Adhyaya 23

Verse 1

शौनक उवाच । कथयस्व मुने सूत माहात्म्यं कलुषक्षयम् । शेषपंचदिनस्यापि कार्त्तिकस्यानुकंपया

शौनक म्हणाले—हे मुने सूत, कृपा करून कलुषक्षय करणारे माहात्म्य सांगावे. कार्तिकाच्या उरलेल्या पाच दिवसांचेही वर्णन करावे.

Verse 2

सूत उवाच । शृणु शौनक यत्पृष्टं माहात्म्यं पापनाशनम् । वक्ष्याम्यहं वै चोर्जस्य शेषपंचदिनस्य च

सूत म्हणाले—हे शौनक, तू विचारलेले पापनाशक माहात्म्य ऐक. मी ऊर्जस (कार्तिक) आणि त्याच्या उरलेल्या पाच दिवसांची महिमा नक्की सांगतो.

Verse 3

व्रतानां मुनिशार्दूल प्रवरं विष्णुपंचकम् । तस्मिन्यः पूजयेद्भक्त्या श्रीहरिं राधया सह

हे मुनिशार्दूल, व्रतांमध्ये श्रेष्ठ विष्णुपंचक आहे. त्यात जो भक्तीने राधेसह श्रीहरीची पूजा करतो, तो महान फल प्राप्त करतो.

Verse 4

गंधपुष्पैर्धूपदीपैर्वस्त्रैर्नानाविधैः फलैः । स याति विष्णुसदनं सर्वपापविवर्जितः

सुगंधी पुष्प, धूप-दीप, नानाविध वस्त्रे व फळे अर्पून तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन विष्णुधामास जातो।

Verse 5

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा यतिः । न प्राप्नोति परं स्थानमकृत्वा विष्णुपंचकम्

ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ किंवा यति—विष्णुपंचक न केल्यास कोणालाही परम स्थान प्राप्त होत नाही।

Verse 6

सर्वपापहरं पुण्यं विख्यातं विष्णुपंचकम् । तत्र स्नानं तु यः कुर्यात्सर्वतीर्थफलं लभेत्

विख्यात विष्णुपंचक हे पुण्यदायक व सर्वपापहर आहे; तेथे जो स्नान करतो, तो सर्व तीर्थांचे फळ मिळवितो।

Verse 7

श्रीहरेः पुरतो विप्र तुलस्याश्च समीपतः । प्रदीपं सर्पिषा पूर्णं दद्याद्यो भक्तिभावतः

हे विप्र! जो भक्तिभावाने श्रीहरीसमोर व तुळशीजवळ तुपाने भरलेला दीप अर्पितो, तो महान पुण्याचा भागी होतो।

Verse 8

नभसि श्रीहरेः प्रीत्यै याति स विष्णुमंदिरम् । पापी याति हरेर्धाम सत्यमेतन्मयोदितम्

नभस मासात श्रीहरीच्या प्रीत्यर्थ तो विष्णुमंदिर-धामास जातो; पापीही हरिधामास पोहोचतो—हे सत्य मी सांगितले आहे।

Verse 9

स्नापयेच्चाच्युतं भक्त्या मधुक्षीरघृतादिभिः । दद्यात्किं नो हरिः प्रीतस्तस्मै साधुजनाय वै

भक्तीने मधु, दूध, तूप इत्यादींनी अच्युताचे स्नान घालावे। हरि प्रसन्न झाला तर अशा साधुजनाला तो काय देणार नाही?

Verse 10

नैवेद्यं देवदेवेशं परमान्नं निवेदयेत् । तस्य पुण्यं प्रसंख्यातुं न शक्तो वै चतुर्मुखः

देवदेवेशाला परम अन्नाचे नैवेद्य अर्पण करावे। त्या अर्पणाचे पुण्य मोजण्यास चतुर्मुख ब्रह्माही समर्थ नाही.

Verse 11

अर्चयित्वा हृषीकेशमेकादश्यां समाहितः । निष्प्राप्य गोमयं सम्यक्मंत्रवत्समुपासते

एकादशीला मन एकाग्र करून हृषीकेशाची अर्चना करावी; नंतर विधिपूर्वक गोमय मिळवून मंत्रानुसार उपासना करावी.

Verse 12

गोमूत्रं मंत्रवद्भूयो द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती । क्षीरं तथा त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि

व्रतीने द्वादशीला मंत्रोच्चारासह पुन्हा गोमूत्र प्राशन करावे; त्रयोदशीला दूध आणि चतुर्दशीला दही घ्यावे.

