Adhyaya 92

Verse 1

कुंजल उवाच । कालंजरं समासाद्य निवसंति सुदुःखिताः । महापापैस्तु संदग्धा हाहाभूता विचेतनाः

कुञ्जल म्हणाला—कालंजरास पोहोचून ते अतिशय दुःखी होऊन तेथे राहू लागले. महापापांनी दग्ध होऊन ‘हाय! हाय!’ करीत ते शुद्ध हरपून बसले.

Verse 2

तत्र कश्चित्समायातःसिद्धश्चैव महायशाः । तेन पृष्टाः सुदुःखार्ता भवंतः केन दुःखिताः

तेव्हा तेथे एक महायशस्वी सिद्ध आला. त्यांना अतिशय दुःखाने पीडित पाहून त्याने विचारले—“तुम्ही कोणत्या कारणाने दुःखी आहात?”

Verse 3

स तैः प्रोक्तो महाप्राज्ञः सर्वज्ञानविशारदः । तेषां ज्ञात्वा महापापं कृपां चक्रे सुपुण्यभाक्

त्यांनी असे संबोधिल्यावर तो महाप्राज्ञ, सर्वज्ञानविशारद महर्षी, त्यांचे घोर पाप जाणून, स्वतः पुण्यसमृद्ध असल्याने त्यांच्यावर करुणा करू लागला।

Verse 4

सिद्ध उवाच । अमासोमसमायोगे प्रयागः पुष्करश्च यः । अर्घतीर्थं तृतीयं तु वाराणसी चतुर्थका

सिद्ध म्हणाला—अमावस्या व सोमव्रताच्या संयोगकाळी प्रयाग व पुष्कर श्रेष्ठ आहेत। अर्घतीर्थ तिसरे, आणि वाराणसी चौथे मानले जाते।

Verse 5

गच्छंतु तत्र वै यूयं चत्वारः पातकाविलाः । गंगांभसि यदा स्नातास्तदा मुक्ता भविष्यथ

तुम्ही चौघेही पापाने कलुषित आहात; निश्चयाने तिथे जा. गंगेच्या जलात जेव्हा स्नान कराल, तेव्हा मुक्त व्हाल।

Verse 6

पातकेभ्यो न संदेहो निर्मलत्वं गमिष्यथ । आदिष्टास्तेन वै सर्वे प्रणेमुस्तं प्रयत्नतः

पापांपासून—यात संशय नाही—तुम्ही निर्मलता प्राप्त कराल. त्याच्या आज्ञेने सर्वांनी प्रयत्नपूर्वक त्याला प्रणाम केला।

Verse 7

कालंजरात्ततो जग्मुः सत्वरं पापपीडिताः । वाराणसीं समासाद्य स्नात्वा चै वद्विजोत्तमाः

मग पापाने पीडित झालेले ते सत्वर कालंजराहून निघाले. वाराणसीला पोहोचून ते श्रेष्ठ द्विज तेथे स्नान करू लागले।

Verse 8

प्रयागं पुष्करं चैव अर्घतीर्थं तु सत्तम । अमासोमं सुसंप्राप्य जग्मुस्ते च महापुरीम्

हे सत्पुरुषश्रेष्ठा! त्यांनी प्रयाग, पुष्कर, अर्घतीर्थ तसेच अमासोम हे पवित्र तीर्थ विधिपूर्वक गाठून मग महापुरीकडे प्रस्थान केले।

Verse 9

विदुरश्चंद्रशर्मा च वेदशर्मा तृतीयकः । वैश्यो वंजुलकश्चैव सुरापः पापचेतनः

विदुर, चंद्रशर्मा आणि तिसरा वेदशर्मा; तसेच वैश्य वंजुलक—जो मद्यपायी व पापबुद्धीचा होता।

Verse 10

तस्मिन्पर्वणि संप्राप्ते स्नाता गंगांभसि द्विज । स्नानमात्रेण मुक्तास्तु गोवधाद्यैश्च किल्बिषैः

हे द्विज! त्या पवित्र पर्वदिनी जो गंगाजलात स्नान करतो, तो केवळ स्नानमात्रानेच गोवधादी महापापांपासूनही मुक्त होतो।

Verse 11

ब्रह्महत्या गुरुहत्या सुरापानादि पातकैः । लिप्तानि तानि तीर्थानि परिभ्रमंति मेदिनीम्

ब्रह्महत्या, गुरुहत्या व सुरापानादी पातकांनी लिप्त अशी ती तीर्थे पृथ्वीवर परिभ्रमण करीत राहतात।

Verse 12

पुष्करो अर्धतीर्थस्तु प्रयागः पापनाशनः । वाराणसी चतुर्थी तु लिप्ता पापैर्द्विजोत्तम

पुष्कर हे ‘अर्धतीर्थ’ आहे, प्रयाग पापनाशक आहे; परंतु वाराणसी चौथे तीर्थ—हे द्विजोत्तमा, ती पापांनी लिप्त सांगितली आहे।

Verse 13

कृष्णत्वं पेदिरे सर्वे हंसरूपेण बभ्रमुः । सर्वेष्वेव सुतीर्थेषु स्नानं चक्रुर्द्विजोत्तमाः

ते सर्वे कृष्णत्व प्राप्त करून हंस-रूप धारण करून भ्रमण करू लागले. त्या द्विजोत्तमांनी सर्व उत्तम तीर्थांत स्नानकर्म केले.

