Verse 108

श्रूयतामभिधास्यामि पुराणं यदुदाहृतं । द्यौः सचंद्रार्कनक्षत्रा सपर्वतमहीद्रुमम्

ऐका—आता मी उदाहृत झालेले ते पुराण सांगतो; ज्यात चंद्र-सूर्य-नक्षत्रांसह आकाश आणि पर्वत-वृक्षांसह पृथ्वीचे वर्णन आहे.

Verse 109

सलिलार्णवसंमग्नं त्रैलोक्यं सचराचरं । एकमेव तदा ह्यासीत्सर्वमेकमिवांबरं

तेव्हा चराचरांसह त्रैलोक्य जलार्णवात निमग्न झाले; त्या काळी सर्व काही एकच होते, जणू सर्व विस्तार एकच आकाश.

Verse 110

पुनर्भूः सह लक्ष्म्या च विष्णोर्जठरमाविशत् । तां निगृह्य महातेजाः प्रविश्य सलिलार्णवं

मग पुनर्भू लक्ष्मीसह विष्णूच्या उदरात प्रविष्ट झाली. तिला आवरून महातेजस्वी (विष्णू) जलार्णवात प्रविष्ट झाले.

Verse 111

सुष्वाप हि कृतात्मा स बहुवर्षशतान्यपि । विष्णौ सुप्ते ततो ब्रह्मा विवेश जठरं ततः

तो कृतात्मा अनेक शतवर्षे निश्चल होऊन निद्रिस्त झाला. विष्णू शयनास गेल्यावर मग ब्रह्मदेव त्यांच्या उदरात प्रविष्ट झाले.

Verse 112

बहुस्रोतं च तं ज्ञात्वा महायोगी समाविशत् । नाभ्यां विष्णोः समुद्भूतं पद्मं हेमविभूषितं

ते बहुधारा असलेले विस्तार आहे असे जाणून महायोगी त्यात प्रविष्ट झाले—विष्णूच्या नाभीतून उत्पन्न झालेले, सुवर्णभूषित ते कमळ.

Verse 113

स तु निर्गम्य वै ब्रह्मा योगी भूत्वा महाप्रभुः । सिसृक्षुः पृथिवीं वायुं पर्वतांश्च महीरुहान्

मग ब्रह्मदेव बाहेर येऊन योगी झाले, महाप्रभू ठरले; आणि सृष्टी करण्याच्या इच्छेने पृथ्वी, वायू, पर्वत व महान वृक्ष निर्माण केले.

Verse 114

तदंतराः प्रजाः सर्वा मानुषांश्च सरीसृपान् । जरायुजाण्डजान्सर्वान्ससर्ज स महातपाः

त्यानंतरच्या काळात त्या महातपस्वीने सर्व प्रजा निर्माण केल्या—मानव व सरीसृप, तसेच जरायुज आणि अंडज असे सर्व जीव.

Verse 115

तस्य गात्रसमुत्पन्नः कैटभो मधुना सह । दानवौ तौ महावीर्यौ घोरौ लब्धवरौ तदा

त्याच्या देहातून मधूसह कैटभ उत्पन्न झाला. ते दोघे दानव महावीर्यवान, घोर आणि त्या वेळी वरप्राप्त होते.

Verse 116

दृष्ट्वा प्रजापतिं तत्र क्रोधाविष्टावुभौ नृप । वेगेन महता भोक्तुं स्वयंभुवमधावतां

तेथे प्रजापतीला पाहून, हे नृपा, ते दोघे क्रोधाविष्ट होऊन महान वेगाने स्वयंभुव (ब्रह्मा) यास भक्षण करण्यास धावले।

Verse 117

दृष्ट्वा सत्वानि सर्वाणि निस्सरन्ति पृथक्पृथक् । ब्रह्मणा संस्तुतो विष्णुर्हत्वा तौ मधुकैटभौ

सर्व सत्त्वे वेगवेगळी बाहेर पडून पसरताना पाहून, ब्रह्माने स्तुत केलेल्या विष्णूंनी मधु व कैटभ या दोघांचा वध केला।

