Adhyaya 12

Verse 1

भीष्म उवाच । सोमवंशः कथं जातः कथयात्र विशारद । तद्वंशे केतुराजानो बभूवुः कीर्तिवर्द्धनाः

भीष्म म्हणाले—हे विशारद! सोमवंश कसा उत्पन्न झाला ते येथे सांग. आणि त्या वंशात कीर्ती वाढविणारे ध्वजधारी राजे कोण कोण झाले?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वमत्रिः सर्गविधौ पुरा । अनंतरं नाम तपः सृष्ट्यर्थं तप्तवान्विभुः

पुलस्त्य म्हणाले—पूर्वी सृष्टिविधानात ब्रह्माच्या आज्ञेने अत्री मुनींनी सृष्टीच्या उत्पत्तीसाठी ‘अनंतर’ नावाचे महान तप केले.

Verse 3

यदानंदकरं ब्रह्म भगवन्क्लेशनाशनं । ब्रह्मरुद्रेन्द्रसूर्याणामभ्यंतरमतींद्रियं

ते ब्रह्म आनंद देणारे, भगवंत, क्लेश नाश करणारे; ब्रह्मा-रुद्र-इंद्र-सूर्य यांचे अंतर्यामी आणि इंद्रियांपलीकडचे आहे.

Verse 4

शान्तिं कृत्वात्ममनसा तदत्रिः संयमे स्थितः । माहात्म्यं तपसो वापि परमानंदकारकं

मनात शांती स्थापन करून ते अत्री मुनी संयमात स्थित झाले; आणि तपस्येचे माहात्म्य—जे परम आनंद देणारे आहे—ते जाणून (प्रकट केले).

Verse 5

यस्माद्वंशपतिः सार्द्धं समये तदधिष्ठितः । तं दृष्ट्वाचष्ट सोमेन तस्मात्सोमोभवद्विभुः

कारण योग्य वेळी तो वंशपती तेथे विधिपूर्वक अधिष्ठित झाला होता; त्याला पाहून सोमाने त्यास संबोधिले; म्हणून तो समर्थ पुरुष ‘सोम’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.

Verse 6

अथ सुस्राव नेत्राभ्यां जलं तत्रात्रिसंभवम् । द्योतयद्विश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम्

मग त्याच्या नेत्रांतून अत्रिसंभव जलधारा वाहू लागली; चंद्रज्योत्स्नेसारख्या तेजाने चराचरांसह अखिल विश्व उजळून निघाले।

Verse 7

तद्दिशो जगृहुस्तत्र स्त्रीरूपेणासहृच्छयाः । गर्भो भूत्वोदरे तासां स्थितः सोप्यत्रिसंभवः

तेथे दिशांनी स्त्रीरूप धारण करून, अंतःकरणात इच्छा न ठेवता, त्याला ग्रहण केले; तोही अत्रिसंभव गर्भ होऊन त्यांच्या उदरांत स्थित राहिला।

Verse 8

आशाश्च मुमुचुर्गर्भमशक्ता धारणे ततः । समादायाथ तं गर्भमेकीकृत्य चतुर्मुखः

मग त्या (दिव्य) आशा धारण करण्यास असमर्थ होऊन गर्भ सोडून दिला; तेव्हा चतुर्मुख ब्रह्म्याने तो गर्भ घेऊन एकरूप केला।

Verse 9

युवानमकरोद्ब्रह्मा सर्वायुधधरं नरम् । स्यंदनेथ सहस्तेन वेदशक्तिमये प्रभुः

ब्रह्म्याने त्या नराला तरुण केले व सर्व आयुधांनी सज्ज केले; वेदशक्तिमय प्रभूंनी त्याला रथही प्रदान केला।

Verse 10

आरोप्य लोकमनयदात्मीयं स पितामहः । ततो ब्रह्मर्षिभिः प्रोक्तं ह्यस्मत्स्वामीभवत्वयम्

त्या पितामहाने त्याला प्रतिष्ठित करून आपल्या लोकात नेले; मग ब्रह्मर्षींनी म्हटले—“खरोखर आपणच आमचे स्वामी व्हावे।”

Verse 11

ऋषिभिर्देवगंधर्वैरप्सरोभिस्तथैव च । स्तूयमानस्य तस्याभूदधिकं महदंतरम्

ऋषी, देवगंधर्व आणि अप्सरा यांनी स्तुती केली तरीही, त्याच्या व त्यांच्या मधील अंतर अधिकच महान् वाढले.

Verse 12

तेजोवितानादभवद्भुवि दिव्यौषधीगणः । तद्दीप्तिरधिका तस्माद्रात्रौ भवति सर्वदा

तेजाच्या वितानातून पृथ्वीवर दिव्य औषधींचा समूह उत्पन्न झाला; म्हणून त्यांची दीप्ती अधिक असून ती नेहमी रात्रौ दिसते.

Verse 13

तेनौषधीशः सोमोभूद्द्विजेष्वपि हि गण्यते । वेदधामा रसश्चायं यदिदं मंडलं शुभम्

म्हणून सोम औषधींचा अधीश्वर झाला आणि तो द्विजांमध्येही गणला जातो. हे शुभ मंडल वेदांचे धाम असून स्वतः रसस्वरूप आहे.

Verse 14

कार्त्तवीर्यस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य सः । न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यंति पार्थिवाः

राजर्षी कार्त्तवीर्याची महिमा पाहून तो म्हणाला— “खचितच पृथ्वीवरील राजे कार्त्तवीर्याची गती (अवस्था) प्राप्त करू शकणार नाहीत.”

Verse 15

रूपलावण्यसंयुक्तास्तस्मै कन्याः सुवर्चसः । ततः शक्तिसहस्राणां सहस्राणि दशैव तु

मग रूप-लावण्ययुक्त तेजस्वी कन्या त्याला अर्पण करण्यात आल्या; आणि त्यानंतर शक्तींच्या सहस्रांपैकी दहा सहस्र (असंख्य) प्रकट झाले.

Verse 16

तपश्चकार शीतांशुर्विष्णुध्यानैकतत्परः । ततस्तुष्टश्च भगवांस्तस्मै नारायणो हरिः

शीतांशुने विष्णुध्यानात एकनिष्ठ होऊन तप केले. तेव्हा प्रसन्न होऊन भगवान नारायण हरि त्याच्यासमोर प्रकट झाले.

Verse 17

वरं वृणीष्व चोवाच परमात्मा जनार्दनः । ततो वव्रे वरं सोमः शक्रलोके यजाम्यहम्

परमात्मा जनार्दन म्हणाले, “वर माग.” तेव्हा सोमाने वर मागितला—“मी शक्रलोकी (इंद्रलोकी) यज्ञ करीन.”

Verse 18

प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवंतु मम मंदिरे । राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्या ये चतुर्विधाः

माझ्या मंदिरात भोक्ते प्रत्यक्ष उपस्थित राहोत. राजसूयात ब्रह्मा आदी चतुर्विध देवगण तेथे येऊन भोजन ग्रहण करो.