Verse 14

कृष्णत्वं नैव गच्छेत तेषां पापेन चागतम् । सुतीर्थेषु महाराज स्नाताः सर्वेषु वै पुनः

महाराज, त्यांच्या पापातून आलेला तो कलंक त्याला कधीही स्पर्श करणार नाही; कारण तो पुन्हा सर्व सुतीर्थांत स्नान करून आला आहे.

Verse 15

यं यं तीर्थं प्रयांत्येते सर्वे तीर्था द्विजोत्तम । हंसरूपेण वै यांति तैः सार्द्धं तु सुदुःखिताः

हे द्विजोत्तम, हे ज्या-ज्या तीर्थाला जातात, ती सर्व तीर्थेही हंस-रूपाने तिथेच जातात; आणि त्यांच्या संगतीने अतिशय दुःखी राहतात.

Verse 16

भार्याः पातकरूपाश्च भ्रमंति परितस्तथा । अष्टषष्टिसु तीर्थानि हंसरूपेण बभ्रमुः

तसेच भार्याही पातकरूप धारण करून सर्वत्र भटकत राहिल्या. आणि अडुसष्ट तीर्थे हंस-रूपाने भ्रमण करू लागली.

Verse 17

तैः सार्द्धं सु महाराज महातीर्थैः समं पुनः । मानसं चागतास्ते च पातकाकुलमानसाः

हे महाराज, ते त्यांच्या संगतीने आणि महातीर्थांसह पुन्हा मानस-सरोवरास आले; तरीही त्यांची मने पापाने व्याकुळ व भरलेली होती.

Verse 18

तत्र स्नाता महाराज न जहाति च पातकः । लज्जयाविष्टमनसा मानसो हंसरूपधृक्

हे महाराज, तेथे स्नान केले तरी पाप ताबडतोब निघून जात नाही। मानससरोवरात जन्मलेला तो हंसरूपधारी लज्जेने ग्रासलेल्या मनाने तसाच राहतो।

Verse 19

संजातः कृष्णकायस्तु यं त्वं वै दृष्टवान्पुरा । रेवातीरं ततो जग्मुरुत्तरं पापनाशनम्

तो कृष्णवर्ण देहाचा झाला—ज्याला तू पूर्वी पाहिले होतेस. मग ते उत्तरेकडे पापनाशिनी रेवा नदीच्या तीरावर गेले.

Verse 20

कुब्जायाः संगमे ते तु सुरसिद्धनिषेविते । स्नानमात्रेण मुक्तास्ते पापेभ्यो द्विजसत्तम

परंतु देव-सिद्धांनी सेविलेल्या कुब्जेच्या संगमावर, हे द्विजश्रेष्ठा, ते केवळ स्नानमात्राने पापांपासून मुक्त झाले.

Verse 21

विहाय वर्णमेवैतं सुकृतं प्रतिजग्मिरे । यं यं तीर्थं प्रयांत्येते हंसाः स्नानं प्रचक्रमुः

हा वर्णरूप सोडून ते आपल्या पूर्व पुण्यस्थितीस परत गेले. आणि ते हंस ज्या ज्या तीर्थाला गेले, तेथे स्नानकर्म सुरू करू लागले.

Verse 22

जहसुस्ताः स्त्रियो दृष्ट्वा पातकं नैव गच्छति । तोयानलेन कुब्जायाः पातकं वरमेव च

तिला पाहून त्या स्त्रिया हसल्या; पण पाप काही जात नाही. कुब्जेतही जल व अग्नीच्या (शुद्धिविधीच्या) योगानेच पाप निश्चयाने नष्ट होते.

Verse 23

भस्मावशेषं संजातं तदा मृतास्तु ताः स्त्रियः । ब्रह्महत्या गुरोर्हत्या सुरापानागमागमाः

तेव्हा केवळ भस्मच उरले आणि त्या वेळी त्या स्त्रिया मृत्युमुखी पडल्या. येथे ब्रह्महत्या, गुरूहत्या, सुरापान व निषिद्ध संगम अशा महापातकांचा उल्लेख आहे।

Verse 24

भस्मीभूतास्तु संजाता रेवायाः कुब्जया हताः । तास्तु हता महाभाग या मृतास्तु सरित्तटे

रेवेच्या कुब्जेने मारलेल्या त्या स्त्रिया भस्मरूप झाल्या. हे महाभाग! ज्या नदीकाठी मारल्या गेल्या, ज्या तेथेच मृत झाल्या, त्या त्या होत्या।

Verse 25

अष्टषष्टि सुतीर्थानां हंसरूपेण तानि तु । सार्द्धं हंसः समायातो विद्धि तं त्वं तु मानसम्

ती अडुसष्ट उत्तम तीर्थे हंसरूपाने आली; त्यांच्यासह हंसही आला. तो हंस ‘मानसतीर्थ’ (मानस) आहे, असे तू जाण।

