Adhyaya 1

Verse 1

स्वच्छं चंद्रावदातं करिकरमकरक्षोभसंजातफेनं । ब्रह्मोद्भूतिप्रसक्तैर्व्रतनियमपरैः सेवितं विप्रमुख्यैः । कारालंकृतेन त्रिभुवनगुरुणा ब्रह्मणा दृष्टिपूतं । संभोगाभोगरम्यं जलमशुभहरं पौष्करं वः पुनातु

चंद्रासारखे उज्ज्वल व स्वच्छ पुष्कर-जल—हत्ती व मकरांच्या खळबळीने उठलेल्या फेसाने युक्त—व्रत-नियमपर, ब्रह्मोद्भव-तत्त्वात आसक्त अशा श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी सेविलेले आहे। त्रिभुवनगुरु ब्रह्म्याच्या दृष्टिने पावन, दिव्य शोभेने अलंकृत, भोग व वैराग्य दोन्हींस रम्य, आणि अशुभहर असे ते जल तुम्हां सर्वांना पवित्र करो।

Verse 2

सूतमेकांतमासीनं व्यासशिष्यं महामतिः । लोमहर्षणनामा वा उग्रश्रवसमाह तत्

एकांतात बसलेल्या व्यासशिष्य सूताला पाहून महामुनी त्यास म्हणाले—“तू लोमहर्षण या नावाने प्रसिद्ध आहेस; उग्रश्रव असेही तुला म्हणतात.”

Verse 3

ऋषीणामाश्रमांस्तात गत्वा धर्मान्समासतः । पृच्छतां विस्तराद्ब्रूहि यन्मत्तः श्रुतवानसि

हे तात, ऋषींच्या आश्रमांत जाऊन धर्माविषयी संक्षेपाने विचार; आणि ते जेव्हा विचारतील, तेव्हा माझ्याकडून जे ऐकले आहेस ते त्यांना विस्ताराने सांग।

Verse 4

वेदव्यासान्मया पुत्र पुराणान्यखिलानि च । तवाख्यातानि प्राप्तानि मुनिभ्यो वद विस्तरात्

हे पुत्रा, वेदव्यासांकडून मला सर्व पुराणे प्राप्त झाली; आणि जी मी तुला सांगितलीस, ती प्राप्त करून आता तू ती मुनिंना विस्ताराने सांग।

Verse 5

प्रयागे मुनिवर्यैश्च यथापृष्टः स्वयं प्रभुः । पृष्टेन चानुशिष्टास्ते मुनयो धर्मकांक्षिणः

प्रयागात श्रेष्ठ मुनिंनी जसे प्रश्न केले, तसे स्वयं प्रभूंनी उत्तर दिले; आणि धर्माची आकांक्षा असलेल्या त्या मुनिंना त्यांच्या प्रश्नानुसार उपदेश मिळाला।

Verse 6

देशं पुण्यमभीप्संतो विभुना च हितैषिणा । सुनाभं दिव्यरूपं च सत्यगं शुभविक्रमं

पुण्य देशाची इच्छा धरून, हितैषी सर्वसमर्थ विभूच्या मार्गदर्शनाने ते दिव्यरूप सुनाभाजवळ आले—जो सत्याचरणी व शुभ पराक्रमाने युक्त होता.

Verse 7

अनौपम्यमिदं चक्रं वर्तमानमतंद्रिताः । पृष्टतो यातनियमात्पदं प्राप्स्यथ यद्धितम्

हे अनुपम चक्र अखंड प्रवर्तत आहे. आळस न करता, नियम-संयमाने मागून मागून चला; मग तुम्ही तुमचे हितकारी परम पद प्राप्त कराल.

Verse 8

गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते । पुण्यः स देशो मंतव्य इत्युवाच स्वयं प्रभुः

चालत्या धर्मचक्राची जिथे नेमि (कडा) झिजून क्षीण होईल, तो देश परम पुण्य मानावा—असे स्वयं प्रभूंनी सांगितले.