Verse 19

रक्षपालः सुरोस्माकमास्तां शूलधरो हरः । तथेत्युक्तः समाजह्रे राजसूयं तु विष्णुना

आपला दिव्य रक्षक शूलधारी हर (शिव) असो. असे म्हटल्यावर त्यांनी ‘तथास्तु’ म्हटले; आणि विष्णूंनी राजसूय यज्ञाचे यथाविधी आयोजन केले.

Verse 20

होतात्रिर्भृगुरध्वर्युरुद्गाता च चतुर्मुखः । ब्रह्मत्वमगमत्तस्य उपद्रष्टा हरिः स्वयम्

होता अत्रि, अध्वर्यु भृगु आणि उद्गाता चतुर्मुख (ब्रह्मा) होते. त्या यज्ञात ब्रह्मत्वाचे पद प्राप्त झाले, आणि स्वयं हरि त्याचे साक्षी-उपद्रष्टा होते.

Verse 21

सदस्याः सर्वदेवास्तु राजसूयविधिः स्मृतः । वसवोध्वर्यवस्तद्वद्विश्वेदेवास्तथैव च

राजसूय यज्ञात सर्व देव हे सदस्य मानले जातात—हीच त्याची विधी स्मृत आहे. वसु हे अध्वर्यु ऋत्विज होत, तसेच विश्वेदेवही.

Verse 22

त्रैलोक्यं दक्षिणा तेन ऋत्विग्भ्यः प्रतिपादिता । सोमः प्राप्याथदुष्प्राप्यमैश्वर्यं सृष्टिसत्कृतं

त्याने त्रैलोक्य दक्षिणा म्हणून ऋत्विजांना अर्पण केले. मग सोमाने सृष्टीच्या व्यवस्थेने सत्कृत असे दुर्मिळ ऐश्वर्य प्राप्त केले.

Verse 23

सप्तलोकैकनाथत्वं प्राप्तस्स्वतपसा तदा । कदाचिदुद्यानगतामपश्यदनेकपुष्पाभरणोपशोभाम्

स्वतपाने त्याने सप्तलोकांचे एकछत्र नाथत्व मिळविले. मग कधीतरी उद्यानात गेलेली, अनेक पुष्पाभरणांनी शोभणारी एक स्त्री त्याने पाहिली.

Verse 24

बृहन्नितंबस्तनभारखेदां पुष्पावभंगेप्यतिदुर्बलांगीं । भार्यां च तां देवगुरोरनंगबाणाभिरामायत चारुनेत्रां

त्याने देवगुरूची भार्या पाहिली—भरदार नितंब व स्तनभाराने खिन्न, इतकी कोमल की पुष्पपातानेही व्याकुळ होईल; जणू अनंगाच्या बाणांनी रम्य, दीर्घ सुंदर नेत्रांची.

Verse 25

तारां स ताराधिपतिः स्मरार्तः केशेषु जग्राह विविक्तभूमौ । सापि स्मरार्ता सहते न रेमे तद्रूपकांत्याहृतमानसैव

स्मराने व्याकुळ झालेल्या ताराधिपतीने एकांतस्थळी तारेला केसांनी धरले. तीही स्मरार्ता होती; तिने ना विरोध केला, ना विराम घेतला—त्याच्या रूपकांतीने तिचे मन आधीच हरपले होते.

Verse 26

चिरं विहृत्याथ जगाम तारां विधुर्गृहीत्वा स्वगृहं ततोपि । न तृप्तिरासीत्स्वगृहेपि तस्य तारानुरक्तस्य सुखागमेषु

दीर्घ काळ क्रीडा करून चंद्राने तारा हिला घेऊन आपल्या घरी गेला. तरीही आपल्या घरातसुद्धा त्याला तृप्ती मिळाली नाही; कारण सुखभोगांत तो तारावर अत्यंत अनुरक्त होता.

Verse 27

बृहस्पतिस्तद्विरहाग्निदग्धस्तद्ध्याननिष्ठैकमना बभूव । शशाक शापं न च दातुमस्मै न मंत्रशस्त्राग्निविषैरनेकैः

त्याच्या विरहाग्नीने दग्ध झालेला बृहस्पती त्याच्याच ध्यानात एकचित्त, निष्ठावान झाला. पण तो त्याला शाप देऊ शकला नाही—मंत्र, शस्त्र, अग्नी किंवा अनेक विषांनीसुद्धा नाही.

Verse 28

तस्यापकर्तुं विविधैरुपायैर्नैवाभिचारैरपि वागधीशः । स याचयामास ततस्तु देवं सोमं स्वभार्यार्थमनंगतप्तः

वागधीश (बृहस्पती) विविध उपायांनीही त्याचे अपकार करू शकला नाही, अभिचारविद्यांनीसुद्धा नाही. मग कामदेवाने तापलेला तो आपल्या पत्नीकरिता देव सोमाला विनवू लागला.

Verse 29

स याच्यमानोपि ददौ न भार्यां बृहस्पतेः कामवशेन मोहितः । महेश्वरेणाथ चतुर्मुखेन साध्यैर्मरुद्भिः सह लोकपालैः

वारंवार विनवणी करूनही तो कामवश मोहित होऊन बृहस्पतीची पत्नी परत देईना. महेश्वर, चतुर्मुख ब्रह्मा, साध्य, मरुत आणि लोकपाल यांच्या सान्निध्यातही तसेच घडले.

Verse 30

ददौ यदा तां न कथंचिदिंदुस्तदा शिवः क्रोधपरो बभूव । यो वामदेवप्रथितः पृथिव्यामनेकरुद्रार्चितपादपद्मः

जेव्हा इंदू कोणत्याही प्रकारे तिला देईना, तेव्हा शिव क्रोधाने परिपूर्ण झाले—जे पृथ्वीवर ‘वामदेव’ म्हणून प्रसिद्ध आहेत आणि ज्यांचे चरणकमळ अनेक रुद्रांनी पूजिलेले आहे.