Verse 118

पृथिवीं वर्धयामास स्थित्यर्थं मेदसा तयोः । मेदोगंधा तु धरणी मेदिनीत्यभिधां गता

स्थितीच्या हेतुने त्याने त्या दोघांच्या मेदाने पृथ्वी वाढविली; म्हणून मेदगंधयुक्त धरणी ‘मेदिनी’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।

Verse 119

तस्माद्गृध्रस्त्वसत्यो वै पापकर्मापरालयम् । स्वीयं करोति पापात्मा दण्डनीयो न संशयः

म्हणून हा गृध्र खरोखर असत्य आहे—पापकर्म करणारा व आश्रय न देणारा। तो पापात्मा परक्याचेही आपले करतो; निःसंशय दंडनीय आहे।

Verse 120

ततोऽशरीरिणीवाणी अंतरिक्षात्प्रभाषते । मा वधी राम गृध्रं त्वं पूर्वंदग्धं तपोबलात्

मग आकाशातून अशरीरी वाणी बोलली—“हे राम, तू या गृध्राला मारू नकोस; तो पूर्वीच तपोबलाने दग्ध झाला आहे.”

Verse 121

पुरा गौतम दग्धोऽयं प्रजानाथो जनेश्वर । ब्रह्मदत्तस्तु नामैष शूरः सत्यव्रतः शुचिः

हे जनेश्वर! पूर्वी हा प्रजानाथ गौतम मुनींच्या शापाने दग्ध झाला होता. याचे नाव ब्रह्मदत्त—शूर, सत्यव्रती आणि शुचिर्भूत।

Verse 122

गृहमागत्य विप्रर्षेर्भोजनं प्रत्ययाचत । साग्रं वर्षशतं चैव भुक्तवान्नृपसत्तम

घरी परत येऊन त्याने विप्रऋषीकडे भोजनाची याचना केली; आणि नृपश्रेष्ठाने पूर्ण शंभर वर्षे (आणि अधिक) भोजन केले.

Verse 123

ब्रह्मदत्तस्य वै तस्य पाद्यमर्घ्यं स्वयं ततः । आत्मनैवाकरोत्सम्यग्भोजनार्थं महाद्युते

त्यानंतर, हे महातेजस्वी! त्याने स्वतःच त्या ब्रह्मदत्तासाठी भोजनापूर्वी विधिपूर्वक पाद्य व अर्घ्य अर्पण केले.

Verse 124

समाविश्य गृहं तस्य आहारे तु महात्मनः । नारीं पूर्णस्तनीं दृष्ट्वा हस्तेनाथ परामृशत्

त्या महात्म्याच्या भोजनकाळी त्याच्या घरात प्रवेश करून, पूर्णस्तनी स्त्रीला पाहून त्याने हाताने तिला स्पर्श केला.

Verse 125

अथ क्रुद्धेन मुनिना शापो दत्तः सुदारुणः । गृध्रत्वं गच्छ वै मूढ राजा मुनिमथाब्रवीत्

मग क्रुद्ध मुनींनी अत्यंत दारुण शाप दिला—“अरे मूढा! तू गिधाड हो.” असे म्हणून राजा मुनींना म्हणाला.

Verse 126

कृपां कुरु महाभाग शापोद्धारो भविष्यति । दयालुस्तद्वचः श्रुत्वा पुनराह नराधिप

हे महाभाग! कृपा करा; मग शापाचा उद्धार होईल. ते वचन ऐकून दयाळू नराधिप पुन्हा बोलला.

Verse 127

उत्पत्स्यते रघुकुले रामो नाम महायशाः । इक्ष्वाकूणां महाभागो राजा राजीवलोचनः

रघुकुलात ‘राम’ नावाचा महायशस्वी राजा उत्पन्न होईल—इक्ष्वाकुवंशातील तो महाभाग, कमलनयन नृप।

Verse 128

तेन दृष्टो विपापस्त्वं भविता नरपुंगव । दृष्टो रामेण तच्छ्रुत्वा बभूव पृथिवीपतिः

हे नरपुंगव! त्याच्या दर्शनाने तू पापरहित होशील. ‘रामाने दर्शन केले’ हे ऐकून पृथिवीपती शांत व संतुष्ट झाला.