Verse 9

उक्त्वा चैवमृषीन्सर्वानदृश्यत्वमगात्पुनः । गंगावर्तसमाहारो नेमिर्यत्र व्यशीर्यत

असे सर्व ऋषींना सांगून तो पुन्हा अदृश्य झाला. जिथे गंगेच्या आवर्तांचा संगम आहे, तिथेच चक्राची नेमि तुटून विखुरली होती.

Verse 10

ईजिरे दीर्घसत्रेण ऋषयो नैमिषे तदा । तत्र गत्वा तु तान्ब्रूहि पृच्छतो धर्मसंशयान्

तेव्हा नैमिषारण्यात ऋषींनी दीर्घ सत्रयज्ञ केला. तू तिथे जाऊन त्यांना सांग, कारण ते धर्माविषयी प्रश्न करीत संशयात आहेत.

Verse 11

उग्रश्रवास्ततो गत्वा ज्ञानविन्मुनिपुंगवान् । अभिगम्योपसंगृह्य नमस्कृत्वा कृतांजलिः

तेव्हा उग्रश्रवा ज्ञानसमृद्ध श्रेष्ठ मुनींकडे गेला; त्यांच्या समीप जाऊन आदराने अभिवादन केले आणि हात जोडून नमस्कार करून प्रणाम केला।

Verse 12

तोषयामास मेधावी प्रणिपातेन तानृषीन् । ते चापि सत्रिणः प्रीताः ससदस्या महात्मने

त्या मेधावी पुरुषाने दंडवत् प्रणाम करून त्या ऋषींना संतुष्ट केले; आणि सत्रातील ऋत्विज तसेच सभासदांसह सर्वजण त्या महात्म्यावर प्रसन्न झाले।

Verse 13

तस्मै समेत्य पूजां च यथावत्प्रतिपेदिरे । ऋषय ऊचुः । कुतस्त्वमागतः सूत कस्माद्देशादिहागतः

ते त्याच्याजवळ येऊन विधिपूर्वक यथोचित पूजन करू लागले। ऋषी म्हणाले— “हे सूत! तू कुठून आला आहेस? कोणत्या देशातून येथे आला आहेस?”

Verse 14

कारणं चागमे ब्रूहि वृंदारकसमद्युते । सूत उवाच । पित्राहं तु समादिष्टो व्यासशिष्येण धीमता

“हे देवतुल्य तेजस्वी! येथे येण्याचे कारणही सांग.” सूत म्हणाला— “मला माझ्या पित्याने आज्ञा दिली; तो बुद्धिमान व्यासशिष्य होता.”

Verse 15

शुश्रूषस्व मुनीन्गत्वा यत्ते पृच्छंति तद्वद । वदंतु भगवंतो मां कथयामि कथां तु यां

“मुनींकडे जाऊन त्यांची शुश्रूषा कर; ते जे विचारतील तेच सांग. भगवंत ऋषी मला प्रश्न करू देत— मग मी जी पावन कथा जाणतो ती सांगीन.”

Verse 16

पुराणं चेतिहासं वा धर्मानथ पृथग्विधान् । तां गिरं मधुरां तस्य शुश्रुवुरृषिसत्तमाः

ते पुराण असो वा इतिहास, आणि नानाविध धर्मांचे वर्णन असो—त्याची मधुर वाणी ऋषिसत्तमांनी भक्तिभावाने ऐकली।

Verse 17

अथ तेषां पुराणस्य शुश्रूषा समपद्यत । दृष्ट्वा तमतिविश्वस्तं विद्वांसं लौमहर्षणिं

मग ते त्या पुराणाचे एकाग्रतेने श्रवण करण्यास उत्सुक झाले; कारण त्यांनी लोमहर्षणाचा पुत्र अत्यंत विश्वसनीय व विद्वान ऋषी म्हणून पाहिला।

Verse 18

तस्मिन्सत्रे कुलपतिस्सर्वशास्त्राविशारदः । शौनको नाम मेधावी विज्ञानारण्यके गुरुः

त्या यज्ञसत्रात कुलपती म्हणून सर्व शास्त्रांत पारंगत मेधावी शौनक होते—विज्ञानारण्यातील सभेचे पूज्य गुरु।