Verse 31

ततः सशिष्यो गिरिशः पिनाकी बृहस्पतेः स्नेहवशानुबद्धः । धनुर्गृहीत्वाजगवं पुरारिर्जगाम भूतेश्वरसिद्धजुष्टः

तेव्हा पिनाकधारी गिरिश (शिव) शिष्यांसह, बृहस्पतीवरील स्नेहाने प्रेरित होऊन अजगव धनुष्य हातात घेऊन त्रिपुरारि म्हणून निघाले; भूतांचा ईश्वर व सिद्धगण त्यांच्या संगतीला होते।

Verse 32

युद्धाय सोमेन विशेषदीप्तस्तृतीयनेत्रानलभीमवक्त्रः । सहैव जग्मुश्च गणेश्वराणां विंशाधिका षष्टिरथोग्रमूर्तिः

युद्धासाठी तो सोमासह विशेष तेजाने दीप्त झाला; तृतीय नेत्राच्या अग्नीसारखा त्याचा मुख भयानक होता। त्याच्यासोबत गणेश्वर—साठावर वीस अधिक—निघाले, आणि तो स्वतः उग्र मूर्ती होता।

Verse 33

यक्षेश्वराणां सगणैरनेकैर्युतोन्वगात्स्यंदनसंस्थितानां । वेतालयक्षोरगकिन्नराणां पद्मेन चैकेन तथार्बुदानाम्

अनेक गणांसह यक्षेश्वरांच्या संगतीने, रथांवर आरूढ दलांसह तो पुढे गेला; वेताल, यक्ष, उरग (नाग) व किन्नरांसह एक ‘पद्म’ नावाचा गण आणि असंख्य ‘अर्बुद’ समूहही होते।

Verse 34

लक्षैस्त्रिभिर्द्वा दशभी रथानां सोमोप्यगात्तत्र विवृद्धमन्युः । शनैश्चरांगारकवृद्धतेजा नक्षत्रदैत्यासुरसैन्ययुक्तः

तेथे सोमही बत्तीस लक्ष रथांसह, प्रचंड वाढलेल्या क्रोधाने पुढे सरकला। शनैश्चर व अंगारकही वाढलेल्या तेजाने दीप्त होऊन नक्षत्र, दैत्य व असुरांच्या सैन्यासह आले।

Verse 35

जग्मुर्भयं सप्त तथैव लोका धरावनद्वीपसमुद्रगर्भाः । ससोममेवाभ्यगमत्पिनाकी गृहीतदीप्तास्त्रविशालवह्निः

तेव्हा पृथ्वी, वने, द्वीप आणि समुद्रगर्भांसह सातही लोक भयग्रस्त झाले। पिनाकी (शिव) धारण केलेल्या दीप्त अस्त्रांच्या विशाल अग्निने प्रज्वलित होऊन, सोमाकडेच पुढे सरसावले।

Verse 36

अथाभवद्भीषण भीम सोम सैन्यद्वयस्याथ महाहवोसौ । अशेषसत्वक्षयकृत्प्रवृद्धस्तीक्ष्णप्रधानो ज्वलनैकरूपः

तेव्हा दोन्ही सैन्यांच्या मध्ये सोमासारखा भयानक, भीषण असा महाहव उभा राहिला. तो वाढत जाऊन असंख्य जीवांचा क्षय करणारा, तीक्ष्ण शस्त्रांनी प्रधान, आणि जणू एकमेव ज्वलंत अग्निरूप झाला।

Verse 37

शस्त्रैरथान्योन्यमशेषसैन्यं द्वयोर्जगामक्षयमुग्रतीक्ष्णैः । पतंति शस्त्राणि तथोज्वलानि स्वर्भूमिपातालमलं दहंति

मग उग्र व अत्यंत तीक्ष्ण शस्त्रांनी दोन्ही बाजूंची सारी सेना परस्परांचा क्षय करू लागली. आणि ती ज्वलंत शस्त्रे सतत पडत राहून स्वर्ग, पृथ्वी व पाताळ यांनाही दग्ध करू लागली।

Verse 38

रुद्रः क्रोधाद्ब्रह्मशिरो मुमोच सोमोपि सोमास्त्रममोघवीर्यं । तयोर्निपातेन समुद्रभूम्योरथांतरिक्षस्य च भीतिरासीत्

रुद्राने क्रोधाने ब्रह्मशिरोऽस्त्र सोडले आणि सोमानेही अमोघ सामर्थ्याचे सोमास्त्र प्रक्षेपिले. त्या दोन्हींच्या पतनाने समुद्र, पृथ्वी व अंतरिक्ष यांनाही भय उत्पन्न झाले।

Verse 39

तदा सुयुद्धं जगतां क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहोपि । ततः प्रविश्याथ कथंचिदेव निवारयामास सुरैः सहैव

तेव्हा जगताच्या क्षयाकडे धावणारे ते प्रचंड युद्ध पाहून पितामह ब्रह्मादेवही तेथे प्रविष्ट झाले. मग देवांसह त्यांनी कसेतरी ते युद्ध थांबविले।

Verse 40

अकारणं किं क्षयकृज्जनानां सोम त्वयापीदमकार्यकार्यं । यस्मात्परस्त्रीहरणाय सोम त्वया कृतं युद्धमतीव भीमम्

हे सोम! अकारण लोकांचा क्षय करणारे हे अकार्य तू का केलेस? कारण, हे सोम, परस्त्रीहरणासाठीच तू हे अत्यंत भीषण युद्ध उभे केलेस।

Verse 41

पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु पापोस्यलं वह्निमुखाशिनां त्वं । भार्यामिमामर्पय वाक्पतेस्त्वं प्रमाणयन्नेव मदीय वाचम्

तू लोकांत पापग्रस्त ठरशील; अग्निमुखी आहुती देणाऱ्यांतही तू अत्यंत पापी होशील। आता ही पत्नी वाक्पती (बृहस्पती) यांस अर्पण कर, आणि माझे वचन सत्य ठरव।

Verse 42

तथेति चोवाच हिमांशुमाली युद्धादपाक्रामदतः प्रशांतः । बृहस्पतिस्तामथ गृह्य तारां हृष्टो जगाम स्वगृहं च रुद्रः

“तथास्तु,” असे हिमांशुमाली (चंद्रशेखर) म्हणाला; मग शांत होऊन तो युद्धातून माघार घेतला। तेव्हा बृहस्पती तारेला घेऊन आनंदाने आपल्या घरी गेले, आणि रुद्रही आपल्या धामास निघून गेले।

Verse 43

पुलस्त्य उवाच । ततः संवत्सरस्यांते द्वादशादित्यसन्निभः । दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः

पुलस्त्य म्हणाले—नंतर वर्षाच्या अखेरीस द्वादश आदित्यांसारखा तेजस्वी एक प्रकट झाला; तो दिव्य पीतांबर धारण करून दिव्य आभूषणांनी अलंकृत होता।

Verse 44

तारोदरविनिष्क्रान्तः कुमारस्सूर्यसन्निभः । सर्वार्थशास्त्रविद्विद्वान्हस्तिशास्त्रप्रवर्त्तकः

तारेच्या उदरातून सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असा एक कुमार प्रकट झाला; तो सर्व अर्थशास्त्रांत पारंगत विद्वान आणि हस्तिशास्त्र (गजविद्या) प्रवर्तक होता।

Verse 45

नामयद्राजपुत्रोयं विश्रुतो राजवैद्यकः । राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद्राजपुत्रो बुधः स्मृतः

हा राजवैद्य म्हणून प्रसिद्ध झाला आणि त्याचे नाव ‘राजपुत्र’ ठेवले गेले। राजा सोमाचा पुत्र असल्यामुळे बुधही ‘राजपुत्र’ म्हणून स्मरला जातो।

Verse 46

जनानां तु स तेजांसि सर्वाण्येवाक्षिपद्बली । ब्रह्माद्यास्तत्र चाजग्मुर्देवा देवर्षिभिः सह

त्या पराक्रमीने सर्व जनांचे सर्व तेज अपहरिले. तेव्हा ब्रह्मा आदि देव देवर्षीं सहित तेथे आले.