Verse 129

गृध्रत्वं त्यज्य वै शीघ्रं दिव्यगंधानुलेपनः । पुरुषो दिव्यरूपोऽसौ बभाषे तं नराधिपं

तो शीघ्र गिधाडपण त्यागून दिव्य सुगंधाने अनुलेपित, दिव्यरूप धारण करून नराधिपाशी बोलला.

Verse 130

साधु राघव धर्मज्ञ त्वत्प्रसादादहं विभो । विमुक्तो नरकाद्घोरादपापस्तु त्वया कृतः

साधु, हे राघव धर्मज्ञ प्रभो! तुझ्या प्रसादाने मी घोर नरकातून मुक्त झालो; तू मला निष्पाप केलेस.

Verse 131

विसर्जितं मया गार्ध्यं नररूपी महीपतिः । उलूकं प्राह धर्मज्ञ स्वगृहं विश कौशिक

माझ्याकडून मुक्त झाल्यावर तो नररूप धारण केलेला पृथ्वीपति राजा धर्मज्ञ होऊन उलूकास म्हणाला—“हे कौशिक, आपल्या घरात प्रवेश कर।”

Verse 132

अहं संध्यामुपासित्वा गमिष्ये यत्र वै मुनिः । अथोदकमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्य पश्चिमां

मी संध्या-उपासना करून जिथे तो मुनि आहे तिथे जाईन. मग जलाचे आचमन करून पश्चिमाभिमुख होऊन सायंसंध्या विधिपूर्वक पूर्ण करीन.

Verse 133

आश्रमं प्राविशद्रामः कुंभयोनेर्महात्मनः । तस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं च सादरं

राम कुंभयोनि महात्मा अगस्त्यांच्या आश्रमात प्रवेशला. तेथे अगस्त्यांनी आदराने त्याला अनेक उत्तम फळे व भक्षणयोग्य मुळे अर्पण केली.

Verse 134

रसवंति च शाकानि भोजनार्थमुपाहरत् । सभुक्तवान्नरव्याघ्रस्तदन्नममृतोपमम्

त्यांनी भोजनासाठी रसाळ शाकभाज्या आणून दिल्या. नरव्याघ्राने ते अन्न सेवन केले; ते अमृतासारखे होते.

Verse 135

प्रीतश्च परितुष्टश्च तां रात्रिं समुपावसत् । प्रभाते काल्यमुत्थाय कृत्वाह्निकमरिंदम

तो प्रसन्न व पूर्ण तृप्त होऊन ती रात्रि नियमपूर्वक उपवासात घालविली. प्रभाती लवकर उठून अरिंदमाने आपले नित्यकर्म (आह्निक) केले.

Verse 136

ॠषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः । अभिवाद्याब्रवीद्रामो महर्षिं कुंभसंभवम्

प्रस्थानासाठी रघूत्तम श्रीराम ऋषींकडे गेले. कुम्भसम्भव महर्षी अगस्त्यांना वंदन करून रामांनी वचन उच्चारले.

Verse 137

आपृच्छे साधये ब्रह्मन्ननुज्ञातुं त्वमर्हसि । धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि दर्शनेन महामुने

हे साधु ब्रह्मन्, मी आपली रजा घेऊन निघतो; मला जाण्याची आज्ञा द्यावी. हे महामुने, आपल्या दर्शनाने मी धन्य व अनुगृहीत झालो.

Verse 138

दिष्ट्या चाहं भविष्यामि पावनात्मा महात्मनः । एवं ब्रुवति काकुत्स्थे वाक्यमद्भुतदर्शनं

‘सौभाग्याने त्या महात्म्यामुळे मीही पवित्रचित्त होईन.’ काकुत्स्थ असे बोलताच अद्भुत दर्शनयुक्त वाणी प्रकट झाली.

Verse 139

उवाच परमप्रीतो बाष्पनेत्रस्तपोधनः । अत्यद्भुतमिदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरं

तपोधन ऋषी अत्यंत आनंदित होऊन, अश्रुपूर्ण नेत्रांनी म्हणाले—‘हे राम, शुभ अक्षरांनी युक्त तुझे हे वचन अत्यद्भुत आहे.’