Verse 19

इत्थं तद्भावमालंब्य धर्माञ्छुश्रूषुराह तम् । त्वया सूत महाबुद्धे भगवान्ब्रह्मवित्तमः

अशा रीतीने तो भाव धरून, धर्म ऐकण्याच्या उत्कंठेने ब्रह्मविद्येचा श्रेष्ठ जाणकार त्याला म्हणाला—“हे सूत, हे महाबुद्धिमान! तुझ्या द्वारे भगवंत ब्रह्मवितांचे वचन (आम्हांस) लाभो।”

Verse 20

इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः । दुदोहिथमतिं तस्य त्वं पुराणाश्रयां शुभां

इतिहास-पुराणांच्या अर्थासाठी व्यासांनी सम्यक् उपासना केली; आणि तू त्यांची बुद्धी जणू दुहून, पुराणाधारित शुभ समज म्हणून आत्मसात केलीस।

Verse 21

अमीषां विप्रमुख्यानां पुराणं प्रति सम्प्रति । शुश्रूषाऽस्ते महाबुद्धे तछ्रावयितुमर्हसि

हे महाबुद्धिमान! विप्रश्रेष्ठांनी उपदेशिलेल्या या पुराणाचे श्रवण करण्याची मला आता तीव्र इच्छा आहे; म्हणून आपण ते मला कथन करावे.

Verse 22

सर्वे हीमे महात्मानो नानागोत्राः समागताः । स्वान्स्वानंशान्पुराणोक्ताञ्छृण्वन्तु ब्रह्मवादिनः

येथे नानागोत्रीय सर्व महात्मे एकत्र आले आहेत. पुराणांत सांगितलेले आपापले अंश हे ब्रह्मवादी आता श्रवण करो.

Verse 23

संपूर्णे दीर्घसत्रेस्मिंस्तांस्त्वं श्रावय वै मुनीन् । पाद्मं पुराणं सर्वेषां कथयस्व महामते

हा दीर्घ यज्ञसत्र पूर्ण झाल्यावर आपण निश्चयाने त्या मुनींना हे श्रवण करवा; हे महामते, सर्वांच्या हितासाठी पद्मपुराण कथन करा.

Verse 24

कथं पद्मं समुद्भूतं ब्रह्म तत्र कथं न्वभूत् । प्रोद्भूतेन कथं सृष्टिः कृता तां तु तथा वद

पद्म कसे उत्पन्न झाले आणि तेथे ब्रह्मा कसे प्रकट झाले? ते प्रकट झाल्यावर सृष्टी कशी रचली गेली—ते सर्व यथातथ्य मला सांगा.

Verse 25

एवं पृष्टस्ततस्तांस्तु प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूक्ष्मं च न्यायसंयुक्तं प्राब्रवीद्रौमहर्षणिः

अशा प्रकारे विचारल्यावर त्यांनी त्यांना शुभ वचनांनी उत्तर दिले; आणि रौमहर्षणिने सूक्ष्म, न्याययुक्त व मर्यादित असा उपदेश सांगितला.

Verse 26

प्रीतोस्म्यनुगृहीतोस्मि भवद्भिरिह चोदनात् । पुराणार्थं पुराणज्ञैः सर्वधर्मपरायणैः

मी प्रसन्न आहे; तुमच्या येथील आग्रहामुळे माझ्यावर अनुग्रह झाला आहे। पुराणज्ञ व सर्वधर्मपरायण सत्पुरुषांच्या प्रेरणेने मी पुराणाचा अर्थ सांगीन।

Verse 27

यथाश्रुतं सुविख्यातं तत्सर्वं कथयामि वः । धर्म एष तु सूतस्य सद्भिर्दृष्टः सनातनः

जसे मी ऐकले आहे आणि जसे ते सुप्रसिद्ध आहे, ते सर्व मी तुम्हाला सांगतो। हा सूताचा सनातन धर्म आहे, जो सत्पुरुषांनी मान्य केला आहे।