Verse 47

बृहस्पतिगृहे सर्वे जातकर्मोत्सवे तदा । पप्रच्छुस्ते सुरास्तारां केन जातः कुमारकः

तेव्हा बृहस्पतीच्या घरी जातकर्मोत्सवात सर्व देवांनी तारेला विचारले—“हा कुमार कोणापासून जन्मला?”

Verse 48

ततः सा लज्जिता तेषां न किंचिदवदत्तदा । पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयंती वरांगना

तेव्हा त्यांच्या समोर लज्जित होऊन तिने त्या वेळी काहीच सांगितले नाही. पुन्हा पुन्हा विचारले तरी ती श्रेष्ठांगना लाजत मौनच राहिली.

Verse 49

सोमस्येति चिरादाह ततो गृह्णाद्विधुः सुतं । बुध इत्यकरोन्नाम प्रादाद्राज्यं च भूतले

खूप वेळाने ती म्हणाली—“हा सोमाचा आहे.” तेव्हा विधू (चंद्र) ने त्या बालकाला पुत्र म्हणून स्वीकारले. त्याचे नाव ‘बुध’ ठेवून पृथ्वीवर राज्य दिले.

Verse 50

अभिषेकं ततः कृत्वा प्रदानमकरोद्विभुः । ग्रहमध्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षिभिर्युतः

मग त्या विभूने अभिषेक करून दान केले. त्यानंतर ब्रह्मर्षीं सहित ब्रह्माने गृहाच्या मध्यभागी ते अर्पण प्रदान केले.

Verse 51

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतरधीयत । इलोदरे च धर्मिष्ठं बुधः पुत्रमजीजनत्

सर्व भूतांच्या पाहता-पाहता तो तेथेच तत्क्षणी अंतर्धान पावला. आणि इलोदरेमध्ये बुधाने अत्यंत धर्मनिष्ठ पुत्र उत्पन्न केला.

Verse 52

अश्वमेधशतंसाग्रमकरोद्यस्स्वतेजसा । पुरूरवा इति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः

स्वतःच्या तेजाने त्याने शंभर अश्वमेध यज्ञ संपन्न केले. तो ‘पुरूरवा’ या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि सर्व लोकांनी त्याला नमस्कार केला.

Verse 53

हिमवच्छिखरे रम्ये समाराध्य पितामहं । लोकैश्वर्यमगाद्राजन्सप्तद्वीपपतिस्तदा

हिमालयाच्या रम्य शिखरावर पितामह ब्रह्म्याची विधिवत् आराधना करून, त्या राजाने तेव्हा लोकैश्वर्य प्राप्त केले आणि सप्तद्वीपांचा अधिपती झाला.

Verse 54

केशिप्रभृतयो दैत्यास्तद्भृत्यत्वं समागताः । उर्वशी यस्य पत्नीत्वमगमद्रूपमोहिता

केशी इत्यादी दैत्य त्याच्या सेवेत आले. आणि त्याच्या रूपाने मोहित झालेली उर्वशी त्याची पत्नी झाली.

Verse 55

सप्तद्वीपावसुमती सशैलवनकानना । धर्मेण पालिता तेन सर्वलोकहितैषिणा

सप्तद्वीपांनी युक्त ही पृथ्वी—पर्वत, वन आणि उपवनांसह—त्या सर्वलोकहितैषीने धर्माने पालिली.

Verse 56

चामरग्रहणाकीर्तिः स्वयं चैवांगवाहिका । ब्रह्मप्रसादाद्देवेंद्रो ददावर्द्धासनं तदा

चामर धरण्यात कीर्तिमान आणि स्वतः अंगसेविका म्हणून सेवा करणारी; ब्रह्माच्या प्रसादाने तेव्हा देवेन्द्र इंद्राने तिला अर्धासन—मानाचे स्थान—प्रदान केले.

Verse 57

धर्मार्थकामान्धर्मेण समवेतोभ्यपालयत् । धर्मार्थकामास्तं द्रष्टुमाजग्मुः कौतुकान्विताः

धर्माशी संयुक्त होऊन त्याने धर्म, अर्थ आणि काम—या तिघांचे शासन व संरक्षण केले. मग कुतूहलाने भरलेले धर्म, अर्थ व काम त्याला पाहण्यासाठी आले.

Verse 58

जिज्ञासवस्तच्चरितं कथं पश्यति नः समम् । भक्त्या चक्रे ततस्तेषामर्घ्यपाद्यादिकं ततः

त्याचे चरित्र जाणण्याची इच्छा धरून ते म्हणाले, “आम्ही त्याचे आचरण समरूपाने कसे पाहू?” तेव्हा त्याने भक्तीने त्यांना अर्घ्य, पाद्य इत्यादी सत्कार-उपचार केले.

Verse 59

आसनत्रयमानीय दिव्यं कनकभूषणम् । निवेश्याथाकरोत्पूजामीषद्धर्मेधिकां पुनः

दिव्य, सुवर्णभूषणांनी शोभलेली तीन आसने आणून त्याने ती मांडली; आणि मग पुन्हा किंचित अधिक धर्मानुकूल विधीने पूजा केली.

Verse 60

जग्मतुस्तौ च कामार्थावतिकोपं नृपं प्रति । अर्थः शापमदात्तस्मै लोभात्त्वं नाशमेष्यसि

मग काम आणि अर्थ—हे दोघे—अतिशय क्रुद्ध राजाकडे गेले. अर्थाने त्याला शाप दिला: “लोभामुळे तू नाश पावशील.”

Verse 61

कामोप्याह तवोन्मादो भविता गंधमादने । कुमारवनमाश्रित्य वियोगाच्चोर्वशीभवात्

कामदेवही म्हणाला—“गंधमादनात तुला उन्माद होईल; कुमारवनाचा आश्रय घेतल्यावर तो उर्वशी-वियोगातून उत्पन्न होईल.”

Verse 62

धर्मोप्याह चिरायुस्त्वं धार्मिकश्च भविष्यसि । संततिस्तव राजेंद्र यावदाचंद्रतारकम्

धर्मानेही सांगितले—“तू दीर्घायुषी व धर्मात्मा होशील; आणि हे राजेंद्र, तुझी संतती चंद्र-ताऱ्यांइतकी काळ टिकेल.”

Verse 63

शतशो वृद्धिमायाति न नाशं भुवि यास्यति । षष्टिं वर्षाणि चोन्माद ऊर्वशीकामसंभवः

ते शेकडो पटींनी वाढेल आणि पृथ्वीवर नाश पावणार नाही; तसेच उर्वशी-कामातून उत्पन्न उन्माद साठ वर्षे राहील.