Verse 140

पावनं सर्वभूतानां त्वयोक्तं रघुनंदन । मुहूर्तमपि राम त्वां मैत्रेणेक्षंति ये नराः

हे रघुनंदन, तू बोललेले वचन सर्व प्राण्यांना पावन करणारे आहे. हे राम, जे नर क्षणभरही मैत्रीभावाने तुला पाहतात, तेही पवित्र होतात.

Verse 141

पावितास्सर्वसूक्तैस्ते कथ्यंते त्रिदिवौकसः । ये च त्वां घोरचक्षुर्भिरीक्षंते प्राणिनो भुवि

सर्व पवित्र सूक्तांनी ते त्रिदिववासी शुद्ध झाले असे म्हणतात; आणि भूमीवरील जे प्राणी घोर दृष्टीने तुला पाहतात, त्यांच्याविषयीही तसेच कथन होते।

Verse 142

ते हता ब्रह्मदंडेन सद्यो नरकगामिनः । ईदृशस्त्वं रघुश्रेष्ठ पावनः सर्वदेहिनां

ब्रह्मदंडाने ते मारले गेले आणि तत्क्षणी नरकगामी झाले; पण हे रघुश्रेष्ठा, तू सर्व देहधाऱ्यांचा असा पावनकर्ता आहेस।

Verse 143

कथयंतश्च लोकास्त्वां सिद्धिमेष्यंति राघव । गच्छस्वानातुरोऽविघ्नं पंथानमकुतोभयः

हे राघवा, जे लोक तुझे कथन करतात ते सिद्धी पावतील। तू अनातुर, अविघ्न, आणि निर्भय होऊन आपल्या मार्गाने जा।

Verse 144

प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिस्तु जगतां भवान् । एवमुक्तस्तु मुनिना प्राञ्जलि प्रग्रहो नृपः

धर्माने राज्याचे शासन कर; तूच जगतांचा मार्ग आहेस। मुनिने असे सांगितल्यावर राजा हात जोडून श्रद्धेने तो उपदेश स्वीकारू लागला।

Verse 145

अभिवादयितुं चक्रे सोऽगस्त्यमृषिसत्तमम् । अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठंस्तांश्च सर्वांस्तपोधिकान्

मग त्याने ऋषिसत्तम अगस्त्यांना अभिवादन करण्यास सुरुवात केली; मुनिश्रेष्ठांना नमस्कार करून तपस्येने समृद्ध अशा इतर सर्व तपस्वींनाही वंदन केले।

Verse 146

अथारोहत्तदाव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् । तं प्रयांतं मुनिगणा आशीर्वादैस्समंततः

तेव्हा तो घाईने सुवर्णभूषित पुष्पक विमानावर आरूढ झाला; आणि तो निघताच सर्व बाजूंनी मुनिगणांनी त्याला आशीर्वाद दिले।

Verse 147

अपूपुजन्नरेंद्रं तं सहस्राक्षमिवामराः । ततोऽर्धदिवसे प्राप्ते रामः सर्वार्थकोविदः

अमरांनी त्या नरेन्द्राचा सहस्राक्ष इंद्राप्रमाणे सन्मान केला; आणि अर्धा दिवस गेल्यावर सर्वार्थकोविद राम (तेथे) आला।

Verse 148

अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थः पद्भ्यां कक्षामवातरत् । ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामवाहितं

अयोध्येला पोहोचून काकुत्स्थ राम पायीच अंतःपुरातील कक्षेत उतरला; मग इच्छेप्रमाणे चालणारे ते रम्य पुष्पक विमान विसर्जित केले।

Verse 149

कक्षांतराद्विनिष्क्रम्य द्वास्थान्राजाऽब्रवीदिदं । लक्ष्मणं भरतं चैव गच्छध्वं लघुविक्रमाः

आतील कक्षातून बाहेर येऊन राजाने द्वारपालांना म्हटले— “हे शीघ्रकर्मवीरांनो, जा; लक्ष्मण व भरत यांना येथे घेऊन या।”