Verse 28

देवतानामृषीणां च राज्ञां चामिततेजसाम् । वंशानां धारणं कार्यं स्तुतीनां च महात्मनाम्

देवता, ऋषी आणि अमित तेजस्वी राजे यांच्या वंशपरंपरेचे धारण करणे आवश्यक आहे; तसेच महात्म्यांच्या स्तुतीही जतन कराव्यात।

Verse 29

इतिहासपुराणेषु दृष्टा ये ब्रह्मवादिनः । न हि वेदेष्वधीकारः कश्चित्सूतस्य दृश्यते

इतिहास-पुराणांत ब्रह्मवादी दिसून येतात; परंतु वेदांमध्ये सूताचा कोणताही अधिकार दिसत नाही.

Verse 30

वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्त्तमाने महात्मनः । मागधश्चैव सूतश्च तमस्तौतां नरेश्वरम्

महात्मा वेनपुत्र पृथूचा यज्ञ चालू असताना, मागध आणि सूत यांनी त्या नरेश्वराची स्तुती केली.

Verse 31

तुष्टेनाथ तयोर्द्दत्तो वरो राज्ञा महात्मना । सूताय सूतविषयो मगधो मागधाय च

मग त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन महात्मा राजाने वर दिला—सूताला सूत-विषय दिला आणि मागधाला मगध-देशही प्रदान केला।

Verse 32

तत्र सूत्यां समुत्पन्नः सूतो नामेह जायते । ऐन्द्रे सत्रे प्रवृत्ते तु ग्रहयुक्ते बृहस्पतौ

तेथे सूतीपासून एक पुत्र उत्पन्न झाला, जो येथे ‘सूत’ या नावाने प्रसिद्ध झाला; त्या वेळी इंद्राचे सत्रयज्ञ चालू होते आणि बृहस्पती ग्रहयोगयुक्त होते।

Verse 33

तमेवेंद्रं बार्हस्पत्ये तत्र सूतो व्यजायत । शिष्यहस्तेन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः

तेथे बृहस्पती-संबंधित त्या कर्मात इंद्रापासूनच सूत उत्पन्न झाला; कारण शिष्याच्या हाताने मिसळल्यामुळे गुरूचे हवि दबले गेले होते।

Verse 34

अधरोत्तरधारेण जज्ञे तद्वर्णसंकरम् । येत्र क्षत्रात्समभवन्ब्राह्मण्याश्चैव योनितः

खालच्या व वरच्या धारांच्या संयोगातून तो वर्णसंकर उत्पन्न झाला—जिथे काही क्षत्रिय पित्यापासून आणि ब्राह्मणीच्या गर्भातून जन्मले।

Verse 35

पूर्वेणैव तु साधर्म्याद्वैधर्मास्ते प्रकीर्तिताः । मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीविनः

पूर्वीशी साधर्म्य असल्यामुळे ते वैधर्म्य (भेदलक्षण) सांगितले आहेत; परंतु सूताचा हा मध्यम धर्म आहे—जो तीर्थक्षेत्रांच्या सेवेतून उपजीविका करतो।

Verse 36

पुराणेष्वधिकारो मे विहितो ब्राह्मणैरिह । दृष्ट्वा धर्ममहं पृष्टो भवद्भिर्ब्रह्मवादिभिः

येथे ब्राह्मणांनी मला पुराणांवरील अधिकार नेमून दिला आहे। माझी धर्मनिष्ठा पाहून, हे ब्रह्मवाद्यांनो, तुम्ही मला प्रश्न विचारला आहे।

Verse 37

तस्मात्सम्यग्भुवि ब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । पितॄणां मानसी कन्या वासवं समपद्यत

म्हणून मी पृथ्वीवर ऋषींनी पूजिलेल्या या पुराणाचे यथार्थ वर्णन करीन। पितरांची मानसकन्या वासव (इंद्र) याच्याशी संयुक्त झाली.