Verse 64

अचिरादेव भार्यापि वशमेष्यति चाप्सराः । इत्युक्त्वांतर्दधुः सर्वे राजा राज्यं तदान्वभूत्

“लवकरच तुझी पत्नीही आणि अप्सराही तुझ्या वशात येतील.” असे बोलून ते सर्व अंतर्धान पावले; आणि राजाने मग राज्यकारभार केला.

Verse 65

अहन्यहनि देवेंद्रं द्रष्टुं याति पुरूरवाः । कदाचिदारुह्य रथं दक्षिणांबरचारिणा

दररोज पुरूरवा देवेन्द्राचे दर्शन घेण्यासाठी जात असे; एकदा तो रथावर आरूढ होऊन दक्षिणी वस्त्र परिधान केलेल्या सहचाऱ्यासह निघाला.

Verse 66

सार्धं शक्रेण सोऽपश्यन्नीयमानामथांबरे । केशिना दानवेंद्रेण चित्रलेखामथोर्वशीम्

तो शक्र (इंद्र) याच्यासह तेव्हा आकाशात दानवेंद्र केशिन याने नेत असलेली चित्रलेखा व उर्वशी यांना त्याने पाहिले।

Verse 67

तं विनिर्जित्य समरे विविधायुधपातनैः । पुरा शक्रोपि समरे येन वज्री विनिर्जितः

विविध आयुधांचा प्रहार करून त्याने रणात त्याला जिंकले; ज्याने पूर्वी युद्धात वज्रधारी शक्र (इंद्र)लाही पराभूत केले होते।

Verse 68

मित्रत्वमगमत्तेन प्रादादिंद्राय चोर्वशीं । ततःप्रभृति मित्रत्वमगमत्पाकशासनः

यामुळे मैत्री जुळली; आणि त्याने उर्वशी इंद्राला अर्पण केली. तेव्हापासून पाका-शासन (इंद्र) त्याच्याशी मैत्रीत आला।

Verse 69

सर्वलोकेतिशयितं पुरूरवसमेव तम् । प्राह वज्री तु संतुष्टो नीयतामियमेव च

सर्व लोकांपेक्षा श्रेष्ठ अशा त्या पुरूरवाबद्दल संतुष्ट वज्रधारी (इंद्र) म्हणाला— “हिलाच घेऊन जा; होय, हिलाच त्याच्याकडे नेऊन द्या।”

Verse 70

सा पुरूरवसः प्रीत्यै चागायच्चरितं महत् । लक्ष्मीस्वयंवरंनाम भरतेन प्रवर्तितम्

पुरूरवाच्या प्रीत्यासाठी तिने एक महान चरित्रही गायिले— ‘लक्ष्मीस्वयंवर’ नावाचे, जे भरताने प्रवर्तित केले होते।

Verse 71

मेनकां चोर्वशीं रंभां नृत्यध्वमिति चादिशत् । ननर्त सलयं तत्र लक्ष्मीरूपेण चोर्वशी

मग त्याने मेनका, उर्वशी व रंभा यांना आज्ञा केली— “नृत्य करा।” तेव्हा उर्वशीने लक्ष्मीचे रूप व सौंदर्य धारण करून तेथे लयबद्ध नृत्य केले।

Verse 72

सा पुरूरवसं दृष्ट्वा नृत्यंती कामपीडिता । विस्मृताभिनयं सर्वं यत्पुरातनचोदितम्

पुरूरवसाला पाहताच ती नृत्य करत असताना कामपीडित झाली आणि पूर्वी शिकवलेले सर्व अभिनय-हावभाव तिला विसरून गेले।

Verse 73

शशाप भरतः क्रोधाद्वियोगात्तस्य भूतले । पंचपंचाशदब्दानि लताभूता भविष्यसि

त्याच्या वियोगदुःखाने क्रोधावलेल्या भरताने पृथ्वीवर (तिला) शाप दिला— “पंचावन्न वर्षे तू लता (वेल) होशील.”

Verse 74

ततस्तमुर्वशी गत्वा भर्त्तारमकरोच्चिरं । शापानुभवनांते च उर्वशी बुधसूनुना

मग उर्वशी त्याच्याकडे गेली आणि दीर्घकाळानंतर त्याला पती म्हणून स्वीकारले; तसेच शापभोग संपल्यावर उर्वशीचा बुधपुत्राशी पुन्हा संयोग झाला।

Verse 75

अजीजनत्सुतानष्टौ नामतस्तान्निबोध मे । आयुर्दृढायुर्वश्यायुर्बलायुर्धृतिमान्वसुः

त्याने आठ पुत्र उत्पन्न केले; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक— आयु, दृढायु, वश्यायु, बलायु, धृतिमान आणि वसु।

Verse 76

दिव्यजायुः शतायुश्च सर्वे दिव्यबलौजसः । आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा तथैव च

दिव्यजायु व शतायु—हे सर्व दिव्य बल व तेजाने युक्त होते; तसेच आयुषाचा पुत्र नहुष आणि वृद्धशर्मा हेसुद्धा (उत्पन्न झाले)।

Verse 77

रजिर्दंडो विशाखश्च वीराः पंचमहारथाः । रजेः पुत्रशतं जज्ञे राजेया इति विश्रुतं

रजि, दंड आणि विशाख—वीर, पंच-महारथी—उत्पन्न झाले. रजिचे शंभर पुत्र जन्मले; ते ‘राजेय’ या नावाने प्रसिद्ध झाले.

Verse 78

रजिराराधयामास नारायणमकल्मषं । तपसा तोषितो विष्णुर्वरं प्रादान्महीपतेः

रजिने निष्कल्मष नारायणाची आराधना केली. तपस्येने संतुष्ट होऊन विष्णूंनी त्या नृपाला वर दिला.

Verse 79

देवासुरमनुष्याणामभूत्स विजयी तदा । अथ देवासुरं युद्धमभूद्वर्षशतत्रयम्

तेव्हा तो देव, असुर आणि मनुष्यांवर विजयी झाला. त्यानंतर देव-ासुर युद्ध तीनशे वर्षे चालले.

Verse 80

प्रह्लादशक्रयोर्भीमं न कश्चिद्विजयी तयोः । ततो देवासुरैः पृष्टः पृथग्देवश्चतुर्मुखः

प्रह्लाद आणि शक्र (इंद्र) यांच्या भीषण संग्रामात दोघांपैकी कोणीही विजयी झाला नाही. तेव्हा देव व असुरांनी वेगवेगळे चतुर्मुख देव ब्रह्म्याला प्रश्न विचारला.

Verse 81

अनयोर्विजयी कः स्याद्रजिर्यत्रेति सोब्रवीत् । जयाय प्रार्थितो राजा सहायस्त्वं भवस्व नः

तो म्हणाला—“या दोघांपैकी विजयी कोण होईल आणि सामना कुठे होईल?” मग विजयासाठी विनवून त्यांनी राजाला म्हटले—“आपण आमचे सहाय्यक व्हा.”