Verse 150

ममागमनमाख्याय समानयत मा चिरम् । श्रुत्वाथ भाषितं द्वास्था रामस्याक्लिष्टकर्मणः

“माझ्या आगमनाची वार्ता देऊन (त्यांना) घेऊन या; विलंब करू नका।” अक्लिष्टकर्मा रामाचे हे शब्द ऐकून दोन्ही द्वारपाल तत्क्षणी निघाले।

Verse 151

गत्वा कुमारावाहूय राघवाय न्यवदेयन् । द्वास्थैः कुमारावानीतौ राघवस्य निदेशतः

ते जाऊन दोन्ही कुमारांना बोलावून राघवापुढे सादर केले। राघवाच्या आज्ञेने द्वारपालांनी त्या दोघा राजकुमारांना आत आणले।

Verse 152

दृष्ट्वा तु राघवः प्राप्तौ प्रियौ भरतलक्ष्मणौ । समालिंग्य तु रामस्तौ वाक्यं चेदमुवाच ह

प्रिय भरत व लक्ष्मण आलेले पाहून राघव (राम) यांनी दोघांना आलिंगन दिले आणि मग हे वचन उच्चारले।

Verse 153

कृतं मया यथातथ्यं द्विजकार्यमनुत्तमं । धर्महेतुमतो भूयः कर्तुमिच्छामि राघवौ

मी यथाशक्ती द्विजकार्याचे अनुपम कर्तव्य पूर्ण केले आहे. तरीही, हे राघवांनो, धर्मासाठी मी आणखी करावयास इच्छितो।

Verse 154

भवद्भ्यामात्मभूताभ्यां राजसूयं क्रतूत्तमं । सहितो यष्टुमिच्छामि यत्र धर्मश्च शाश्वतः

तुम्ही दोघे माझ्याच आत्मस्वरूप आहात; तुमच्यासह मी राजसूय हा श्रेष्ठ क्रतू करावयास इच्छितो, ज्यात सनातन धर्म प्रतिष्ठित होतो।

Verse 155

पुष्करस्थेन वै पूर्वं ब्रह्मणा लोककारिणा । शतत्रयेण यज्ञानामिष्टं षष्ट्याधिकेन च

पूर्वी लोककर्ता ब्रह्मदेवांनी पुष्करात निवास करून यज्ञ केले—तीनशे यज्ञ आणि त्याहून अधिक साठही।

Verse 156

इष्ट्वा हि राजसूयेन सोमो धर्मेण धर्मवित् । प्राप्तः सर्वेषु लोकेषु कीर्तिस्थानमनुत्तमम्

धर्मानुसार विधिपूर्वक राजसूय यज्ञ करून धर्मज्ञ सोमाने सर्व लोकांत कीर्तीचे अनुपम स्थान प्राप्त केले।

Verse 157

इष्ट्वा हि राजसूयेन मित्रः शत्रुनिबर्हणः । मुहूर्तेन सुशुद्धेन वरुणत्वमुपागतः

राजसूय यज्ञ करून शत्रुनाशक मित्राने अतिशय शुद्ध व शुभ मुहूर्तात वरुणत्व पद प्राप्त केले।

Verse 158

तस्माद्भवंतौ संचिंत्य कार्येस्मिन्वदतं हि तत् । भरत उवाच । त्वं धर्मः परमः साधो त्वयि सर्वा वसुंधरा

म्हणून तुम्ही दोघेही या कार्याचा नीट विचार करून जे योग्य ते सांगा। भरत म्हणाला—हे साधो, तूच परम धर्म आहेस; तुझ्यातच सारी वसुंधरा प्रतिष्ठित आहे।

Verse 159

प्रतिष्ठिता महाबाहो यशश्चामितविक्रम । महीपालाश्च सर्वे त्वां प्रजापतिमिवामराः

हे महाबाहो, हे अमितविक्रम! तुझी कीर्ती दृढपणे प्रतिष्ठित आहे; सर्व महीपाल देवांसारखे तुला प्रजापती मानतात।

Verse 160

निरीक्षंते महात्मानो लोकनाथ तथा वयं । प्रजाश्च पितृवद्राजन्पश्यंति त्वां महामते

हे लोकनाथ! महात्मे तुझ्याकडे पाहतात, तसेच आम्हीही. आणि हे राजन्, प्रजा तुला पित्याप्रमाणे पाहते, हे महामते!