Verse 13

संप्राप्य पापशुद्ध्यर्थं लंघयित्वा चतुर्दिनम् । पंचमे तु दिने स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम्

पापशुद्धीसाठी चार दिवस उपवास करावा; नंतर पाचव्या दिवशी स्नान करून विधिपूर्वक केशवाची पूजा करावी.

Verse 14

भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम् । ततो नक्तं समश्नीयात्पंचगव्यं सुमंत्रितम्

भक्तीने ब्राह्मणांना भोजन घालावे व त्यांना यथोचित दक्षिणा द्यावी। नंतर रात्री मंत्रांनी संस्कारित पंचगव्याचे सेवन करावे।

Verse 15

एवं कर्तुमशक्तो यः फलमूलं च भोजनम् । कुर्याद्धविष्यं वा विप्र यथोक्तविधिना ह वै

जो असे करण्यास अशक्त असेल, त्याने फळे व मुळे हेच भोजन करावे; किंवा, हे विप्र, यथोक्त विधीने हविष्यावर निर्वाह करावा।

Verse 16

श्रीहरेः पंचकं विप्र कुर्याद्यस्तुलसीदलैः । पूजयेत्तं स विज्ञेयः स्वयं नारायणः प्रभुः

हे विप्र! जो तुलसीदलांनी श्रीहरीची पंचक-पूजा करतो, तो स्वयं प्रभु नारायणच आहे असे जाणावे।

Verse 17

पुरा त्रेतायुगे शूद्रो दस्युवृत्तिपरायणः । नाम्ना दंडकरो नित्यं धर्मनिंदां करोति यः

प्राचीन त्रेतायुगात एक शूद्र दस्युवृत्तीला वाहिलेला होता. त्याचे नाव दंडकर, आणि तो नित्य धर्माची निंदा करी.

Verse 18

असत्यभाषी मित्रघ्नो वेश्याविभ्रम लोलुपः । ब्रह्मस्वहारी क्रूरश्च परस्त्रीगमने रतः

तो असत्य बोलणारा, मित्रघातक, वेश्यांच्या मोहाला लोभलेला; ब्राह्मणधन हरण करणारा, क्रूर आणि परस्त्रीगमनात रत होता.

Verse 19

शरणागतहंता च पाखंडजनसंगभाक् । गोमांसाशी सुरापश्च परनिंदाकरः सदा

जो शरणागताचा घात करतो, पाखंडी जनांची संगत धरतो, गोमांस भक्षण करतो, सुरा पितो आणि सदैव परनिंदा करीत राहतो—

Verse 20

विश्वासघाती ज्ञातीनां वृत्तिच्छेदी द्विजोत्तम । दुष्टं सर्वे समालोक्य तादृशं तद्गृहे द्विजः

हे द्विजोत्तम! जो आपल्या ज्ञातिजनांचा विश्वासघात करतो व त्यांची उपजीविका तोडतो—अशा दुष्टास पाहून सर्व सज्जन दूर राहतात; तसेच ब्राह्मणही त्याच्या घराचा त्याग करतो.

Verse 21

आगता ज्ञातयः क्रुद्धास्तस्य पापपरायणम् । ज्ञातय ऊचुः । रे रे मूढ दुराचार विनाशं प्रतिनीयते । या प्रतिष्ठार्जिता पूर्वैरस्माकं निर्मलेऽन्वये

पापपरायण त्या पुरुषावर क्रुद्ध होऊन त्याचे ज्ञाती आले. ज्ञात्यांनी म्हटले—“अरे अरे, दुराचार मूढा! तू (आम्हांस) विनाशाकडे नेत आहेस. आमच्या निर्मळ वंशात पूर्वजांनी जी प्रतिष्ठा मिळविली होती…”

Verse 22

इति क्रुद्धा द्विजश्रेष्ठ अपकीर्तिभयादपि । पापिनां प्रवरं सर्वे तत्यजुस्तं कुलादरम्

अशा रीतीने, हे द्विजश्रेष्ठ! क्रुद्ध होऊन आणि अपकीर्तीच्या भयानेही, सर्वांनी पाप्यांमध्ये अग्रगण्य त्या पुरुषास—जो कुलाचा भूषण होता—त्यागले.