Verse 38

अपध्याता च पितृभिर्मत्स्यगर्भे बभूव सा । अरणीव हुताशस्य निमित्तं पुण्यजन्मनः

पितरांनी तिला उपेक्षित केल्याने ती माशाच्या गर्भात गेली. जशी अग्नीसाठी अरणी, तशी ती पुण्य जन्माची निमित्तकारण ठरली.

Verse 39

तस्यां बभूव पूतात्मा महर्षिस्तु पराशरात् । तस्मै भगवते कृत्वा नमः सत्याय वेधसे

तिच्यापासून पराशरांच्या द्वारा एक पूतात्मा महर्षी उत्पन्न झाला. त्या सत्यस्वरूप सर्वविधाता भगवंताला नमस्कार करून (त्याने) भक्तीने प्रणाम केला.

Verse 40

पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मवाक्यानुवर्तिने । मानवच्छद्मरूपाय विष्णवे शंसितात्मने

त्या विष्णूस नमस्कार—जो परम पुरुष, पुरातन, ब्रह्माच्या वचनांचे अनुसरण करणारा, मानव-छद्मरूप धारण करणारा, आणि ज्याचे स्वरूप ज्ञानीजनांनी प्रशंसिले आहे.

Verse 41

जातमात्रं च यं वेद उपतस्थे ससंग्रहः । मतिमंथानमाविध्य येनासौ श्रुतिसागरात्

तो जन्मताच वेद ससंग्रह त्याच्या सेवेस उभा राहिला। त्याने बुद्धीला मंथनदंड करून श्रुति-सागरातून ज्ञान काढून घेतले।

Verse 42

प्रकाशो जनितो लोके महाभारत चंद्रमाः । भारतं भानुमान्विष्णुर्यदि न स्युरमी त्रयः

जगात प्रकाश उत्पन्न झाला—महाभारत हा चंद्र आहे. आणि भारत हा सूर्यरूप विष्णु आहे; हे तिन्ही नसते तर असा प्रकाशच नसता.

Verse 43

ततोऽज्ञानतमोंधस्य कावस्था जगतो भवेत् । कृष्णद्वैपायनं व्यासं विद्धि नारायणं प्रभुम्

नाहीतर अज्ञानाच्या अंधाराने आंधळ्या झालेल्या जगाची काय अवस्था झाली असती? कृष्णद्वैपायन व्यास यांना स्वयं प्रभु नारायण समजा.

Verse 44

को ह्यन्यः पुंडरीकाक्षान्महाभारतकृद्भवेत् । तस्मादहमुपाश्रौषं पुराणं ब्रह्मवादिनः

पुंडरीकाक्ष प्रभूखेरीज महाभारताचा कर्ता दुसरा कोण असू शकेल? म्हणून ब्रह्मवाद्यांनी सांगितलेले हे पुराण मी विधिवत् ऐकले.

Verse 45

सर्वज्ञात्सर्वलोकेषु पूजिताद्दीप्ततेजसः । पुराणं सर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम्

हे पुराण सर्वज्ञास विदित, सर्व लोकांत पूज्य व तेजस्वी आहे. ब्रह्म्याने यास सर्व शास्त्रांमध्ये प्रथम म्हणून स्मरले आहे.

Verse 46

उत्तमं सर्वलोकानां सर्वज्ञानोपपादकम् । त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्

हे सर्व लोकांसाठी परम उत्तम, सर्वज्ञान देणारे; त्रिवर्ग (धर्म-अर्थ-काम) साधण्याचे पुण्य साधन, आणि शत-कोटी-प्रमाणे विशाल विस्तार असलेले आहे।

Verse 47

निःशेषेषु च लोकेषु वाजिरूपेण केशवः । ब्रह्मणस्तु समादेशाद्वेदानाहृतवानसौ

तेव्हा केशवाने घोड्याचे रूप धारण करून, कोणताही लोक न सोडता सर्व लोकांत संचार केला आणि ब्रह्माच्या आज्ञेनुसार वेद परत आणले।