Verse 161

पृथिव्यां गतिभूतोसि प्राणिनामिह राघव । सत्वमेवंविधं यज्ञं नाहर्त्तासि परंतप

हे राघवा, या पृथ्वीवर तू प्राण्यांचा मार्ग व आश्रय झाला आहेस। म्हणून हे परंतपा, अशा यज्ञाला अडथळा करू नकोस।

Verse 162

पृथिव्यां सर्वभूतानां विनाशो दृश्यते यतः । श्रूयते राजशार्दूल सोमस्य मनुजेश्वर

पृथ्वीवर सर्व प्राण्यांचा विनाश दिसून येतो; म्हणून हे राजशार्दूल, हे मनुजेश्वरा, सोमाचा वृत्तांत ऐकू येतो.

Verse 163

ज्योतिषां सुमहद्युद्धं संग्रामे तारकामये । तारा बृहस्पतेर्भार्या हृता सोमेनकामतः

तारकामय संग्रामात ज्योतिषांचा अतिमहान युद्ध झाले; कारण बृहस्पतीची भार्या तारा हिला सोमाने कामवश पळवून नेले होते.

Verse 164

तत्र युद्धं महद्वृत्तं देवदानवनाशनम् । वरुणस्य क्रतौ घोरे संग्रामे मत्स्यकच्छपाः

तेथे देव-दानवांचा नाश करणारे महान युद्ध घडले. वरुणाच्या भयंकर क्रतूमध्ये त्या संग्रामात मासे व कासवेही युद्धात ओढले गेले.

Verse 165

निवृत्ते राजशार्दूल सर्वे नष्टा जलेचराः । हरिश्चंद्रस्य यज्ञांते राजसूयस्य राघव

ते संपल्यावर, हे राजशार्दूला, सर्व जलचर नष्ट झाले. हे राघवा, राजा हरिश्चंद्राच्या राजसूय यज्ञाच्या शेवटी—

Verse 166

आडीबकंमहद्युद्धं सर्वलोकविनाशनम् । पृथिव्यां यानि सत्वानि तिर्यग्योनिगतानि वै

आडीबक नावाचे ते महायुद्ध सर्व लोकांचा विनाश करणारे आहे; त्यात पृथ्वीवरील जे जे प्राणी तिर्यक्-योनीत जन्मलेले आहेत—

Verse 167

दिव्यानां पार्थिवानां च राजसूये क्षयः श्रुतः । स त्वं पुरुषशार्दूल बुद्ध्या संचिंत्य पार्थिव

ऐकिवात आहे की राजसूय यज्ञात देवांचे व पृथ्वीवरील राजांचेही क्षय होऊ शकतो. म्हणून हे पुरुषशार्दूल, हे राजन्, बुद्धीने विचार कर।

Verse 168

प्राणिनां च हितं सौम्यं पूर्णधर्मं समाचर । भरतस्य वचः श्रुत्वा राघवः प्राह सादरम्

हे सौम्य, प्राण्यांच्या हितासाठी पूर्ण धर्माचे आचरण कर. भरताचे वचन ऐकून राघवाने आदराने उत्तर दिले.

Verse 169

प्रीतोस्मि तव धर्मज्ञ वाक्येनानेन शत्रुहन् । निवर्तिता राजसूयान्मतिर्मे धर्मवत्सल

हे धर्मज्ञ, हे शत्रुहन्, तुझ्या या वचनाने मी प्रसन्न झालो आहे. हे धर्मवत्सल, राजसूय करण्याची माझी मती आता निवृत्त झाली आहे.

Verse 170

पूर्णं धर्मं करिष्यामि कान्यकुब्जे च वामनम् । स्थापयिष्याम्यहं वीर सा मे ख्यातिर्दिवं गता

मी पूर्ण धर्म आचरीन आणि कान्यकुब्ज येथे वामन (भगवान) यांची स्थापना करीन. हे वीर, माझी ती कीर्ती स्वर्गापर्यंत पोहोचली आहे.

Verse 171

भविष्यति न संदेहो यथा गंगा भगीरथात्

यात काहीही संशय नाही—जसे भगीरथाच्या प्रयत्नाने गंगा प्रकट झाली।