Verse 23

इति श्रीपाद्मेमहापुराणे ब्रह्मखण्डे सूतशौनकसंवादे विष्णुपंचक । माहात्म्यंनाम त्रयोविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणातील ब्रह्मखण्डात सूत-शौनक संवादांतर्गत “विष्णुपंचक माहात्म्य” नामक तेवीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 24

पथि प्रगच्छतां तेषां भयाद्विप्र न खादितुम् । प्राप्तं किंचित्क्षुधार्त्तास्ते गताश्चान्य स्थलं प्रति

मार्गाने जात असता, हे ब्राह्मणा, भयामुळे त्यांनी अन्न ग्रहण केले नाही. क्षुधेने व्याकुळ होऊन थोडेसेच मिळवून ते दुसऱ्या स्थानी निघून गेले.

Verse 25

तत्र प्रविष्टास्ते सर्वे दृष्ट्वा पुण्यजनान्बहून् । धात्रीमूले स्थितान्ब्रह्मन्वैष्णवान्द्विजसत्तमान्

तेथे प्रवेश करून त्यांनी सर्वांनी, हे ब्राह्मण, अनेक पुण्यजन पाहिले—धात्रीवृक्षाच्या मुळाशी उभे असलेले विष्णुभक्त श्रेष्ठ द्विज.

Verse 26

सर्वे ते दस्यवो विप्र गता दंडकरोऽपि सः । तेषां परिसरं गत्वा प्रणामं वै चकार ह

हे ब्राह्मणा, ते सर्व दस्यु निघून गेले आणि दंडकरही गेला. त्यांच्या जवळ जाऊन त्याने निश्चयच प्रणाम केला.

Verse 27

दंडकर उवाच । क्षुधार्तोऽहं द्विजश्रेष्ठाः प्राणा यास्यंति मे ध्रुवम् । ददध्वं खादितुं किंचिद्युष्माकं शरणं गतः

दंडकर म्हणाला—हे द्विजश्रेष्ठांनो, मी क्षुधेने व्याकुळ आहे; माझे प्राण निघून जातील हे निश्चित. मला खाण्यास काहीतरी द्या; मी तुमच्या शरण आलो आहे.

Verse 28

आकर्ण्य वचनं तस्य चोचुस्ते धर्मतत्पराः । सर्वपापहरे त्वं च विख्याते विष्णुपंचके

त्याचे वचन ऐकून धर्मनिष्ठ ते म्हणाले—‘तू सर्वपापहर आहेस; आणि विख्यात विष्णुपंचकात तुझी कीर्ती प्रसिद्ध आहे.’

Verse 29

कथमन्नं खादितुं ते वांछा त्वद्य हरेर्दिने । विशेषं ते ब्रूहि संज्ञा काते भवति सांप्रतम्

हरेच्या (विष्णूच्या) या पवित्र दिवशी आज तुला अन्न खाण्याची इच्छा कशी झाली? स्पष्ट सांग—सध्या तुझे नाव काय आहे?

Verse 30

स उवाच मुदा विप्रा नाम्ना दंडकरोप्यहम् । सर्वपापसमायुक्तश्चोद्धारो मे कथं भवेत्

तो म्हणाला—हे विप्रहो, मी दंडकर या नावाने प्रसिद्ध आहे. मी सर्व पापांनी युक्त आहे; माझा उद्धार कसा होईल?

Verse 31

ऊचुस्ते वै व्रतं श्रेष्ठं कुरुष्व विष्णुपंचकम् । विप्राणामाज्ञया विप्र चकार विष्णुपंचकम्

ते म्हणाले—‘विष्णुपंचक’ नावाचे श्रेष्ठ व्रत कर. आणि त्या ब्राह्मणाने ब्राह्मणांच्या आज्ञेने विष्णुपंचक व्रत केले.

Verse 32

स प्रेत्य च हरेः स्थानमारुह्य स्यंदने वरे । आसाद्य श्रीहरेरूपं तस्थौ जन्मविवर्जितः

देहत्यागानंतर तो श्रेष्ठ दिव्य रथावर आरूढ होऊन हरीच्या धामात गेला; श्रीहरीचे तेजस्वी रूप प्राप्त करून तो तेथे पुनर्जन्मरहित होऊन स्थिर राहिला.

Verse 33

य इदं शृणुयाद्भक्त्या चाख्यानं पापनाशनम् । कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति तत्क्षणात्

जो भक्तिभावाने हे पापनाशक आख्यान ऐकतो, त्याचे कोटी जन्मांत साठलेले पाप त्या क्षणीच नष्ट होते.