Verse 48

अंगानि चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम् । असुरेणाखिलं शास्त्रमपहृत्यात्मसात्कृतम्

वेदांग, चारही वेद, पुराणे आणि न्यायशास्त्राचा विस्तृत विस्तार—असा अखिल शास्त्रसमूह—एका असुराने हिरावून घेऊन स्वतःच्या ताब्यात केला।

Verse 49

मत्स्यरूपेणाजहार कल्पादावुदकार्णवे । अशेषमेतदवददुदकांतर्गतो विभुः

कल्पाच्या आरंभी विभूने मत्स्यरूप धारण करून जलसमुद्रात (ते सर्व) पूर्णपणे परत आणले; आणि पाण्यात अंतर्गत राहूनही हे सर्व सविस्तर सांगितले।

Verse 50

श्रुत्वा जगाद च मुनीन्प्रतिवेदांश्चतुर्मुखः । प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्तदा

ते ऐकून चतुर्मुख ब्रह्माने मुनींना व प्रत्येक वेदातील पारंगतांना संबोधून सांगितले; आणि तेव्हाच सर्व शास्त्रांची—विशेषतः पुराणाची—परंपरा प्रवर्तित झाली।

Verse 51

कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य तदा विभुः । व्यासरूपस्तदा ब्रह्मा संग्रहार्थं युगे युगे

काळाच्या प्रवाहाने पुराणाचे योग्य ग्रहण होत नाही असे पाहून, प्रभु ब्रह्मदेवांनी व्यासरूप धारण करून युगोयुगी त्याचे संरक्षणार्थ संकलन केले।

Verse 52

चतुर्लक्षप्रमाणेन द्वापरे द्वापरे जगौ । तदाष्टादशधा कृत्वा भूलोकेस्मिन्प्रकाशितं

प्रत्येक द्वापरयुगात ते चार लक्ष श्लोक-प्रमाणाने गाइले/पठिले गेले; नंतर ते अठरा भाग करून या भूलोकात प्रकाशित केले।

Verse 53

अद्यापि देवलोकेषु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदेवात्र चतुर्लक्षं संक्षेपेण निवेशितम्

आजही देवलोकांत त्याचा विस्तार शतकोटीपर्यंत आहे; तेच येथे संक्षेप करून चार लक्षांत समाविष्ट केले आहे।

Verse 54

प्रवक्ष्यामि महापुण्यं पुराणं पाद्मसञ्ज्ञितम् । सहस्रं पञ्चपञ्चाशत्पंचखण्डैस्समन्वितम्

मी अत्यंत पुण्यदायक ‘पाद्म’ संज्ञेचे पुराण सांगणार आहे; ते पंचावन्न हजार श्लोकांचे असून पाच खंडांनी युक्त आहे।

Verse 55

तत्रादौ सृष्टिखण्डं स्याद्भूमिखण्डं ततः परम् । स्वर्गखण्डं ततः पश्चात्ततः पातालखण्डकम्

त्यात प्रथम सृष्टिखंड आहे; त्यानंतर भूमिखंड. पुढे स्वर्गखंड, आणि त्यानंतर पाताळखंड आहे।

Verse 56

पञ्चमं च ततः ख्यातमुत्तरं खण्डमुत्तमम् । एतदेव महापद्ममुद्भूतं यन्मयं जगत्

त्यानंतर पाचवा भाग ‘उत्तर-खंड’ म्हणून उत्तम व प्रसिद्ध आहे। याच महापद्मापासून हे सर्व जग उत्पन्न झाले असून ते तन्मय आहे।

Verse 57

तद्वृत्तान्ताश्रयं यस्मात्पाद्ममित्युच्यते ततः । एतत्पुराणममलं विष्णुमाहात्म्यनिर्मलम्

त्या वृत्तान्तावर आधार असल्यामुळे याला ‘पाद्म’ म्हणतात. हे पुराण अमल आहे—विष्णु-माहात्म्याने सर्वथा निर्मळ।

Verse 58

देवदेवो हरिर्यद्वै ब्रह्मणे प्रोक्तवान्पुरा । ब्रह्मणाभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये

देवदेव हरिने पूर्वी ब्रह्माला जे सांगितले, ब्रह्मानेही पूर्वी तेवढेच मरीचिला कथन केले।

Verse 59

एतदेव च वै ब्रह्मा पाद्मं लोके जगाद वै । सर्वभूताश्रयं तच्च पाद्ममित्युच्यते बुधैः

हेच ब्रह्माने लोकी ‘पाद्म’ म्हणून घोषित केले. आणि हे सर्व भूतांचे आश्रयस्थान असल्याने ज्ञानीजन याला ‘पाद्म’ म्हणतात.

Verse 60

पाद्मं तत्पंचपंचाशत्सहस्राणीह पठ्यते । पंचभिः पर्वभिः प्रोक्तं संक्षेपाद्व्यासकारितात्

हे पाद्मपुराण येथे पंचावन्न हजार श्लोकांचे म्हणून पठित आहे. व्यासांनी संक्षेपाने ते पाच पर्वांत विभागून सांगितले आहे.

Verse 61

पौष्करं प्रथमं पर्व यत्रोत्पन्नः स्वयं विराट् । द्वितीयं तीर्थपर्व स्यात्सर्वग्रहगणाश्रयम्

पौष्कर हे प्रथम पर्व आहे, जिथे स्वयं विराट् प्रकट झाला. दुसरे तीर्थपर्व सांगितले आहे, जे सर्व ग्रहगणांचे आश्रय व आधार आहे.

Verse 62

तृतीयपर्वग्रहणा राजानो भूरिदक्षिणाः । वंशानुचरितं चैव चतुर्थे परिकीर्तितम्

तिसऱ्या पर्वात व्रतधर्म पाळणारे व विपुल दक्षिणा देणारे राजे वर्णिले आहेत. चौथ्यात वंशांचे चरित्र व इतिहास कथन केले आहे.

Verse 63

पंचमे मोक्षतत्वं च सर्वतत्वं निगद्यते । पौष्करे नवधा सृष्टिः सर्वेषां ब्रह्मकारिता

पाचव्या पर्वात मोक्षतत्त्व व सर्वतत्त्व सांगितले आहे. पौष्करात सृष्टी नवधा वर्णिली आहे—ती सर्वांसाठी ब्रह्म्याने घडविली.

Verse 64

देवतानां मुनीनां च पितृसर्गस्तथापरः । द्वितीये पर्वताश्चैव द्वीपाः सप्त ससागराः

देवता, मुनी आणि पितर यांची सृष्टीही सांगितली आहे. दुसऱ्या पर्वात पर्वत तसेच सात द्वीप—सागरांसह—वर्णिले आहेत.

Verse 65

तृतीये रुद्रसर्गस्तु दक्षशापस्तथैव च । चतुर्थे संभवो राज्ञां सर्ववंशानुकीर्त्तनम्

तिसऱ्या पर्वात रुद्रसर्ग व दक्षाचा शाप यांचे वर्णन आहे. चौथ्यात राजांचा संभव आणि सर्व वंशांचे अनुकीर्तन केले आहे.

Verse 66

अन्त्येपवर्गसंस्थानं मोक्षशास्त्रानुकीर्त्तनम् । सर्वमेतत्पुराणेऽस्मित्कथयिष्यामि वो द्विजाः

हे द्विजांनो! या पुराणात मी तुम्हांला सर्व सांगीन—अंतिम अपवर्ग (मोक्ष) कसा स्थिर होतो आणि मोक्षशास्त्रांचे निरूपण।

Verse 67

इदं पवित्रं यशसो निधानमिदं पितॄणामतिवल्लभं स्यात् इदं च देवस्य सुखाय नित्यमिदं महापातकभिच्च पुंसाम्

हे पवित्र आहे, यशाचा निधी आहे; हे पितरांना अत्यंत प्रिय ठरते। हे देवाच्या नित्य सुखासाठी आहे आणि मनुष्यांच्या महापातकांचाही नाश करते।