Verse 82

दैत्यैः प्राह यदि स्वामी वो भवामि ततस्त्वलम् । नासुरैः प्रतिपन्नं तत्प्रतिपन्नं सुरैस्तदा

तो दैत्यांना म्हणाला—“मी जर तुमचा स्वामी झालो, तर तेवढेच पुरे.” जे असुरांनी मान्य केले नव्हते, तेच तेव्हा देवांनी मान्य केले.

Verse 83

स्वामी भव त्वमस्माकं बलनाशय विद्विषः । ततो विनाशिताः सर्वे ये वध्या वज्रपाणिनः

ते म्हणाले—“आपण आमचे स्वामी व्हा; शत्रूंचे बळ नष्ट करा.” मग वज्रपाणी इंद्राने ज्यांचा वध करावयाचा होता, ते सर्व नष्ट झाले.

Verse 84

पुत्रत्वमगमत्तुष्टस्तस्येंद्रः कर्मणा ततः । दत्त्वेंद्राय पुरा राज्यं जगाम तपसे रजिः

त्याच्या पुण्यकर्माने संतुष्ट होऊन इंद्राने तेव्हा त्याचे पुत्रत्व प्राप्त केले. आणि रजि, पूर्वी इंद्राला राज्य देऊन, तपश्चर्येस निघून गेला.

Verse 85

रजिपुत्रैस्तदाछिन्नं बलादिंद्रस्य वैयदा । यज्ञभागश्च राज्यं च तपोबलगुणान्वितैः

तेव्हा तपोबल, सामर्थ्य व सद्गुणांनी युक्त रजिच्या पुत्रांनी बलपूर्वक इंद्राकडून यज्ञभाग आणि राज्य—दोन्ही हिरावून घेतले.

Verse 86

राज्यभ्रष्टस्ततः शक्रो रजिपुत्रनिपीडितः । प्राह वाचस्पतिं दीनः पीडितोऽस्मि रजेः सुतैः

तेव्हा राज्यभ्रष्ट व रजिच्या पुत्रांनी पीडित झालेला शक्र (इंद्र) दीन होऊन वाचस्पती (बृहस्पती) यांस म्हणाला—“मी रजिच्या पुत्रांनी फार त्रस्त झालो आहे।”

Verse 87

न यज्ञभागो राज्यं मे पीडितस्य बृहस्पते । राज्यलाभाय मे यत्नं विधत्स्व धिषणाधिप

हे बृहस्पते! पीडित माझा ना यज्ञभाग उरला आहे, ना राज्य। हे धिषणाधिप! माझ्या राज्यलाभासाठी उपाय योजा।

Verse 88

ततो बृहस्पतिः शक्रमकरोद्बलदर्पितम् । ग्रहशांतिविधानेन पौष्टिकेन च कर्मणा

मग बृहस्पतींनी बल व दर्पाने मदोन्मत्त झालेल्या शक्राला ग्रहशांतीच्या विधीने आणि पौष्टिक (समृद्धिदायक) कर्माने शांत व पुष्ट केले।

Verse 89

गत्वाथ मोहयामास रजिपुत्रान्बृहस्पतिः । जिनधर्मं समास्थाय वेदबाह्यं स धर्मवित्

नंतर बृहस्पती तेथे जाऊन रजिच्या पुत्रांना मोहात पाडले; धर्मज्ञ असूनही त्यांनी वेदबाह्य जिनधर्माचा आश्रय घेतला।

Verse 90

वेदत्रयीपरिभ्रष्टांश्चकार धिषणाधिपः । वेदबाह्यान्परिज्ञाय हेतुवादसमन्वितान्

धिषणाधिप (ब्रह्मा) यांनी त्यांना वेदत्रयीपासून परिभ्रष्ट केले; त्यांना वेदबाह्य ओळखून हेतुवादयुक्त तर्कवितर्कात आसक्त केले।

Verse 91

जघान शक्रो वज्रेण सर्वान्धर्मबहिष्कृतान् । नहुषस्य प्रवक्ष्यामि पुत्रान्सप्तैव धार्मिकान्

शक्राने वज्राने धर्मबहिष्कृत सर्वांचा संहार केला. आता मी नहुषाचे सात धर्मनिष्ठ पुत्र सांगतो.

Verse 92

यतिर्ययातिश्शर्यातिरुत्तरः पर एव च । अयतिर्वियतिश्चैव सप्तैते वंशवर्द्धनाः

यति, ययाति, शर्याति, उत्तर आणि पर; तसेच अयति व वियति—हे सातही वंशवर्धक आहेत.

Verse 93

यतिः कुमारभावेपि योगी वैखानसोभवत् । ययातिरकरोद्राज्यं धर्मैकशरणः सदा

यति कुमारवयातही वैखानस योगी झाला. ययातिने राज्य केले, तो सदा धर्मालाच एकमेव आश्रय मानून.

Verse 94

शर्मिष्ठा तस्य भार्याभूद्दुहिता वृषपर्वणः । भार्गवस्यात्मजा चैव देवयानी च सुव्रता

वृषपर्वणाची कन्या शर्मिष्ठा त्याची पत्नी झाली. तसेच भार्गवाची कन्या देवयानीही सुव्रता होती.

Verse 95

ययातेः पंचदायादास्तान्प्रवक्ष्यामि नामतः । देवयानी यदुं पुत्रं तुर्वसुं चाप्यजीजनत्

आता मी ययातिच्या पाच दायादांची नावे सांगतो. देवयानीने यदु आणि तुर्वसु हे पुत्र जन्मास घातले.

Verse 96

तथा द्रुह्यमणं पूरुं शर्मिष्ठाजनयत्सुतान् । यदुः पूरूश्च भरतस्ते वै वंशविवर्द्धनाः

तसेच शर्मिष्ठेने द्रुह्यमण, पूरु, यदु, पूरू आणि भरत असे पुत्र प्रसविले; ते खरोखर वंशवर्धक झाले।

Verse 97

पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोसि पार्थिव । यदोस्तु यादवा जाता यत्र तौ बलकेशवौ

हे पार्थिवा! ज्या पूरुवंशात तू जन्मला आहे तो वंश मी सांगीन; तसेच यदुवंशही, ज्यातून यादव झाले—ज्यात ते दोघे बलराम व केशव (कृष्ण) प्रकट झाले।

Verse 98

भारावतारणार्थाय पांडवानां हिताय च । यदोः पुत्रा बभूवुश्च पंच देवसुतोपमाः

पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी आणि पांडवांच्या हितासाठी, यदुवंशात देवपुत्रांसारखे पाच पुत्र उत्पन्न झाले।

Verse 99

सहस्रजित्तथा ज्येष्ठः क्रोष्टा नीलोञ्जिको रघुः । सहस्रजितो दायादः शतजिन्नाम पार्थिवः

आणि सहस्रजित, तसेच ज्येष्ठ, क्रोष्टा, नीलोञ्जिक व रघु असे (पुत्र) झाले. सहस्रजिताचा दायाद शतजित नावाचा राजा होता।

Verse 100

शतजितश्च दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः । हैहयश्च हयश्चैव तथा तालहयश्च यः

शतजिताचे तीन दायाद होते, ते परम धर्मनिष्ठ होते—हैहय, हय आणि तालहय नावाचा तिसरा।

Verse 101

हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्रः प्रतिश्रुतः । धर्मनेत्रस्य कुंतिस्तु संहतस्तस्य चात्मजः

हैहयाचा वारस धर्मनेत्र असा सांगितला आहे. धर्मनेत्राचा पुत्र कुंति, आणि कुंतीचा पुत्र संहत झाला.