Verse 26

चत्वारः कृष्णहंसाश्च तेषां नामानि मे शृणु । प्रयागः पुष्करश्चैव अर्घतीर्थमनुत्तमम्

चार ‘कृष्णहंस’ आहेत; त्यांची नावे माझ्याकडून ऐक—प्रयाग, पुष्कर आणि अनुपम अर्घतीर्थ।

Verse 27

वाराणसी चतुर्थी च चत्वारः पापनाशनाः । ब्रह्महत्याभिभूतानि चत्वारि परिबभ्रमुः

वाराणसी, चतुर्थी (चौथी तिथी) आणि आणखी दोन—हे चारही पापनाशक आहेत. ब्रह्महत्येच्या पापाने ग्रस्त होऊन चार (जीव) भटकत राहिले।

Verse 28

तीर्थान्येतानि दुःखेन तीर्थेषु च महामते । न गतं पातकं घोरं तेषां तु भ्रमतां सुत

हे महामते! ही तीर्थे मोठ्या कष्टाने प्राप्त होतात; पण जे फक्त तीर्थोतीर्थे भटकत राहतात, हे पुत्रा, त्यांचे घोर पातक दूर होत नाही।

Verse 29

कुब्जायाः संगमे शुद्धा विमुक्ताः किल्बिषात्किल । तीर्थानामेव सर्वेषां पुण्यानामिह संमतः

कुब्जेच्या संगमावर मनुष्य शुद्ध होतो आणि निश्चयच पापातून मुक्त होतो। येथे हे सर्व तीर्थांच्या पुण्याचा सार मानले जाते।

Verse 30

राजा प्रयागः संजात इंद्रस्य पुरतः किल । तावद्गर्जंतु तीर्थानि यावद्रेवा न दृश्यते

म्हणतात की इंद्राच्या समोर प्रयाग तीर्थांचा राजा (श्रेष्ठ) झाला. जोपर्यंत रेवा (नर्मदा) दिसत नाही, तोपर्यंत तीर्थे गर्जना करो।

Verse 31

ब्रह्महत्यादि पापानां विनाशाय प्रतिष्ठिता । कपिलासंगमे पुण्ये रेवायाः संगमे तथा

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांच्या नाशासाठी हे प्रतिष्ठित आहे—पुण्य कपिला-संगमात, तसेच रेवा-संगमातही।

Verse 32

मेघनादसमायोगे तथा चैवोरुसंगमे । महापुण्या महाधन्या रेवा सर्वत्रदुर्लभा

मेघनादाच्या संगमात तसेच उरुच्या शुभ संगमातही रेवा (नर्मदा) महापुण्यदायिनी व महाधन्यकारी आहे; तरीही सर्वत्र दुर्लभ आहे।

Verse 33

सा च ओंकारे भृगुक्षेत्रे नर्मदाकुब्जसंगमे । दुःप्राप्या मानवै रेवा माहिष्मत्यां सुरोत्तमैः

तीच रेवा (नर्मदा) ओंकार येथे, भृगुक्षेत्रात, नर्मदा-कुब्जा संगमावर प्रकट होते. ती मानवांस दुर्लभ; पण माहिष्मतीत सुरोत्तमांनाही सुलभ होते.

Verse 34

विटंकासंगमे पुण्या श्रीकंठे मंगलेश्वरे । सर्वत्र दुर्लभा रेवा सुरपुण्यसमाकुला

विटंका संगमावर रेवा परम पुण्यदायिनी; श्रीकंठ व मंगलेश्वर येथेही तशीच. सर्वत्र रेवा दुर्लभ, कारण ती सुरांच्या पुण्यसंचयाने परिपूर्ण आहे.

Verse 35

तीर्थमाता महादेवी अघराशिविनाशिनी । उभयोः कूलयोर्मध्ये यत्र तत्र सुखी नरः

ती महादेवी तीर्थमाता, पापराशीचा नाश करणारी आहे. तिच्या दोन्ही काठांच्या मध्ये जिथे कुठे मनुष्य राहतो, तिथे तो सुखी होतो.

Verse 36

अश्वमेधफलं भुंक्ते स्नानेनैकेन मानवः । एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्त्वया परिपृच्छितम्

एकाच स्नानाने मनुष्य अश्वमेध यज्ञासमान फळ भोगतो. तू जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले आहे.

Verse 37

सर्वपापापहं पुण्यं गतिदं चापिशृण्वताम् । एवमुक्त्वा महाप्राज्ञ तृतीयं पुत्रमब्रवीत्

“हे सर्व पाप हरते, पुण्यदायी आहे, आणि केवळ ऐकणाऱ्यांनाही परम गती देते.” असे म्हणून महाप्राज्ञाने तिसऱ्या पुत्रास सांगितले.

Verse 92

इति श्रीपद्मपुराणे भूमिखंडे वेनोपाख्याने गुरुतीर्थे च्यवनचरित्रे द्विनवतितमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील भूमिखंडात वेनोपाख्यान, गुरुतीर्थवर्णन व च्यवनचरित्रयुक्त द्व्याण्णवावा अध्याय समाप्त झाला।