Verse 102

संहतस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः । आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रसेनः प्रतापवान्

संहताचा वारस महीष्मान नावाचा राजा होता. महीष्मानाचा प्रतापवान पुत्र भद्रसेन झाला.

Verse 103

वाराणस्यामभूद्राजा कथितः पूर्वमेव हि । भद्रसेनस्य पुत्रस्तु दुर्दमो नाम धार्मिकः

वाराणसीत एक राजा होता—ज्याचा उल्लेख पूर्वीच झाला आहे. तो भद्रसेनाचा पुत्र, धार्मिक दुर्दम नावाचा होता.

Verse 104

दुर्दमस्य सुतो भीमो धनको नाम वीर्यवान् । धनकस्य सुता ह्यासन्चत्वारो लोकविश्रुताः

दुर्दमाचा पुत्र भीम—धनक नावाचा पराक्रमी होता. धनकाचे चार पुत्र झाले, जे जगप्रसिद्ध होते.

Verse 105

कृताग्निः कृतवीर्यश्च कृतधर्मा तथैव च । कृतौजाश्च चतुर्थोभूत्कृतवीर्याच्च सोर्जुनः

कृताग्नि, कृतवीर्य, कृतधर्म आणि चौथा कृतौजा—हे जन्मले; आणि कृतवीर्यापासून तो अर्जुन उत्पन्न झाला.

Verse 106

जातो बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः । वर्षायुतं तपस्तेपे दुश्चरं पृथिवीपतिः

सहस्र बाहूंनी जन्मलेला तो नृप सात द्वीपांचा अधिपती झाला. त्या पृथ्वीपतीने दहा हजार वर्षे अत्यंत दुश्चर तप केले.

Verse 107

दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्योत्रिसंभवम् । तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्चतुरः पुरुषोत्तमः

अत्रिवंशात उत्पन्न कार्त्तवीर्याने दत्तात्रेयांची आराधना केली. तेव्हा पुरुषोत्तम दत्तांनी त्याला चार वर दिले.

Verse 108

पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे राजसत्तमः । अधर्मं ध्यायमानस्य भीतिश्चापि निवारणम्

पूर्वी त्या राजसत्तमाने वर म्हणून सहस्र बाहू मागितल्या; आणि मनात अधर्माचा विचार करणाऱ्याचाही भय-निवारण होईल असा वरही मागितला.

Verse 109

युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेणावाप्य वै बलम् । संग्रामे वर्तमानस्य वधश्चैवाधिकाद्भवेत्

युद्धाने पृथ्वी जिंकून आणि नंतर धर्माने बल मिळवूनही—जो संग्रामात रत असतो, त्याच्याकडून वध (हिंसा) अधिकच वाढते.

Verse 110

एतेनेयं वसुमती सप्तद्वीपा सपत्तना । सप्तोदधि परिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिना जिता

याच्याच द्वारे ही वसुमती—सप्तद्वीप व नगरांसह, सप्त समुद्रांनी वेढलेली—क्षात्रधर्माच्या विधीने जिंकली गेली.

Verse 111

जज्ञे बाहुसहस्रं च इच्छतस्तस्य धीमतः । सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यासन्भूरिदक्षिणाः

त्या धीमानाच्या इच्छेने त्याला सहस्र बाहू उत्पन्न झाले. त्या महाबाहूचे सर्व यज्ञ विपुल दक्षिणांनी संपन्न होते.

Verse 112

सर्वे कांचनयूपास्ते सर्वे कांचनवेदिकाः । सर्वे देवैश्च संप्राप्ता विमानस्थैरलंकृतैः

त्या सर्व यज्ञांत सुवर्णयूप होते आणि सुवर्णवेदिका होत्या. विमानस्थ अलंकृत देवगण सर्वत्र उपस्थित होते.

Verse 113

गंधर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवापि सेविताः । यस्य यज्ञे जगौ गाथा गंधंर्वो नारदस्तथा

तो नित्य गंधर्व व अप्सरांनी सेविला जाई. ज्याच्या यज्ञात गंधर्वांनी गाथा गायल्या; नारदानेही तसेच गायले.

Verse 115

यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च । सप्तद्वीपाननुचरन्वेगेन पवनोपमः

यज्ञ, दान व तपाने—पराक्रमाने आणि श्रुतीज्ञानानेही—तो सप्तद्वीपांत विचरत राहिला, वेगाने पवनासमान.

Verse 116

पंचाशीतिसहस्राणि वर्षाणां च नराधिपः । सप्तद्वीपपृथिव्याश्च चक्रवर्ती बभूव ह

पंच्याऐंशी हजार वर्षे तो नराधिप सप्तद्वीपांसह पृथ्वीचा चक्रवर्ती सम्राट झाला.

Verse 117

स एव पशुपालोभूत्क्षेत्रपालः स एव हि । स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनोभवत्

तोच गोपाल झाला, तोच क्षेत्रपालही झाला. वृष्टीवर अधिकाराने तो पर्जन्य ठरला आणि योगसिद्धीने तो अर्जुन झाला.

Verse 118

योसौ बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा । भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः

ज्याच्या सहस्र बाहूंवर धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या आघाताने त्वचा कठीण झाली आहे, तो सहस्र किरणांनी शरद्‌ऋतूतील सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासतो.

Verse 119

एष नाम मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः । एष वेगं समुद्रस्य प्रावृट्काले भजेत वै

मनुष्यांमध्ये माहिष्मती नगरीत ‘एष’ नावाचा एक महाद्युतिमान पुरुष आहे; प्रावृट्काळी तो समुद्राच्या वेगास तुल्य सामर्थ्य धारण करील.

Verse 120

क्रीडते स्वसुखा ये विप्रतिस्रोतो महीपतिः । ललनाः क्रीडता तेन प्रतिबद्धोर्मिमालिनी

तेथे तो महीपति आपल्या सुखानुसार प्रवाहाच्या प्रतिकूल क्रीडा करीत असतो; त्याच्यासह क्रीडा करणाऱ्या ललनांमुळे तरंगमाळांनी सजलेली नदी जणू आवरली जाते.

Verse 121

ऊर्मिभ्रुकुटिमाला सा शंकिताभ्येति नर्मदा । एष एव मनोर्वंशे त्ववगाहेन्महार्णवम्

तरंगांच्या भ्रुकुटीमाळेसह ती नर्मदा शंकित होऊन जवळ येते. मनूच्या वंशात हाच पुरुष महासागरात अवगाहन करील.

Verse 122

करेणोद्धृत्य वेगं तु कामिनीप्रीणनेन तु । तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ

कामिनीला प्रसन्न करण्याच्या हेतूने त्याने हाताने जलवेग उचलला; त्याच्या सहस्र भुजांनी महोदधी मथित होऊन अत्यंत क्षोभला।

Verse 123

भवंति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः । तदूरुक्षोभचकिता अमृतोत्पादशंकिताः

पाताळस्थ महाबली असुर लपून निश्चेष्ट झाले; त्या प्रचंड क्षोभाने चकित होऊन त्यांना अमृतोत्पत्तीची शंका आली।

Verse 124

नता निश्चलमूर्द्धानो भवंति च महोरगाः । एष धन्वी च चिक्षेप रावणं प्रति सायकान्

महोरगांनी मस्तक नमवून स्थिर ठेवले; मग त्या धनुर्धराने रावणाकडे बाण सोडले।

Verse 125

एष धन्वी धनुर्गृह्य उत्सिक्तं पंचभिः शरैः । लंकेशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्

त्या धनुर्धराने धनुष्य घेऊन पाच बाण सोडले आणि बलपूर्वक लंकेश रावणाला सैन्यासह मोहग्रस्त केले।

Verse 126

निर्जित्य बद्ध्वा त्वानीय माहिष्मत्याम्बबंध तम् । ततो गतोहं तस्याग्रे अर्जुनं संप्रसादयन्

त्याला जिंकून बांधून मी तुला आणले आणि माहिष्मतीत त्याला कैद केले; नंतर त्याच्या समोर जाऊन मी अर्जुनाला प्रसन्न केले।

Verse 127

मुमोच राजन्पौत्रं मे सख्यं कृत्वा च पार्थिवः । तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः

हे राजन्, त्या पार्थिव नृपाने माझ्या पौत्राशी सख्य करून त्याला मुक्त केले; तेव्हा त्या सहस्रबाहूच्या धनुष्याची प्रत्यंचा ताणली जाऊन घुमणारा नाद झाला।

Verse 128

युगांताग्नेः प्रवृत्तस्य यथा ज्यातलनिःस्वनः । अहो बलं विधेर्वीर्यं भार्गवः स यदाच्छिनत्

युगांताग्नी प्रज्वलित झाल्यावर जसा धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा भयंकर नाद होतो, तसाच तो झाला। अहो, विधीचे सामर्थ्य किती अद्भुत! त्या भार्गवाने क्षणातच ते छेदून टाकले।

Verse 129

मृधे सहस्रं बाहूनां हेमतालवनं यथा । यं वसिष्ठस्तु संक्रुद्धो ह्यर्जुनं शप्तवान्विभुः

युद्धात त्याच्या सहस्र भुजा जणू सुवर्ण ताडवृक्षांचे वनच होते। त्या अर्जुनालाच क्रुद्ध झालेले समर्थ महर्षी वसिष्ठांनी शाप दिला।

Verse 130

यस्माद्वनं प्रदग्धं ते विश्रुतं मम हैहय । तस्मात्ते दुष्कृतं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति

हे हैहय, तू माझे प्रसिद्ध वन जाळून टाकलेस; म्हणून तुझ्या त्या दुष्कृत्याच्या फळरूपाने दुसरा कोणी तुला ठार करील।

Verse 131

छित्वा बाहुसहस्रं ते प्रमथ्य तरसा बली । तपस्वी ब्राह्मणस्त्वां वै वधिष्यति स भार्गवः

तुझ्या सहस्र भुजा छेदून आणि प्रचंड बळाने तुझा गर्व चुरडून, तो बलवान तपस्वी ब्राह्मण—भार्गव—निश्चितच तुला वध करील।

Verse 132

तस्य रामोथ हंतासीन्मुनिशापेन धीमतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पंच तत्र महारथाः

तेव्हा धीमान मुनीच्या शापामुळे राम त्याचा वधकर्ता झाला. त्याला शंभर पुत्र होते; त्यांत पाच महारथी होते.

Verse 133

कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो महाबल । शूरसेनश्च शूरश्च धृष्टो वै कृष्ण एव च

ते अस्त्रविद्येत निपुण, बलवान, शूर, धर्मात्मे व महाबली होते—शूरसेन, शूर, धृष्ट आणि कृष्णही.

Verse 134

जयद्ध्वजः स वै कर्ता अवन्तिश्च रसापतिः । जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजंघो महाबलः

जयद्ध्वजच राजा झाला आणि अवंती रसापती (रसाचा अधिपती) झाला. जयध्वजाचा पुत्र तालजंघ महाबली होता.

Verse 135

तस्य पुत्राश्शतान्येव तालजंघा इति स्मृताः । तेषां पंचकुलान्यासन्हैहयानां महात्मनाम्

त्याला शेकडो पुत्र होते; ते ‘तालजंघ’ म्हणून स्मरणात आहेत. त्या महात्मा हैहयांमध्ये पाच कुळे होती.

Verse 136

वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावंतयस्तथा । तुंडकेराश्च विक्रांतास्तालजंघाः प्रकीर्तिताः

वीतिहोत्र उत्पन्न झाले; तसेच भोज व अवंतीही. आणि विक्रांत तुंडकेर तसेच तालजंघही प्रख्यात झाले.

Verse 137

वीतिहोत्रसुतश्चापि अनंतो नाम वीर्यवान् । दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्षणः

वीतिहोत्राचा पुत्रही ‘अनंत’ नावाचा पराक्रमी वीर होता. त्याचा पुत्र ‘दुर्जय’ झाला, जो शत्रूंचा संहार करणारा होता.

Verse 138

सद्भावेन महाराजः प्रजाधर्मेण पालयन् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रधृत्

सद्भावाने, प्रजाधर्माप्रमाणे प्रजेचे पालन करणारा तो महाराज ‘कार्तवीर्यार्जुन’ नावाचा, सहस्रबाहु राजा म्हणून प्रसिद्ध होता.

Verse 139

येन सागरपर्यंता धनुषा निर्जिता मही । यस्तस्यकीर्तयेन्नाम कल्यमुत्थाय मानवः

ज्याच्या धनुष्याने सागरपर्यंतची पृथ्वी जिंकली गेली—जो मनुष्य पहाटे उठून त्याचे नामकीर्तन करतो, तो कल्याण प्राप्त करतो.

Verse 140

न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं च लभते पुनः । कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः । यथा यष्टा यथा दाता स्वर्गलोके महीयते

त्याचे धन नष्ट होत नाही, आणि जे हरवले असेल ते पुन्हा मिळते. जो ज्ञानी येथे कार्तवीर्याच्या जन्मकथेचे कथन करतो, तो स्वर्गलोकी यज्ञकर्ता व दाता याप्रमाणे मान पावतो.